Text: §§ 1-904

§ 1

Aesthetica (theoria liberalium artium, gnoseologia inferior, ars pulcre cogitandi, ars analogi rationis) est scientia cognitionis sensitivae.

§ 2

Naturalis facultatum cognoscitivarum inferiorum gradus solo usu citra disciplinam culturam auctus aesthetica naturalis dici potest, et distingui, sicut logica naturalis solet, in connatam, ingenium pulcrum connatum, et acquisitam, et haec denuo in docentem et utentem.

§ 3

Ad naturalem accedentis artificialis aesthetices, § 1, usus inter alios maior erit 1) scientiis intellectu potissimum cognoscendis bonam materiam parare, 2) scientifice cognita captui quorumvis accommodare, 3) cognitionis emendationem etiam extra distincte cognoscendorum a nobis pomoeria proferre, 4) bona principia studiis omnibus mansuetioribus artibusque liberalibus subministrare, 5) in vita communi, caetera si paria fuerint, in agendis rebus omnibus praestare.

§ 4

Hinc usus speciales, 1) philologicus, 2) hermeneuticus, 3) exegeticus, 4) rhetoricus, 5) homileticus, 6) poeticus, 7) musicus, e.c.

§ 5

Obiici posset nostrae scientiae, § 1, 1) eam nimis late patere, quam ut uno libello, una acroasi possit exhauriri. Resp. concedendo. Sed praestat aliquid nihilo; 2) eam eandem esse cum rhetorica et poëtica. Resp. a) latius patet, b) complectitur his cum aliis artibus, ac inter se communia, quibus heic loco convenienti, semel perspectis quaelibet ars sine tautologiis inutilibus suum fundum felicius colat. 3) Eandem esse cum critica. Resp. a) est etiam critica logica, b) quaedam critices species est pars aesthetices, c) huic praenotio quaedam aesthetices reliquae paene necessaria est, nisi velit in diiudicandis pulcre cogitatis, dictis, scriptis disputare de meris gustibus.

§ 6

Obiici posset nostrae scientiae 4) indigna philosophis et infra horizontem eorum esse posita sensitiva, phantasmata, fabulas, affectuum perturbationes, e. c. Resp. a) philosophus homo est inter homines, neque bene tantam humanae cognitionis partem alienam a se putat, b) confunditur theoria pulcre cogitatorum generalis et praxis ac exsequutio singularis.

§ 7

Obi. 5) confusio mater erroris. Resp. a) sed conditio, sine qua non, inveniendae veritatis, ubi natura non facit saltum ex obscuritate in distinctionem. Ex nocte per auroram meridies. b) Ideo curanda est confusio, ne inde errores, quot et quanti penes incurios, c) non commendatur confusio, sed cognitio emendatur, quatenus illi necessario admixtum est aliquid confusionis.

§ 8

Obi. 6) cognitio distincta praestat. Resp. a) Apud finitum spiritum tantum in gravioribus, b) unius positio non est alterius exclusio, c) ideo secundum regulas distincte cognitas directum imus pulcre cognoscenda primum; ex quibus eo perfectior aliquando surgat distinctio, §§ 3, 7.

§ 9

Obi. 7) Per culturam analogi rationis, verendum est, ne quid detrimenti capiat rationis et soliditatis territorium. Resp. a) hoc argumentum est in plus probantibus, quia idem periculum est, quotiescunque perfectio composita quaeritur; ad cautionem incitans, non neglectum verae perfectionis suadens. b) Incultum et corruptius analogon rationis non minus officit rationi severiorique soliditati.

§ 10

Obi. 8) Aesthetica ars est, non scientia. Resp. a) Hi non sunt oppositi habitus. Quot olim artes tantum iam sunt simul scientiae? b) nostram artem demonstrari posse, probabit experientia, patet a priori, quia psychologia e. c. suppeditant certa principia, mereri eandem, ut elevetur in scientiam, docent usus, in aliis, §§ 3, 4 commemorati.

§ 11

Obi. 9) Aesthetici nascuntur, non fiunt, uti poetae. Resp. Hor. A. Poet. v. 408. Cic. de Or. l. II. c. 60. Bilfinger in dilucidd. § 268. Breitinger von Gleichnissen p. 6. Aestheticum natum iuvat theoria completior, rationis auctoritate commendabilior, exactior, minus confusa, certior, minus trepida, § 3.

§ 12

Obi. 10) Facultates inferiores, caro, debellandae potius sunt, quam excitandae et confirmandae. Resp. a) Imperium in facultates inferiores poscitur, non tyrannis. b) Ad hoc, quatenus naturaliter impetrari potest, manu quasi ducit aesthetica. c) Facultates inferiores non, quatenus corruptae sunt, excitandae confirmandaeque sunt aestheticis, sed iisdem dirigendae, ne sinistris exercitiis magis corrumpantur, aut pigro vitandi abusus praetextu tollatur usus concessi divinitus talenti.

§ 13

Aesthetica nostra § 1. sicuti logica, soror eius natu maior, est I) theoretica, docens, generalis, P. I. praecipiens 1) de rebus et cogitandis heuristice, C. I. 2) de lucido ordine, methodologia C. II. 3) de signis pulcre cogitatorum et dispositorum, semiotica, C. III. II) practica, utens, specialis. P. II. Utrimque: cui lecta potenter erit res, Nec facundia deseret hunc, nec lucidus ordo. Hor. E. Res sit prima tibi, sit lucidus ordo secunda, Signaque postremo tertia cura loco.

§ 14

Aesthetices finis est perfectio cognitionis sensitivae, qua talis, § 1. Haec autem est pulcritudo, Metaphysic. §§ 521, 662. et cavenda eiusdem, qua talis, imperfectio, § 1. Haec autem est deformitas, Metaphysic. §§ 521, 662.

§ 15

Perfectiones cognitionis sensitivae adeo reconditas, ut vel omnino nobis obscurae maneant, vel non nisi intelligendo possimus eas intueri, non curat aestheticus, qua talis. § 14.

§ 16

Imperfectiones cognitionis sensitivae adeo reconditas, ut vel omnino nobis obscurae maneant, vel non nisi iudicio intellectuali possint detegi, non curat aestheticus, qua talis, § 14.

§ 17

Cognitio sensitiva est a potiori desumta denominatione complexus repraesentationum infra distinctionem subsistentium. Huius exsistentis si vel solam pulcritudinem ac elegantiam, deformitatemve solam, §§ 15, 16. simul vellemus intelligendo nunc circumspicere, sicut intuetur aliquando saporis eruditi spectator, venerum macularumve genericarum per diversas suas classes, specificarum, numericarumve mole velut obruta fatisceret distinctio scientiae necessaria, § 1. Hinc primum lustremus pulcritudinem, omni paene sensitivae cognitioni pulcrae quatenus communis est, universalem et catholicam cum eius opposito, § 14.

§ 18

Pulcritudo cognitionis sensitivae erit universalis, § 14. 1) consensus cogitationum, quatenus adhuc ab earum ordine et signis abstrahimus, inter se ad unum, qui phaenomenon sit, § 14. Metaphysic. § 662. Pulcritudo rerum et cogitationum, distinguenda a pulcritudine cognitionis, cuius prima et primaria pars est, § 13. et pulcritudine obiectorum et materiae, quaecum ob receptum rei significatum saepe, sed male confunditur. Possunt turpia pulcre cogitari, ut talia, et pulcriora turpiter.

§ 19

Pulcritudo cognitionis sensitivae universalis, § 14. quia nulla perfectio, sine ordine, Metaphys. § 95. 2) consensus ordinis est, quo res pulcre cogitatas meditemur, et internus, et cum rebus, phaenomenon, § 14. Pulcritudo ordinis et dispositionis.

§ 20

Pulcritudo cognitionis sensitivae universalis est, § 14. quia signata non percipimus sine signis, Met. § 619. 3) consensus signorum internus, et cum ordine, et cum rebus, phaenomenon, pulcritudo significationis, qualis dictio et eloquutio, quando signum est oratio s. sermo, et simul actio, quando sermo viva voce habetur. Habes tres cognitionis gratias catholicas, §§ 18, 19.

§ 21

Totidem esse possunt, cavendaeque sunt deformitates, vitia, maculae cognitionis sensitivae, vel in cogitationibus et rebus, § 18, vel in coniunctione plurium cogitatorum, § 19, vel in significatione, § 20. M. § 121, quo numeravimus ordine, § 13.

§ 22

Ubertas, magnitudo, veritas, claritas, certitudo, et vita cognitionis; quatenus consentiunt in una perceptione, et inter se, e.g. ubertas et magnitudo ad claritatem, veritas et claritas ad certitudinem, omnes reliquae ad vitam, quatenus varia cognitionis alia, §§ 18-20, consentiunt ad easdem, dant omnis cognitionis perfectionem, M. §§ 669, 94. phaenomena sensitivae pulcritudinem, § 14. universalem, § 17, praesertim rerum et cogitationum, § 18. in quibus iuvat Copia, nobilitas, veri lux certa moventis.

§ 23

Angustiae, vilitas, falsitas, M. § 551. obscuritas imperspicua, dubia fluctuatio, M. § 531. inertia, M. § 669. sunt omnis cognitionis imperfectiones, M. § 94. phaenomena sensitivam deformant, § 14. generatim, § 17. praecipua rerum et cogitationum vitia, § 21.

§ 24

Pulcritudo cognitionis sensitivae, § 14. et ipsa rerum elegantia, § 18. sunt perfectiones compositae, §§ 18-20, 22. etiam universales, § 17. M. § 96. Quod et hinc patet, quod nulla perfectio simplex nobis sit phaenomenon. M. § 444. Hinc admittunt exceptiones admodum multas, non habendas in vitiis, etiamsi fiant phaenomena, modo maximum, qui locum habet, consensum phaenomenon non tollant, hinc sint, quae possunt, paucissimae minimae. M. § 445.

§ 25

Quibus positis ponitur pulcritudo, si dicamus elegantia, exceptiones, quales § 24. descripsimus, quando e.g. regula pulcritudinis debilior cedit fortiori, minus foecunda foecundiori, propior ulteriori, cui subordinatur, e.c. M. § 446. erunt non inelegantes. Hinc in regulis pulcritudinis in cognoscendo constituendis bene simul earundem robur attenditur, M. § 180.

§ 26

Perceptio quatenus est ratio, est argumentum. Sunt ergo argumenta locupletantia, nobilitantia, probantia, illustrantia, persuadentia, moventia, § 22. quorum aesthetica non solum poscit vim et efficaciam, M. § 515. sed etiam elegantiam, § 25. Pars cognitionis, in qua peculiaris detegitur elegantia, est figura, (schema.) Sunt ergo figurae 1) rerum et cogitationum, § 18, sententiae; 2) ordinis, § 19; 3) significationis, quo figurae dictionis, § 20. Figurarum sententiae tot, quot argumentorum, sunt genera.

§ 27

Pulcritudo cognitionis, § 14. quum sit effectus pulcre cogitantis huius viribus vivis nec maior, nec nobilior, M. §§ 331, 332. ante omnia delineemus aliquam genesin et ideam pulcre cogitaturi, characterem felicis aesthetici, enumerationem eorum, quae in anima naturaliter pulcrae cognitionis causae propiores sunt. Ob rationes autem § 17. allatas subsistamus nunc in generali ac veluti catholico charactere, qualem omnis generis pulcre cogitata requirunt, non descendentes in specialem aliquem, complementum generalis ad datam certam determinatae speciei pulcram cognitionem actu praestandam.

§ 28

Ad characterem felicis aesthetici generalem, supponendo generaliora, § 27. requiritur: I. aesthetica naturalis connata, § 2. (physis, natura, euphyia, euexia psyches geneseos), dispositio naturalis animae totius ad pulcre cogitandum, quacum nascitur.

§ 29

Ad naturam, de qua § 28. 1) ingenium venustum et elegans connatum, ingenium latius dictum connatum cuius facultates inferiores facilius excitentur et ad elegantiam cognitionis apta proportione conspirent.

§ 30

Ad ingenium venustum, de quo § 29. A) facultates cognoscitivae inferiores, earumque dispositiones naturales, a) acute sentiendi, M. § 540. non solum, ut anima nanciscatur primam pulcre cogitandi materiam sensibus externis, sed etiam ut sensu interno, intimaque conscientia, M. § 535. mutationes et effectus reliquarum suarum facultatum possit experiri directura. Ut facultas sentiendi conspiret olim reliquis, tanta sit ingenio venusto, quae non semper et ubique, suis sensationibus quibuscunque, quascunque sit oppressura cogitationes heterogeneas, § 29.

§ 31

b) Dispositio naturalis ad imaginandum, § 30. qua ingenium venustum sit εὐφαντασίωτον; quia 1) saepe praeterita pulcre cogitanda sunt; 2) praesentia saepe praetereunt ante, quam absolvatur pulcra eorundem cogitatio; 3) non ex solis praesentibus, sed et praeteritis, futura cognoscuntur. Ut conspiret imaginatio reliquis aliquando facultatibus, tanta sit in ingenio venusto, quae non semper et ubique suis phantasmatibus obscuret reliquas perceptiones omnes naturaliter debiliores singulas singulis imaginationibus. § 29. Ad phantasiam si referatur facultas fingendi, uti saepe apud veteres, duplex eius est in ingenio venusto maioris necessitas.

§ 32

c) Dispositio naturalis ad perspicaciam, § 30. M. § 573. qua suggerenda per sensum et phantasiam e.c. §§ 30, 31. acumine et ingenio quasi poliantur. Per has facultates et pulcritudo cognitionis, quatenus proportiones phaenomena poscit, et disproportiones phaenomena non admittit, et ipsa pulcra ingenii latius dicti proportio praestanda est, § 29. M. § 572. Hinc quoniam acumen sub ingenii nomine non raro simul delitescit, omnis pulcra cognitio nonnunquam ingenio adscribitur. Ut tamen et perspicacia probe conspiret aliquando cum reliquis animi facultatibus tanta sit, quae non nisi satis sibi praeparatam in materiam feratur, § 29.

§ 33

d) Dispositio naturalis ad recognoscendum et memoria, M. § 579. Mnemosyne musarum mater veteribus dicebatur ad memoriam imaginationis etiam reproductionem referentibus, § 31. Neque tamen ipsa recognoscendi facultate supersedere potest pulcre e.g. narraturus, immo fingentem, ne antecedentia turpiter sequentibus repugnent, oportet esse memorem.

§ 34

e) Dispositio poetica, M. § 589, quae tanta requiritur, ut excellentiori practicorum aestheticorum classi nomen poetarum conciliaverit. Nec mirabitur psychologus perpendens, quanta pulcrae meditationis portio combinando praescindendoque phantasmata formanda sit. Ut cum reliquis tamen facultatibus probe conspiret, tanta sit, quae mundum a se quasi creatum non subtrahat reliquarum e.g. perspicaciae, § 31. politionibus. § 29.

§ 35

f) Dispositio ad saporem non publicum, immo delicatum, M. § 608, qui cum perspicacia, § 31. sensorum, phantasmatum, fictionum e.c. iudex inferior sit, M. § 607. quotiescunque diiudicari singula per intellectum, M. § 641. non interest pulcritudinis, § 15.

§ 36

g) Dispositio ad praevidendum, M. § 595, et praesagiendum, M. § 610. Quam observantes veteres in ingeniis pulcrioribus, quanta non est in multis, extraordinariam, veluti prodigium quoddam ac miraculum, divinis adscribebant. Unde poetae denuo vates. Neque tamen haec, in medio posita transeundo, requirenda tantum est ad nescio quae oracula aesthetica; quoniam ad omnem cognitionis vitam, primariam pulcritudinem, requiritur. § 22. M. § 665. Ut conspirare tandem cum aliis haec facultas et dispositio divinatrix possit, § 29. M. § 616. tanta sit, quae suo loco ac tempore nec sensationi, multo minus imaginationi cedat heterogeneae, §§ 30, 31.

§ 37

h) Dispositio ad significandas perceptiones suas, M. § 619, nunc magis, nunc minus necessaria, prout character pulcre tantum cogitantis, intra animam, vel efferentis etiam pulcre cogitata simul attenditur. Neque tamen in priori potest omnino deesse, § 20. Ut consentiat aliquando cum reliquis non sit tanta, quae pulcritudini necessarium intuitum supprimat: § 35. M. § 620.

§ 38

Ad ingenium venustum, de quo § 29, B.) facultates cognoscitivae superiores, M. § 624, quatenus a) intellectus et ratio per imperium animae in semet ipsam multum non raro conferunt, ad excitandas facultates inferiores, M. § 730. b) consensus harum et apta pulcritudini proportio saepe non nisi per intellectus et rationis usum obtinetur, § 29. c) magnae vividitatis in analogo rationis consectarium spiritui naturale est pulcritudo intellectus, M. § 637. et rationis, perspicientiae nexus extensive distinctae.

§ 39

Ingenium venustum naturaliter dispositum est, ut aliquando, non a statu suo praeterito solum; quicquid memoria regerat, sed ab ipsis sensationibus externis abstrahendo, fictum aliquem statum, ut futurum; attendat, eundem, ut bonum, vel malum; perspicaciter intueatur, et signis convenientibus ob oculos ponere possit, sub intellectus et rationis imperio, §§ 30-38.

§ 40

Vel per iocum, vel per gravem errorem, excludit sanos Helicone Democritus, § 39. M. § 594. et ineptior est, M. § 639, bona pars, quae pretium ac nomen hominis venusti nancisci sperat, Si tribus Anticyris caput insanabile nunquam Tonsori Licino commiserit. Hor.

§ 41

Maiores facultates inferiores, eaeque naturaliter tales, requiruntur in pulcre cogitaturo, § 29. Hae vero non solum esse simul cum superioribus naturaliter magnis possunt, M. § 649, sed ad eas etiam, ut conditio, sine qua non, requiruntur. M. § 637. Hinc est opinio praeiudicata; natura repugnare pulcritudinem ingenii severioribus intelligendi ratiocinandique dotibus, quatenus a natura connascuntur acceptae.

§ 42

Potest esse ingenium pulcrum, quod intellectus et rationis usum male neglexit, potest esse ingenium philosophicum et mathematicum non satis instructum ab ornamentis analogi rationis. Si potest esse ingenium vel mediocriter venustum ad scientias tamen solidiores ineptum ipsa natura: non tamen esse potest ingenium istis concipiendis natum, omni venustati cognitionis, uti nascitur, inhabile. M. §§ 649, 247.

§ 43

Ingenia potius superiora ac universalia per omnes aetates, Orpheus et philosophiae poeticae statores, Socrates, eiron dictus, Plato, Aristoteles, Grotius, Cartesius, Leibnitius docent a posteriori bene convenire, ac in una sede, non nimis angusta, morari posse dispositionem ad pulcre solideque cogitandum, etiam ex severiori disciplina philosophorum ac mathematicorum.

§ 44

Ad aestheticum natum, § 28, requiritur 2) indoles dignam et moventem cognitionem pronius secutura, facultatumque appetitiuarum ea proportio, qua in pulcram cognitionem facilius feratur, s. temperamentum aestheticum connatum, M. § 732.

§ 45

Quum omnis homo feratur in omne genus appetibilium, quatenus ipsi cognitum est, e.c. M. § 665, locemus eorum aliqua circiter, uti aestheticum decet, § 15, secundum dignitatis ordinem: Pecunia, opes, labor, otium comparativum, deliciae externae, libertas, honor, amicitia, vigor et valetudo corporis firma, virtutum umbrae, cognitio pulcra cum suo corollario virtute amabili, cognitio superior cum suo corollario virtute veneranda. Licebit ergo temperamentis aestheticis tribuere magnitudinem aliquam pectoris connatam, instinctum in magna potissimum, praesertim apud attendentes, quam facilis inde transitus fit ad maxima. §§ 38, 41.

§ 46

Secundum tritam temperamentorum doctrinam melancholicum solet commendari non satis discernentibus pulcras meditationes prolixiores a brevioribus et abstinendis satis cito. His sanguineus, qui dicitur, illis melancholicus aptior erit. Quoniam autem malunt esse cholerici, Quos tulit ad scenam ventoso gloria curru, Magnum opus aggressis eadem det gloria vires.

§ 47

Ad characterem felicis aesthetici requiritur II.) ἄσκησις et exercitatio aesthetica, crebrior repetitio actionum in hoc homogeneatarum, ut sit aliquis ingenii ac indolis, §§ 28-46, descriptorum consensus in datum thema; s. ne quis ab Orbiliis data themata cogitet, in unum cogitandum, in rem unam, § 18, ut habitus pulcre cogitandi sensim acquiratur, M. § 577.

§ 48

Natura, de qua S. II. non potest vel per brevius tempus, in eodem gradu subsistere. M. § 550, hinc nisi continuis exercitiis augeantur eius vel dispositiones vel habitus, § 47, decrescit, quantacunque ponatur, nonnihil ac torpescit, M. § 650. Neque tamen exercitia tantum commendo facultatum, de quibus S. II. sed aesthetica, § 47. Sunt exercitia naturam satis pulcram corrumpentia ac deturpantia, vitanda phaenomena, § 16, apud ingenia activa et semper agentia aliquid, non felicius, quam meliorum commendabili substitutione, M. § 698.

§ 49

Aliquem iam consensum in ipsis exercitiis aestheticis, et iis quidem omnibus posco, § 47. Alias non sunt effectus pulcrae naturae, hinc nec eius vim augent, § 47. M. § 139. Sed tantum aliquem. Palaria non poscunt milites, quantos pugna. Concedo, quaedam naturam satis pulcram nonnihil simul corrumpentia aestheticus, § 16. Concedo etiam deturpantia nonnihil, § 48, modo magis consentiant, ac dissentiunt, a potiori quae dicamus aesthetica, § 47. Concedo tandem, quorum maior est deformitas pulcritudine, modo comitetur ea conscientia, § 35, turpitudinis superponderantis, per quam non, si male nunc, et olim sic erit, M. § 666.

§ 50

Non ingenii solum, sed huius ac indolis, de quibus S. II. § 49. aliquem consensum postulo in exercitiis aestheticis, § 47. Colatur ingenium mortuis ac inertibus exercitiis, Ethic. § 403, neglecta prorsus indole, vel omnino corrupta, depressaque, e.g. in passionem dominantem, praevalentemque cupidinem hypocriseos, ferociae athleticae, sodalitii nepotum, ambitionis, licentiae, bacchanalium, desidiae, pigritiae, curarum oeconomicarum, vel omnino pecuniae, § 46, ubique pellucens pectoris exilis vilitas, quicquid venuste cogitatum videatur, deturpabit, § 48.

§ 51

Erecta servetur, uti videbitur, aut erigatur, si quibus aliter modis fieri potest, indoles, M. § 732. ingenio, de quo S. II. rudi relicto, Ethic. § 403. nascentur inde forte, quas § 45 dixi, virtutum umbrae; sed partim pellucens ubique ruditas ingenii motus, quos bonos dixeris, boni cordis, uti loqui solent, deturpabit, § 48. partim aversatus saltem cognitionem pulcram animus, aut eam non sufficienter appetens, ingenium, malis ausibus, eo sinet torpescere, non invitus, § 48. unde nunquam ad pulcre quid cognoscendum allevari denuo possit. § 27.

§ 52

Exercitia aesthetica, § 47, erunt 1) αὐτοσχεδιάσματα citra directionem artis eruditae, qua polleat exercendus, suscepta. Huc horridus ille numerus Saturnius, quo priscus Cascorum agricola, fortis et levans animum fesso tempore, § 50, Versibus alternis opprobria rustica fudit. Hor. Huc generis humani omnia ante artes eruditas inventas pulcrae cognitionis specimina, huc cuiusvis pulcrioris naturae primi igniculi omnem artem antevertentes, quando e.g. sicut Ovidius de se memorat, Quicquid tentabit dicere, versus erit.

§ 53

In aestheticis etiam egregie caveamus, ne ingenium rude ac ineruditum pro iisdem habeamus. Ethic. § 405. Homeri sane, ac Pindari, e.c. sane non rude fuit: Ingenium, non incultum, non turpiter hirtum, Hor. archetypa tamen artium eruditarum potius fuere, quam ectypa. Potest ineruditum esse ingenii, etiam aesthetici, § 29, admodum politi, § 52. Ethic. § 403. sicut eruditus ingenii, qua pulcritudinem spectat, satis rudis, § 42.

§ 54

Sicuti musicam Leibnitius dixit exercitium arithmeticum, numerare se nescientis animae: sic etiam per exspectationem casuum similium, et inde veluti connatam imitationem primam, nescius adhuc paene se cogitare, multo magis se pulcre cogitare, iam exerceatur infans, bona fortuna si quis educandus incidit in manum artificis, qui os tenerum pueri figurat, ac balbum. § 37. Torquet ab obscaenis iam nunc sermonibus aurem, Mox etiam pectus praeceptis format amicis, §§ 50, 45. Recte facta refert. §§ 31, 32, 35. orientia tempora, § 36. notis § 30. Instruit exemplis, § 32, e.c. Hor. L. II. ep. 1. v. 126.

§ 55

Exerceatur ingenium natura pulcrum porro, iamque semet ipsum exercet apertius, § 54, etiamsi nesciat, quid agat, dum confabulatur puer, dum ludit, praesertim ubi ludorum inventor est, aut parvulus director inter commilitones, iisque gnaviter intentus iam sudat, et multa fert, multa facit, dum videt, dum audit, dum legit, quae pulcre intelligat; modo dirigantur talia omnia secundum §§ 49-51, ut aesthetica sint exercitia, § 47.

§ 56

Fallimur adulti etiam non raro, quando legendo vel audiendo pulcre dicta, vel scripta, e.c. pulcre ea intelligimus, eorumque pulcritudinem intuemur et quasi gustamus, § 35, ut auctori quidem: pulcre! bene! recte, taciti intra nos acclamemus, neque tamen nos cum ipso simul imitando pulcre cogitare satis animadvertamus. Hinc exercitium aestheticum maius est, ac plerumque videtur, § 54, exemplaria bellissimorum auctorum Nocturna versare manu, versare diurna. § 54. Graiis (Gallis) ingenium, Graiis (Gallis) dedit ore rotundo Musa loqui, praeter laudem nullius avaris. Hor.

§ 57

Per se patet maiora iam exercitia maiores vires et dare et testari αὐτοσχεδιάσματα εὐφυσικά, quae proprio Marte fundit animus αὐτόματος, quando iam sine cortice natare vel doctus §§ 54-56 vel natus est, § 53.

§ 58

Exercitia aesthetica erunt 2) correctiora ac certiora, si accesserit ad connatam S. II. et acquisitam aestheticam naturalem, dominam naturam, § 2, ars erudita, §§ 47-57. sine qua ingenia pulcra quidem, neque tamen divina, viam ad elegantias cognitionis saepe experiantur, Quale per incertam lunam, sub luce maligna, Est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra Iuppiter; et rebus nox abstulit atra colorem. Virg.

§ 59

Utrumque genus exercitiorum, §§ 52, 58, quotiescunque pulcram cognitionem exercendus efficienter decernit, non ingenium solum, sed et indolem et temperamentum aestheticum in habitum deducit et consuetudine confirmat, § 45, intendens connatam pectoris magnitudinem, § 46. M. § 247.

§ 60

Aesthetica dynamica s. critica virium dati hominis ad datam datae cognitionis pulcritudinem assequendam, connatas naturae vires metiri nequit, nisi ex effectibus, exercitiis, § 27. ubi iuste sic concluditur: Tantum est autoschediasma, tantum specimen dati hominis; ergo tanta etiam eius est connata natura, quae accedentibus praeviis exercitiis eo pertingere potuerit. M. § 57. Neque tamen aeque bene saepius infertur: Ad tantum autoschediasma, vel specimen vires dati hominis, uti nunc sunt, non suffecere; ergo destituitur connascenda ad meditationes eiusmodi natura, M. § 60.

§ 61

Aesthetico dynamico saepe opus erit tentaminibus (periculis) aestheticis, exercitiis ideo; inter alia, decretis, ut experiatur, an vires dati hominis, et quantae ad datam pulcram cognitionem sufficiant, M. § 697. Tunc si bene procedunt tentamina, experientia affirmativa vires suffecisse satis recte se habet, § 60, si minus procedant, non semper naturae defectus est in caussa, multo minus a defectu cuiusdam specialis forte characteris aesthetici ad datum periculum requisiti, ad defectum generalis etiam, aliorumve forte specialium valet consequentia, § 27. Ciceronis pericula poetica, Ovidii ac Horatii pericula epopoeiae non bene successerunt.

§ 62

Ad characterem felicis aesthetici generalem, § 27, requiritur III.) mathesis et disciplina aesthetica, theoria perfectionis in materiam et formam pulcrae cognitionis propius influentium, ac ea per naturam solam, et solum eius usum impetrari solet, severioribus iam exercitiis in usum deducenda, ne vagetur habitus ex rerum cogitandarum, vel ex regularum earumque rationum ignorantia vel incertitudine, cogitetur licenter, aut omnes visuros peccata sua putans, quae tamen ipse nesciat, ab ipso pulcrae meditationis usu deterreatur, §§ 47, 48.

§ 63

Ad disciplinam aestheticam pertinet 1) omnis pulcra eruditio, i.e. eruditio, quatenus obiectorum, de quibus pulcre cogitandum aliquando sit, cognitionem inerudita meliorem exhibet, qua imbutum ingenium naturaliter pulcrum, exercitationibusque quotidianis excitatum, qua motum, qua affectum, et incoctum, uti Persius habet, pectus aestheticum, felicius in datum thema pulcre cogitandum consentire possint, §§ 62, 47.

§ 64

Pulcrae eruditionis potiores partes sunt disciplinae, deum, universum, hominem, qua statum praesertim moralem, historias, nec exclusis quidem mythicis, et antiquitates, signorumque genium exhibentes, § 63.

§ 65

In disciplinarum eiusmodi doctrina aestheticus tantum eam curat perfectionem, quae fiat in pulcre meditandis phaenomenon, §§ 14, 15. partim negative, dum dat vitare paroramata deturpantia, partim positive, dum unica saepe phrasi vel signo satis brevi cogit eruditum lectorem spectatoremve magna quaevis ab auctore tantae doctrinae exspectare, licet dissimulet erudita plura per exceptionem non inelegantem, §§ 48, 25.

§ 66

Huc non referimus pueriles quasvis institutiones, § 54, non tumultuariam in disciplinis tractandorum notitiam, usu, vaga lectione, auditionibusque promiscuis comparatam, de qua S. III, sed methodicam et virilem eorundem peritiam, quantumcunque perfectam, quoniam illa magis, sed et eatenus tantum, quatenus magis efficit § 65 commemorata.

§ 67

Neque tamen aestheticum polyhistora postulamus vel pansophum, quoniam character generalis tantum eruditionem generatim postulat, in ea pulcrae cognitionis specie, in qua quis excellere cogitat, character specialis partes eo propius facientes eruditionis curatius determinabit, in quibus hospitem esse dedecet, hanc cognitionis pulcrae speciem qui sibi colendam sumpserit, § 27.

§ 68

Ad disciplinam aestheticam pertinet 2) theoria de forma pulcrae cognitionis, de modo ac ratione legitimis eam viis comparandi; perfectior, ac per naturam solam et solum eius usum impetrari solet, iam accuratioribus et adstrictioribus exercitiis in usum deducenda, § 62. Iam autem complexus regularum ordine dispositarum ars vocari solet. Hinc in charactere boni aesthetici generali nascitur requisitum artis aestheticae.

§ 69

In characteribus felicis aesthetici specialibus, e.g. oratoris, poetae, musici e.c. dudum desideriis huius requisiti satisfactum est arte rhetorica, poetica, musica, e.c. Quicquid de earum iucunditate, utilitate, necessitate disseri solet, paululum attollendo notiones in magis generalia potest ad artem aestheticam applicari, cuius haec praedicata tam late patent, ac laudes reliquarum simul sumtarum, § 68.

§ 70

Iam sumere licebit artem hoc praestantiorem esse 1) quo patentiores regulas complectitur, i.e. quarum applicatio pluribus in occasionibus utilis, immo necessaria est, quo completior ipsa est, regularum sufficientium breve tamen compendium, 2) quo fortiores et graviores regulas exhibet, i.e. quas nunquam sine maiori detrimento negligas, 3) quo exactiores eas exponit, et accuratiores, 4) quo magis perspicuas, 5) quo certiores et ex veris principiis, animabus regularum, derivatas, 6) quo magis allicientes ad dirigendas ex suis praescriptis actiones et ipsam praxin, § 22.

§ 71

Artis autem aestheticae leges per omnes artes liberales, quasi cynosura quaedam specialium, diffunduntur, et adhuc patentiorem sphaeram habent, ubicunque praestat pulcre, quam turpiter, quicquam cognoscere, cuius non opus est cognitione scientifica. Hinc magis, ac ulla specialium, § 69, meretur in formam artis redigi, completius quoddam systema pulcritudinis in cognoscendo tandem exhibitura, ac seiuncta deducendarum ex eadem artium apospasmatia. Completi quid in specialibus ob infinitam varietatem sperari non potest, nisi surgendo ad fontes et pulcritudinis et cognitionis, ad utriusque naturam, primas utriusque divisiones divisa ob principium exclusi tertii inter duo contradictoria exhaurientes scrutemur, quod fiet artem aestheticam in formam scientiae redigendo, § 70.

§ 72

Superior regula semper fortior est sibi subordinatis omnibus. Hinc artis aestheticae leges fortiores sunt inde derivandis specialium artium regulis omnibus, ab his exceptione non ineleganti facienda, quando colliduntur. Iam autem his solis cognitis aliter eveniet, aut etiam illis, vix ac ne vix quidem, veluti in fundo, aut e longinquo, perspectis, his autem in omni ornatu exemplorumque apparatu praestringentibus oculos, non sine graviori detrimento. Hinc complexus legum aestheticarum, prae specialioribus suis consectariis, meretur in formam artis redigi, quae simul earundem robur satis evidenter ponat ob oculos, in formam scientiae redacta, § 70.

§ 73

Falsa regula semper peior, quam nulla. Iam autem ex uno alterove exemplo tantum abstractae, ac sine ulteriori ratione pro universalibus venditae leges, quid aliud sunt, quam a particulari ad universale satis hiulca consequentia? Quoties hinc, nisi omnino falsae, tamen peccant in quantitate? Iam autem inductio completa nunquam haberi potest. Hinc opus est perspicientia veritatis regularum graviorum a priori, quam dein confirmet ac illustret experientia, sicut illius inveniundae forte primum fuit subsidium. Indigent hinc artes speciales, si veras a spuriis regulis seiungere sit animus, ulteriori principio, ex quo speciales suas regulas cognoscere possint, et hoc, ars aesthetica, ne per eandem male fidam expectationem casuum similium unice stabiliendum sit, ut in formam scientiae redigatur. § 70.

§ 74

Quum intellectus et ratio moraliter necessario directores omnium pulcre cogitatorum, esse debeant, § 39, illud autem regulis pulcre cogitandi distincte non perceptis fieri nequeat; M. §§ 624, 640. non sufficit has perspicue proponi, ac multis illustrari, praesertim quum talis earum confusa cognitio iam sine disciplina per aestheticam naturalem acquisitam impetrari possit, § 62. Ne ergo tota disciplina aestheticae artis in meram aliquam coordinationem, ac dispositionem regularum ab analogo rationis analogon rationis unice directuro formatarum abeat, § 68, distincte regulas etiam et intellectuali cum perspicuitate concipere laborat utiliter in formam scientiae simul elevata. § 70.

§ 75

Quod olim Leibnitius de metaphysicis ante restaurationem eorundem per ipsum coeptam: Video plures, qui mathematicis doctrinis delectantur, a metaphysicis abhorrere, quod in illis lucem in his tenebras animadvertant. Cuius rei potissimam caussam arbitror esse, quod notiones generales, et quae maxime nobis notae creduntur, humana negligentia atque inconstantia cogitandi ambiguae atque obscurae sunt factae, et quae vulgo afferuntur, definitiones, nominales quidem sunt, adeo nihil explicant. Acta er. Lips. A. 1694. idem de disciplinis artium liberalium ob similem caussam affirmaverim. De disciplinis, inquam, et regularum coacervationibus. Exsecutionem enim pulcerrimorum operum quanquam docti indoctique passim, si sapiunt, admirari coguntur vel inviti, sequuntur etiam et laudant plurimi: tamen severioris etiam scientiae patroni plerique doctrinas eiusmodi speciosa miracula directuras cum plebe consentiendo contemnunt, Ingenium misera quia fortunatius arte Credunt. Quid autem? si curatis ex definitionibus, et vere explicantibus aliquid pulcri atque venusti per apte cohaerentem axiomatum, consectariorumque concatenationem resolverentur, prima certe, cognoscendi, non bene solum, sed et belle problemata? Quid? si non ars solum, characterem pulcri ingenii generalem ingressa sisteretur, sed etiam induta scientiae pallium? Certius et tutius ad eius regulam, non Lesbiam, ornatum cogitationis postulantia tum exsequeremur, tum diiudicaremus, § 70.

§ 76

Neque vanus augur arbitror fore, si praedixerim, quod aliquibus exemplis iam expertus scribo, per eandem se viam non paucis ingeniis, non parvis, erectioribusque animis commendatura bona liberalium studia, ut non puerilia tantum, sed et viris, iisque sapientibus, digna, sicuti sint, videantur, eoque moveant, ut vel ipsi audeant aliquid novi et egregii in aestheticis exercitiis vel saltim de artibus eo ducentibus moderatius, aequius, honorificentius iudicent, de applicationibus earundem, uti iudices, bene satis instructi, magisque competentes. § 70.

§ 77

Iterum moneo. Ille ego non sum qui aesthetica scientia, quasi numeris omnibus absolutum, mihi vel aliis fingam ingenium generatim venustum, vel omnino speciatim laudabilem oratorem, poetam, musicum e.c. Iam postulavi, ante theoriam eiusmodi, naturam, ingenium, indolem, exercitia, culturam ingenii nunc sine aliqua eruditione vix satis impetrandam, regularum pulcre cogitandi peritiam, quam unice probavi vere praestare, si sit prima saltim et primaria sua ex parte scientia. Nunc denuo postulo correctiora ac certiora illa exercitia, de quibus § 58. in quibus nulla dies sine linea, sine quibus mortuas ipse speculativasque, quas vocant, regulas, utiles quidem, quibus tamen non utaris, nunquam edico profuturas, eo, quo maxime debent. Nec ita multa post plura postulabo. Postulabit recte adhuc plura specialem felicis aesthetici characterem informaturus, § 27.

§ 78

Ad characterem felicis aesthetici generalem § 27 requiritur IV. impetus aestheticus (pulcra mentis incitatio, inflammatioque, horme, ecstasis, furor, enthousiasmos, πνεῦμα θεοῦ), cuius haec est genesis: Excitatior natura, S. II. iam in ipsis autoschediasmatis, S. III. magis adiuta, doctrinis ingenium acuentibus et magnam animam nutrientibus, S. IIII. pro positu corporis, animaeque statu antecedente, M. §§ 512, 596. faventibus circumstantiis, M. § 323. iam ad ipsum pulcre cogitandi actum facultates suas inferiores, habitus, vires, huc usque mortuas, M. § 220, eo intendit, ut maiores consensu phaenomeno vivant, quam quas multi alii circa idem thema, vel ipse homo, non ita concitus alio tempore, possent exhibere, atque adeo dent effectus his suis viribus vivis aequales, viribus ordinariis maiores, et ad eas se circiter habentes, uti quadratum ad radicem. Status animae, cuius genesin descripsi, est ipsa illa horme, cuius antea dixi varias pro graduum diversitate denominationes.

§ 79

In minoribus huius fervoris gradibus, effectus vi mentis ordinaria maior, ut talis, non patet omnibus, si vere tamen adfuerit horme, eveniet tentanti, dum friget, Ut sibi quivis Speret idem, sudet multum frustraque laboret Ausus idem. Hor. Character eius apud ipsum iustum sui aestimatorem, eo non nunquam corripiendum, erit, 1) si e.g. scripta sua, dum scribit, et immediate post conceptionem ipsi minus placeant, ac post aliquid temporis heterogeneis occupationibus insumti; 2) ipsa maior celeritas, character etiam virium vivarum in physicis.

§ 80

Psychologis patet in tali impetu totam quidem animam vires suas intendere, maxime tamen facultates inferiores, ita, ut omnis quasi fundus animae, M. § 511. surgat nonnihil altius, et maius aliquid spiret, pronusque suppeditet, quorum obliti, quae non experti, quae praevidere non posse nobis ipsis, multo magis aliis, videbamur. Hic animae fundus quum a multis adhuc ignoretur, etiam philosophis, effectus eius extraordinarius, quem § 78 descripsimus, diis adscriptus est auctoribus, secundum illud Lucretii: Ignorantia caussarum conferre deorum Cogit ad imperium res, et concedere regnum, ut Quorum operum caussas nulla ratione videre Possunt, haec fieri divino numine rentur.

§ 81

Lustremus aliquas incitationis eiusmodi opportunitates pro positu corporis aut aucupandas, aut saltim oblatas arripiendas, in quibus aut nunc, aut nunquam. Eo refero 1) motionem agitationemque corporis, praesertim non nihil melancholici, e.g. per equitationem celeriorem. § 46. Hinc forte pegasus hippocrenen recludens, hinc tot in itineribus carmina scripta. Mirum est, ut animus agitatione motuque corporis excitetur. Plin. L. I. ep. 6.

§ 82

2) Occasio impetus ad venuste cogitandum est, status animae, in quo praevisio praesagiumque naturaliter faciliores sunt, M. § 602, ad eleganter cogitanda praesertim necessariae vires, ordinario maxime debiles, § 39. M. § 597, et mens sana in corpore sano, E. § 254, per venustum alterius ingenium ad imitationem inclinatur, §§ 56, 44. Hac ratione excitatus Φοιβόληπτος est. Ita, circa criticas huius vitae vicissitudines, instante magna mutatione, plurimum habitura momenti; poscere fata Tempus erit. Deus, ecce, deus! § 80.

§ 83

3) Historiae (Clio), etiam fictae, praesertim heroicae, (Calliope), vel tristioris (Melpomene), vel laetioris eventus (Thalia), musicae, (Terpsichore) saltationes, (Erato) picturae, (Polyhymnia) et quaevis liberalium artium specimina, dum ad aemulandum provocant, ipsa natura extra nos positorum, dum vel amabiliter ludit, vel maioribus mundi e.g. solis, spectaculis in stuporem rapit. (Uranie), § 82. Hac ratione concitatus mousoleptos kai mousopataktos est. Hinc Musae non minus, ac Gratiae, sociae sunt, neque bene divelluntur. Una florente e.g. circa tempora Alexandri M. Augusti, Ludovici XIIII. floruerunt etiam aliae.

§ 84

4) Otium comparativum, E. § 267. M. § 638. quando mens curis soluta laborum negotiorumque reponit onus et per amoena § 83. ambulacra temere errans, § 81. serena patet in secessu divinis afflatibus, § 80. Hoc forsan est in Helicone pascere, somniare in Parnasso. O! dulce otium honestumque, ac paene omni negotio pulcrius! o! mare! o! litus! verum secretumque Mouseion! quam multa invenitis! quam multa dictatis! Plin. L. I. ep. 9.

§ 85

5) Si pulcre cogitaturo requiritur status, qualem § 39 descripsi, praesertim in sensationibus themati satis heterogeneis constituto, aquae potori, pro positu corporis, § 78, opportunus erit generosioris laticis modicus haustus, quo remittentibus nonnihil sensationibus e.g. molestis clarescere necessariae e.g. hilares imaginationes et praevisiones eo magis possint. M. § 554. Hunc autem satis multis esse fontibus historici naturae narrant. Pone talem vim in Aganippe fuisse.

§ 86

Fontanae eiusmodi praeferent vinum § 85. cum Horatio iudicantes Nulla placere diu neque vivere carmina posses Quae scribuntur aquae potoribus. Ille liquor docuit voces inflectere cantu, § 83. Movit et ad certos nescia membra modos, § 81. Bacchus et agricolae magno confecta labore Pectora tristitiae dissoluenda dedit. §§ 84, 52. Bacchus et afflictis requiem mortalibus affert, Crura licet dura compede pulsa sonent. § 85. Tib. Hinc et Bacchus incitationis inflammationisque aestheticae auctor est. § 80. licet illepide fallatur, qui fictam Horatii od. L. II. 19. III. 25. ebrietatem bona ac germana fide, ceu veram, imitaturus, tamdiu libat Apollini ac Musis, Bacchoque litat, donec iam iamque promturus oracula Sternitur, exanimisque tremens procumbit humi - Virg.

§ 87

7) Nova occasio est castis aestheticis, qui sedentes adversus, identidem, nescio quam, spectant et audiunt dulce ridentem. Misere quod omnes eripit sensus ipsis. Nam simul quam Lesbiam auspiciunt, nihil est super illis. Lingua sed torpet, tenuis sub artus Flamma dimanat, sonitu suopte Tintinant aures, gemina teguntur Lumina nocte. Cat. Quando autem absentes angiportum perambulant, § 81. clausam ianuam fenestrasque vacuas salutantes, subito se in montes et lucos ex urbe removent, § 84. ibique suum naturae miraculum procul vident dulce ridens, dulce loquens audiunt, fingunt, scribunt, canunt, psallunt, pingunt. Silva interpres harum curarum et conscia sidera, § 83. ne sperare quidem ausos esse, quae praevident summa cum voluptate perfrui, § 82. Certe Venus ac Amor horum potius caussa habentur auctores incitationis, de qua loquimur, § 78, quam ob prostibulorum praecones, Quando immunda crepant ignominiosaque, §§ 54, 59.

§ 88

Veriores forsan, ac dii sunt, § 80, occasiones erunt, 8.) si quem Decisis humilem pennis, inopemque paterni Et laris et fundi paupertas impulit audax, Ut versus faceret, sicut Horatium, qui de se pergit per iocum narrare, quod bene multi serio verissimum putant: Quod non desit, habentem, Quae poterunt unquam satis expurgare cicutae, Ni melius dormire putem, quam scribere versus?

§ 89

9) Indignatio Archilochum proprio rabies armavit iambo. Hor. Horatius eandem occasionem sibi praesagit, Serm. L. II. 1. v. 40-60. Iuvenalis eam statim ab initio spirat: Semper ego auditor tantum nunquamne reponam Vexatus toties rauci Theseide Codri? e.c. Difficile est satiram non scribere. Nam quis iniquae Tam patiens urbis, tam ferreus, ut teneat se? e.c. Quid referam, quanta siccum iecur ardeat ira? e.c. Haec ego non credam Venusina digna lucerna. Haec ego non agitem? Si natura negat, facit indignatio versum Qualemcunque potest, quales ego. Sat. I. Ita pergit in reliquis. Ex eodem fonte Demosthenis et Ciceronis Philippicae, huius Verrinae et Catilinariae, Ovidii Ibis, e.c.

§ 90

Satis cognata indignationi est 10) irrisio, M. § 684. Horatio tamen magis amica, ac indignatio, minus amara, plusque salis, quam fellis habens. Hinc αὐτοσχεδιάσματα, de quibus § 52, militumque currus triumphales stipantium. Hinc vetus Comoedia non sine multa Laude, sed in vitium libertas excidit, et vim Dignam lege regi. Hor. Hinc Aristophanes, hinc Lucianus paene omnis, et plura Martialis epigrammata.

§ 91

11) Omnes animi commotiones, quae tantae non sunt, ut omnem symbolicam paene cognitionem intuitus opprimat, quando de pulcre non cogitandis tantum, sed et efferendis loquimur; 12) omnes fortunae casus tristiores, nisi frangant, laetiores, nisi obtundant et distrahant omnino animum, § 82. Plus tamen elegantiarum sinistris auctorum fatis debemus, quam admodum ridentibus.

§ 92

13) Agmen claudat in catalogo facile locupletando iuventus, seu potius illa huius vitae periodus, qua nondum akmen suam eo usque transiit anima, ut imaginationes etiam insigniter decreverint. Sicut enim facultates cognoscitivae inferiores primae sunt in eadem phaenomena, ita et eodem, quo creverunt, ordine minuuntur naturaliter. Unde duabus iam potiorem pulcre cogitandi materiem suppeditaturis, §§ 30, 31, languescentibus transiisse iudicatur eleganter cogitandi princeps opportunitas. Unde Horatius non praecipit solum, Solve senescentem mature sanus equum, ne Peccet ad extremum ridendus, et ilia ducat, sed etiam spectatus satis et donatus iam rude non vult antiquo ludo includi, Et versus et caetera ludicra ponens.

§ 93

Per se patet 1) his occasionibus non utendum esse contra fortiores vitae beatae leges; 2) occasiones eas esse tantum, non caussas solitarias, quibus circumfluere possit laevum aut tardum ingenium sine effectu, qui quaerebatur, § 78.

§ 94

In maiori pulcra meditatione, quum difficilior fit pulcritudo totius ac pulcritudo cuiusvis partis, pulcritudo rerum et ordinis pulcritudine signorum, §§ 18-20, ad priores potissimum informandas utendum est impetu mentis aesthetico, dum fervet opus, et eius occasionibus, §§ 78-92.

§ 95

Durante enthousiasmo, dum pulcre ponere totum partesque principes intenditur omnis anima, § 78, laudabiliter a minoribus minorum partium elegantiis exasciandis abstrahit ingenium etiam satis felix, M. § 529, ne fiat simile fabro, qui Et ungues Exprimit et molles imitatur aere capillos Infelix operis summa, quia ponere totum Nesciet. Hunc ego me, si quid componere curem, Non magis esse velim, quam pravo vivere naso, Spectandum nigris oculis nigroque capillo. Hor.

§ 96

Quaedam pulcre cogitanda efferenda sunt ita, ut non admittant curas posteriores, et esse debeant velut extemporalia; e.g. colloquia et epistolae vere familiaria. In his ubi summa nitet, resque principes vere pulcrae sunt, § 94, quoniam castigationes non habuere locum, hoc iniquior iudex sim, si paucis Offendar maculis, quas aut incuria fudit, Aut humana parum cavit natura. § 95.

§ 97

Quaedam pulcre cogitata non obligamur efferre prius, quam omnes iis, quas potuimus, gratias conciliavimus, curas posteriores admittentia. In his, quoniam omnis partialis pulcritudo, caeteris paribus, auget pulcritudinem totius, M. § 185, characterem felicis aesthetici coronat V) correctionis studium, limae labor et mora, seu habitus protensa attentione in pulcre informatum opus, quantum possis, minores, minutarum etiam eius partium, perfectiones augendi, tollendi imperfectiones, aliquantula phoenomena, citra detrimentum totius, § 27. Pulcra cogitatio omnis erit, ut pictura. Haec § 96 amat obscurum, volet haec § 97 sub luce videri, Iudicis argutum quae non formidat acumen, Haec § 96 placuit semel, haec § 97 decies repetita placebit. Hor.

§ 98

Correctio quum facilior sit pulcra totius elaboratione, §§ 94, 97, auctor Ni turpem putat inscitus metuitque lituram, Hor. aut offenditur limae labore ac mora, M. § 527: ubi iam transiit mentis impetus maior, § 78, Ut primum cessit furor, et rabida ora quierunt, Virg. poterit peragi, iam distinctius praelucente intellectu et ratione, iudicioque intellectuali, § 38, ad aesthetices etiam artificialis regulas singula exigente, S. IV.

§ 99

Aesthetica artificialis non solum diriget pulcre cogitatorum, vel turpiuscule, conscientiam, ut ita dicam antecedentem, S. IV, et concomitantem, S. V, sed etiam consequentem, § 98, tunc nondum inutilem, quando adhuc Membranis intus positis delere licebit, Quod non edideris, § 98.

§ 100

Si quis limam, quibus probe potuisset, § 97, tamen adhibere neglexerit, hoc id iniquius ferre solent acutiores, quod vident, qui potuit maius, eum et suffecisse minori, § 98, sed spectatores suos non duxisse tanti, quorum ius aestumant contemptum sui contemtu auctoris rependere, et sic, nugae quae viderentur, seria ducent In mala derisum semel exceptumque sinistre.

§ 101

Neglectum correctionis, de qua loquimur, Horatius unicam caussam iudicat esse, cur Romani Graecis in scribendo cedant, A. P. v. 291, reprehendens eum in Lucilio peculiariter, Serm. I, 10. Quam necessaria sit ultima lima, doceat Apelles post tabulam, Virgilius Aeneida flammis per testamentum legans, Ovidius, qui malis exsilii solis excusat eius neglectum, de Ponto I. ep. V. 17. Romae non semel lituras a se fieri meminit, II. ep. XIV. et in ipso oratore laudat, si sua limet tenui cura, IV. ep. VI. consentiente Cicerone, cuius oratori ne minuta quidem negligenter tractanda sunt, limatumque dicendi genus exemplo ac praeceptis commendatur.

§ 102

Si quis interim cum Nasone senserit: Nec tamen emendo, labor hic, quam scribere, maior. Mensque pati durum sustinet aegra nihil, Scilicet incipiam lima mordacius uti, Et sub iudicium singula verba vocem? confundit ille, plus taedii secum ferens, et plus virium postulans. Prius concedo quadrare in emendationem, non posterius, § 98. Devorandum autem est, quicquid sit taedii ob reverentiam, quae tua probaturis Maxima debetur, § 100.

§ 103

Sunt, quibus assuevimus pueri, volentes etiam viri, scilicet, ut alius sua corrigat, quem deesse sibi queruntur: Suus cuique attributus est error; Sed non videmus, manticae quod in tergo est. Concedo recitationem veterum, nisi corrumpatur et haec adulationibus, saluberrimum esse consilium, et iuste queri, cui desit vir bonus et prudens, qui rogatus in nostris diiudicandis, dum adhuc nonum forsan in annum premuntur, Fiat Aristarchus. Neque tamen ab eiusmodi censore plura postulanda sunt, quam ut vel dicat: Corrige, sodes, hoc et hoc, vel ut incomtis allinat atrum Transverso calamo signum. Ut ipse meliora suggerat, non aequus est, qui rogat virum vir. Est cuilibet sua cogitandi ratio, in quibusdam propria. Si circiter aequales viribus sumus ego, mihique recitans, facilius utique mihi nonnunquam esset mea cogitandi ratione totum opus absolvere, § 78, quam remissiori animo, § 98, per cogitationes alienas ita meas interferere, ut meliores sint in auctoris impetu ab eodem fusis, conducant tamen et haereant apte reliquis, a me meaque cogitandi ratione non profectis. Si defendere delictum, quam vertere malis; Nullum ultra verbum aut operam insumamus inanem, Quin sine rivali teque et tua solus ames. Hor.

§ 104

Naturale cogitandi genus si dicatur naturalibus animae cogitaturae viribus, obiectorum eorumque naturae proportionatum, quibus et quorum in usus vel delectationem cogitatio suscepta praesumenda est, seu brevius has naturas imitatum, adeo necessarium est pulcre cogitaturo naturale cogitandi genus, § 14, ut minus adhuc cognita animae pulcre cogitaturae, multorumque obiectorum natura, omne venustae cogitationis artificium hac unica regula comprehendi videretur: Naturam imitare.

§ 105

Hinc pulcre cogitaturus caveat, 1) ne laudem ingenii venusti affectet, nisi omnino, tamen insigniter, destitutus ea, quam § 11 descripsimus, natura, contra naturam, asinus ad lyram; 2) ne forsitan habens naturae generatim, quantum satis est, specialem tamen characterem et naturae quandam inflexionem, ut ita dicam, peculiarem requirentia sibi cogitare sumat, ante quam viderit, an speciali suo etiam characteri has naturae dotes indiderit, alias cogitaturus praeter naturam; Suffenus, Homo venustus, et dicax et urbanus, cuius si versus legas Tum bellus ille, et urbanus Suffenus unus caprimulgus, aut fossor Rursus videtur; tantum abhorret ac mutat. Cat. Utrumque cogitandi genus est invita Minerva susceptum: Tu nihil invita dices faciesve Minerva. Hor. Cic. Off. L. I, 110.

§ 106

Genus cogitandi naturale rectissime sequutus, § 104, ne, nubem pro Iunone, amplectatur pinguem et crassam Minervam, Rusticus, abnormis sapiens, non tam iuvenilia, quam puerilia sua, si quid non aspernandae naturae, § 11, pelluceat, iam omnibus numeris absoluta statuens, S. III, aut etiam rudi ingenio contentus per omnem vitam, pro naturali laudando, sequatur rude cogitandi genus, cuius ad naturam saepe satis mediocrem, nihil doctrinae, nihil artis accesserit, S. IV.

§ 107

Rude cogitandi genus duplici ratione fit satis deforme phaenomenon, § 14. 1) inscito (indocto, inerudito) cogitandi genere; quando vel in eum gradum eruditionis pulcrae, quem generatim in omni requirimus ultra plebem sapere auso, gravius impingitur, vel apparet speciatim de aliquibus efferre suas cogitationes aliquem, ceu venustas, voluisse, quorum naturam vel mediocri doctrina potuisset nosse penitius, § 104, de quibus tamen ignoret, quicquid Non omnis fricti ciceris sciat ac nucis emtor, §§ 66, 67.

§ 108

Rude cogitandi genus est, 2) iners cogitandi genus, denuo vel generatim probe fundatarum eleganter cogitandi regularum, vel speciatim eius artis peculiaris aut ignorantiam prodens, cuius tamen specimen profitearis, §§ 106, 68, 60, aut neglectum exceptionibus, quibus nihil insit elegantiae, §§ 25, 72.

§ 109

Duplicis huius, §§ 107, 108, duplex In vitium ducit culpae fuga, dum caret arte vera naturam belle supplente, S. IV. Primum est umbratile et scholasticum cogitandi genus, quando in iis, quae pulcram cogitandi rationem requirunt, adeoque naturam, etiam alteram, consuetudinem elegantioris inter moratiores vivendi generis imitari sequi que debent, § 104, aut tantum constipatur eruditionis reconditioris, ut desinat esse pulcritudo, § 15, aut omnino speciem eruditionis tantum apud pueros et grammaticorum aliquos mentientia congeruntur.

§ 110

Alterum est affectatum et coactum cogitandi genus, naturam per artem male supplens, quando artes, nescio quae, nimia subtilitatis affectatione frangunt atque concidunt, quod Quintilianus docet, quicquid est in meditationum elegantiis generosius. Peius haec naturale cogitandi genus, § 105, enecans se exserit 1) quando naturalis unice decor et non fucatus suffecisset, artis tamen cuiuscunque pigmenta vocantur in subsidium superfluum, hic nocens; 2) ubi satis infelix aliquis fuit, ut in malas deceptricis artis regulas incideret; 3) ubi bonae artis regulae applicantur, ubi locum habent, sed inepte, § 105. E. § 336.

§ 111

Alii naturale cogitandi genus recte sequuti, § 104, cum natura confundunt ordinarium eius statum, et vires, aliqua licet doctrina promotas, S. IV, mortuas tamen et remissas, ex quibus nullum per impetum, nullam per inflammationem viventibus languidum (frigidum, somnolentum, oscitans) cogitandi genus contra S. V.

§ 112

Dum vitant stolidi vitia, in contraria currunt, ieiunumque languorem in cogitando cauturi incidunt in parenthyrsum et effraene cogitandi genus, quod excusso non intellectus solum et rationis iugo, sed spicerioris etiam saporis negligens, citra ullam rationem phaenomenon, quae circiter sufficeret, tantum furorem prae se ferent, qui naturam, sed male sani sincipitis, unice videatur imitari, § 104. Tali vesano deridendo Horatius artis suae dedicavit epilogum: Certe furit, ac velut ursus, Obiectos caveae valuit si frangere clathros, Indoctum doctumque fugat.

§ 113

Sicut pigri philosophi ac medici nonnunquam naturam, quasi deum ex machina, legunt asylum suae desidiae, sunt etiam, qui naturale cogitandi genus appellant, nisi omnino rude, inscitum ac iners, §§ 106-108, incomtum tamen et incompositum, quando non in ipso solum impetu animi, de quo S. V, non satis lente festinas, et quicquid occurrit primo, tanquam optimum, adoptas, sed etiam postea, quae satis cito fudisti, vel nunquam animo castigandi retractas, vel non sine blanda parentum indulgentia, qua quicquid eradicandum esset vitii, vix tangunt, ne naturam suorum perdant, veriti. Cavendum hoc malum genus cogitandi, secundum S. VI, limato cogitandi genere.

§ 114

Neque tamen commendatur lima magis atterens, quam poliens, excessus in corrigendo, vel in foetus ingenii, qui subiti et extemporales postulantur, tantum studii diligentiaeque impendens, ut lucernam olentes male non habeant pulcram subitaneorum verisimilitudinem, § 96, vel impetus ad maiora dati prodigus, qui in minutulis eundem moratur aut distrahit, contra § 95, vel ita sua retractans, quando motus omnis animi, tanquam ventus, cogitantem deseruit, et omnis ardor consedit, ut flaccescant non sine aliqua vi primum fusa, reiectisque quibusdam, aliis, velut ornamentis, adiectis, omnis incitatio et quasi flamma pulcre cogitandorum simul exstinguatur, § 111. Eiusmodi lima minorem maiori praefert elegantiam exceptione non eleganti, § 25, quia festantem levia nervi Deficiunt animique. Hor.

§ 115

Si quis partim ab enumeratis S. II-VII iam instructus, partim non abhorrens, satis felix futurus aestheticus, § 27, consilium amplius rogaverit, de pulcre cogitando generatim, § 17, praesertim de pulcritudine rerum, § 18, utar vice cotis, acutum Reddere quae ferrum valet, exsors ipsa secandi. Munus et officium, nil scribens ipse, docebo: 1) Unde parentur opes. Hor. Prima nempe cura sit in rebus cogitandis ubertas (copia, abundantia, multitudo, divitiae, opes) M. § 575, sed aesthetica, qua datum subiectum, certus cogitaturus, de dato obiecto, certa cogitandi materia, plura pulcre cogitare possit, § 22.

§ 116

Sic incipit laudes Isaei Plinius: Summa est facultas, ubertas, copia, L. II. ep. 3. Quam primo dividamus in absolutam, omni pulcre cogitando necessariam, §§ 115, 22, et relativam, illum absolutae gradum, qui quibusdam pulcre cogitandis forte necessarius est, e.g. minus notis, aut admodum utilibus minus attento tamen inculcandis, quemque latitudinem platonicam dicamus, sequuti Plinium eundem, quando Euphratis quidem sermonem omnem copiosum, § 115, dicit; eundem tamen affirmat frequenter latitudinem illam platonicam effingere, L. I. ep. X.

§ 117

Etiamsi non velit pulcre meditaturus aliquando latitudinem comparativam sequi, § 116, tamen copia rerum vere affluens satis eam eleganter, quasi per lancem saturam, ostentat, velut ex longinquo, ne spectator exhauriri putet materiam postea monstrandis propius, § 115. Ita Virgilius: Non mihi si linguae centum sint, oraque centum, Ferrea vox, e.c. Ita Cicero: Nullius tantum est flumen ingenii, nulla dicendi aut scribendi tanta vis, tantaque copia, quae, non dicam exornare, sed enarrare, e.c.

§ 118

Ubertas aesthetica, porro est vel obiectiva, (rerum, materialis) quatenus in obiectis et cogitandis ipsis est praecipua ratio, cur per humani vires ingenii possint ubertim pingi; vel subiectiva, (ingenii et personae) possibilitas physica et potentia certi hominis, etiam secundum quid, et hypothetice talis certam rem ubertim repraesentandi. Sunt obiecta, velut ultro suas divitias offerentia. Vix in mentem incidunt, apparetque beata pleno Copia cornu. Hor. Tunc modo capacitatis habueris, quantum satis est, non aliis solum, sed et tibi copia Manabit ad plenum benigno Ruris honorum opulenta cornu. Hor.

§ 119

Horizon (sphaera) cognitionis humanae est finitus materiarum ex universitate rerum infinita numerus, quae mediocri ingenio humano latius dicto possunt clarescere; harum quae possunt ab ingenio mediocriter philosophico perfectius concipi, horizontem logicum (territorium et sphaeram) rationis et intellectus constituunt; quae possunt ingenio mediocriter aesthetico pulcre splendescere, horizontem aestheticum (territorium et sphaeram pulcri rationis analogi) constituunt. Si qua Desperas tractata nitescere posse, relinque. § 115.

§ 120

Infra horizontem aestheticum posita sunt, quae ex obscuritate comparativa et relativa mediocriter aestheticum ingenium protrahere non potest in lucem pulcram. Qualia si themata sibi sumat pulcre cogitaturus, aut id serio fiet, et nascetur rerum inopia et meditationis exilitas, contra §§ 115, 119, aut delabetur in allotria, aut periculose iocabitur. Hinc esto eiusmodi Thema irrepertum, et sic melius situm, Quum terra celat, spernere fortior. Hor. Conferantur admiranda rerum admirabilium encomia.

§ 121

Carmina vel caelo possit deducere lunam, nec ego tamen suaserim pulcre cogitaturo sibi materiem legere, supra horizontem aestheticum positam, nec ea tantum hic intelligo, vel maxime, quae horizontem cognitionis humanae transcendunt omnino, § 119, sed ea potissimum, quae ex superiori scientiarum distincta adaequataque cognitione non potest ad pulcram illam lucem deducere mediocriter aestheticum ingenium, quae rosca placeat, non praestringat oculos analogi rationis et inferiorum cognoscendi facultatum. Si tentaveris nihilominus, aut incides in incommoda, § 120 commemorata, aut iocis expones, quae gravissima putas, aut illigaberis angustis illis at concisis disputationibus, quas Antonius apud Ciceronem de Or. L. II, 61, philosophis generatim Graecis exprobrat, non sine solenni formula: Verbum prorsus nullum intelligo. Quod contra § 22.

§ 122

Egone vero reiciam ac reprehendam concisum cogitandi genus, cui tot ambitiosa scriptionum mearum ornamenta philosophicarum immolavi, quod nunc ipse sequor, licet paulisper laxius? Utinam Zenoni iam Stoico deprehensa veritas, quam repetit Ciceronis Orator, 113, 114, et Quintilianus II, 21, nostris saltem temporibus fieret apertior, esse duo cogitandi genera, alterum perpetuum, et latius, quod rhetorices sit, alterum concisum, et contractius, quod dialectices. Illud horizonti aesthetico, hoc logico proprium autumo, § 119. Comparationem compressae in pugnum manus et explicitae meam non facio. Sufficit concisum cogitandi genus in scientificis, praesertim acroamaticis, apprime necessarium, quod Aristoteles iam vidit, aestheticus sane, sicut practicus, ita theoreticus, alieno in loco et extra rationis circulos esse posse vitium, et si qua in iis, quae copiosam orationem requirunt, crebris parvisque conatibus se attollunt in horizontem logicum, inaequalia tantum et velut confragosa, nec admirationem consequi eminentium, et planorum gratiam perdere. VIII, 5. Virtute ac facultate rationali non tam est minute atque concise in aestheticis utendum, quam in disputationibus scientiarum logicis, XII, 2.

§ 123

Horizonti aesthetico logicoque possunt esse multae materiae communes, § 119; hinc ideo, quia aliquid in scientiis pertractatur, non excluditur idem ex sphaera pulcritudinis omnino; sed quatenus punctim et minutim cum accuratione philosophica mathematicaque conciperetur, § 121. Quatenus autem eadem materia vel intellectu pulcro ipsa M. § 637, notae autem eius sensitive ac vivide, vel ipsa etiam, nunc certe, vivida tantum ac venusta cogitari potest, intra horizontem aestheticum recipitur.

§ 124

Quid sit bonum, praeter honestatem? Verine sensus? Quae sit solis magnitudo? Quaestiones eiusmodi procul ab oratoris persona esse facile omnes intelligere existimat Cicero. Nam quibus, inquit, in rebus summa ingenia philosophorum plurimo cum labore consumta intelligimus, eas, sicut aliquas parvas res, oratori attribuere magna amentia videtur. Recte vidit esse quaedam in scientiis supra horizontem aestheticum, § 121, quae sicut omnis pulcre meditaturus, ita orator, perperam sibi themata legeret, § 122. Quaestiones autem exempli loco commemoratas, si non orator, aestheticus certe practicus satis eleganter, arbitror, enarrare posset, modo aliam cogitandi de iisdem rationem sequeretur, ac demonstrator ethicus, logicus, physicus atque mathematicus, § 123.

§ 125

Non de omnibus quidem pulcre cogitandi datur copia, §§ 119-121, oratoremque plenum atque perfectum, qui de omnibus rebus possit varie copioseque dicere, Cic. de Or. I, 59, cum sapiente Stoico, Discipulorum inter iubeo plorare cathedras: neque tamen venuste cogitandi facultas tantum est in civilibus controversiis aut aliis levioris momenti quaestionibus: sed in ipsis disciplinarum etiam et scientiarum 1) dogmatibus, theologicis, physicis, practicis, historicis, e.c. materialiter spectatis, quando ita cogites illa, significesque, ut videaris voluisse esse illis, qui non sunt eruditissimi, familiaris, ib. II, 61. 2) illustrationibus scholiorum instar interspergendis, § 123. cf. Cic. de Or. I, 61.

§ 126

Theologi primi fuerunt theogoniarum cantores, referre quibus Musa dedit fidibus divos, puerosque deorum. Hor. Cythara crinitus Iopas Personat aurata, docuit quae maximus Atlas. Hic canit errantem lunam, solisque labores, Unde hominum genus et pecudes; unde imber et ignes, e.c. Ingeminant plausum Tyrii Troesque sequuntur. Virg. Aen. I.745. Rem tibi Socraticae poterunt ostendere chartae. Qui didicit, patriae quid debeat, et quid amicis, Quo sit amore parens, quo frater amandus et hospes, Quod sit conscripti, quod iudicis officium, quae Partes in bellum missi ducis, habebit, unde nomen et honorem venustae quondam sapientiae restituat, si noverit res gravissimas ad vulgarem popularemque sensum accommodare, § 123, atque ita lenire tigres rabidosque leones Saxa movere sono testudinis, ac prece blanda, Publica privatis secernere, sacra profanis, Concubitu prohibere vago, dare iura maritis, Oppida moliri, leges incidere ligno. Hor. Historia vero, testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuncia vetustatis, quam eleganter possit immortalitati commendari, § 125, vel unum Livii genus cogitandi doceat, fusum atque tractum, et cum lenitate quadam aequabili profluens. cf. Cic. de Or. L. II, 36, 64.

§ 127

Intra horizontem aestheticum posita sunt, praeter communia ipsi cum horizonte logico, §§ 121-126, de quibus plura cogitare pulcrius datur ingenio mediocriter aesthetico, quae tamen scientificis curis et exactionibus, § 120, perspicere, vel vires hominum non patiuntur, vel operae pretium rerum suarum satagenti non videatur, § 119. Exempli gratia liceat Hunc pugilem victorem, et equum certamine primum, Et iuvenum curas, et libera vina referre.

§ 128

Aestheticum dynamicum, exploraturum, an materia quaedam satis locuples futura sit, vel aliena pericula docebunt, §§ 60, 61, vel sua, dum vires quasi praetentat in themate, quando primo venit in mentem, aut sola natura, S. II, nonnihil in pulcre cogitando exercita, S. III, aut adiuta per artem, S. IV. Si maiore se sentiat impetu mentis latum in certum thema, nihilo tamen minus, nescio quam rerum inopiam et informandi iam ipsius operis exilitatem ieiunam experiatur, § 120, aut, sicca quidem omnia ac sincera, minutim tamen et concisus animo obversantia, nihil dubitet illud relinquere, sive sic in rebus, sive sic in ipso, iam certe, potior ratio, unde de eius eleganter exsequendi facultate desperandum sit, S. V et § 119.

§ 129

Ars his periculis commendanda duplex est 1) analogica qua ex uno pulcro cognito per principium reductionis idem (simile, aequale, congruens) partialiter aliud colligitur. Hinc omnis imitatio virilis pendet, et quicquid est ubique parodiarum. Per hanc Theocritum in eclogis, Homerum in Aeneide sequutus est Virgilius, Menandrum Terentius, e.c. Quam nec ego me diffiteor utiliorem expertum esse. Ne nimis metuas censores plagii vitio creatos, en! edictum iudicis sane competentis: Publica materies privati iuris erit, Hor. Neque tamen eiusdem definitiones negligas: Nec verbum verbo curabis reddere. Nec desilies imitator in artum Unde pedem proferre pudor vetet, aut operis lex.

§ 130

2) Topica seu topologia, quae definitur ars seu disciplina inveniendorum argumentorum, § 26. Cic. top. 2. Eandem inveniendi artem Cicero salutans, l.c. 6, et Aristoteles etiam multis tradens, sua velut auctoritate stabilierunt. Interim si dicendum, quod res est, non est ea tam heuristica, quam ars praedicata certi subiecti secundum certum notionum subiecto sociarum ordinem in memoriam revocandi.

§ 131

Potest doctrina topicorum dividi in logicam cognitioni intellectuali potissimum argumenta suppeditaturam, § 130; et aestheticam, cognitionem sensitivam quae promoveat, § 17. Logica erit denuo vel analytica, subsidium incidendi in quaestiones, quas deinde demonstrare nitaris et ex complete certis complete certa reddere, vel dialectica, subsidium hylen aliquam copiamque sibi comparandi notionum praeceptionumque de dato probabili, unde colligere liceat rationum decidendi prae rationibus dubitandi superpondium. Hanc sibi colendam sumsit Aristoteles; ita tamen, ut multa eo facientia non analyticis solum, sed et aestheticis applicari commode possint topicis, § 130.

§ 132

Notio subiecto, quod meditandum sumis, socianda, ut periculum facias, an fieri tibi possit argumentum, vel latius, locupletans aut nobilitans, aut illustrans, aut movens, § 26, vel strictius, probans aut persuadens, § 131, pars illius seriei, cuius ordinem memoriae mandasti, locus est seu sedes argumenti. Tales loci commendantur vel universales, omnibus quaestionibus, thematibus omnibus, aptandi, successive cum re quacunque, de qua meditari velis, combinandi; vel particulares, certis tantum thematibus certi generis proprii ac peculiares, et pro ratione disciplinarum, e.g. ad quas datum thema referri posset, diversi, § 131.

§ 133

Universalium eiusmodi locorum formula paullisper ad naturalem cogitandi rationem inflexa, pueris etiam notus est versus: Quis? quibus auxiliis? quid? quomodo? cur? ubi? quando? Aliam, olim pluris habitam, et logicis etiam pertractatam, § 132, decem exhibent categoriae, sive primus eas coordinaverit, sive iam constructas ab aliis celebriores tantum reddiderit Aristoteles. Novam, scientiis etiam profuturam, magno hiatu promisit Lullus, de qua vel ea legens, quae S. R. Bruckeri hist. philos. crit. T. IV. P. II. narrat p. 16-21, vix temperare tibi poteris, quin applices arti futili Martialis illud: Turpe est difficiles habere nugas, Et stultus labor est ineptiarum. Aliam sequutus est Ramus, Ciceronis imitator ibi etiam, ubi oratoris persona non sufficit, § 119. Ex quo caussalis invaluit methodus per omnes eruditorum ordines.

§ 134

Hac ratione § 132, posses in quocunque subiecto percurrere I. genus summum, II. intermedia, III. infimum, IV. speciem, V. individua, in quocunque I. essentiam et essentialia, II. attributa propria et communia, III. modos IV. respectus et relationes. Nec opus est nova arte, si quis subsidiis eiusmodi delectabitur, aut ea sibi profutura putaverit. Memoriae manda sciagraphiam ontologicorum aliquam praecipua eorundem definita comprehensam, et habebis topica catholica § 132.

§ 135

Particulares locos dabit quaevis disciplina satis complete cognita; si potiora momenta per eandem et in eius obiectis attendenda brevem in summam comprehensa insigas altius memoriae, quorum ad seriem eo pertinentia propius themata possis successive praesentare divitias eorum nonnihil exploraturus, tuasque dehinc rationes subducere. Huc faciet eruditio pulcra, § 66. Themata singularia et ideae saltim notas tales attendendas habent potissimum, et praedicata, quibus disciplinae cuiusdam maxime cognatae forulos excutere non sine commodo possis, aut differentia talium idearum numerica magnam partem cognita loco locorum communium succedet. Hac etiam deficiente nec ideam eiusmodi tibi thema sume, sine necessitate, § 115.

§ 136

Equidem, ex quo puerilibus exercitiis egressus sum, si quid ad elegantiae potius rationes, quam logicorum exactitudinem, demonstrationisque rigorem, § 119, meditandum sum ausus componere, nunquam memini topica, sive malis universalia, § 132, sive particularia quaedam, § 135, ad nunc demum aliquam mihi comparandam exsequendorum copiam et ubertatem, vel desiderare, vel adhibere, vel experiri adeo singulariter utilia. Si tamen de iisdem iudicium meum interponere liceat, distinguendum mihi et hic videtur inter palaria, copiose cogitandi ausus exercitii potissimum caussas susceptos, et ipsam pugnam, edenda, vel exhibenda saltim pluribus, ceu perfectum nonnihil et absolutum opus ingenii iam in aliis mediocriter exercitati. S.~III.

§ 137

In exercitiis, qualia descripsi § 136, sine dubio lego ad bene multa themata intra horizontem aestheticum constituta, § 119, reflexionem crebriorem et gnaviter continuatam, secundum quaecunque topica, vel maxime catholica, § 132, quoniam exerceri quacunque ratione copiose cogitandi facultatem, caetera si fuerint paria, praestat, quam vel omnino non acquiri maiorem, vel torpescere vix cultam aliquantulum et velut exarescere, § 48. Quo perfectiora erunt, quo magis commoda exercendi viribus et memoriae, hoc quidem magis erunt in universalibus etiam alia topica suadenda prae aliis, § 133, 134. neque tamen vel ipsam Lullii artem aliquoties sequi dissuaderem, si fiat non sine naevorum insignium aliqua conscientia, § 133, 49.

§ 138

Exercitia, de quibus § 136, sed illa iam correctiora et certiora, de quibus § 58, multo magis meditationes iam non amplius exercitii caussa potissimum institutae, § 136, sibi recte dictum putant: Non circa vilem patulumque moraberis orbem, Quod non proposito conducat et haereat apte, si vel maxime venerit in mentem, recisurus, § 18. In his itaque personae memor sibi impositae facile praevidens ex catholicis topicis § 132, quae quadrent rebus omnibus, vix ac ne vix quidem sperari posse, nisi universalissima et maxime communia themati suo praedicata, longius altiusque petitas magisque, quam fas est, tritas ambages exhibitura, vel meditationi perfectionem tantum § 15, ultra horizontem aestheticum constitutam, § 121, conciliatura, minus curabit horum topicorum subsidio hylen corradere, parum aut nihil ad venuste cogitandum profuturam. § 132.

§ 139

De topicis particularibus mitius sentire veritas iubet, § 132. Licet enim eorum sectator etiam in peccatum, de quo § 138, possit incidere, vel in affectatum cogitandi coactumque genus, § 110, possunt tamen hi scopuli pulcre vitari copiam nihilominus bellam ex alicuius disciplinae veluti votiva tabula cum suo themate comparata reportaturo, § 135. In exemplis peregrinis nunc non haerebo. Versum mnemonicum § 22, reor utiliter topicorum aestheticorum, § 131, vices subiturum apud eos, qui singularum, quas exhibet, vocum satis lautam sibi notitiam, vel per hanc, quam meditor, theoriam, vel aliunde comparaverunt, ingenioque mediocriter felici, secundum S.~II-V thema quoddam, non primo statim ex adspectu reiiciendum, § 120, 121, praeiudicialibus veluti quaestionibus, excutiendum sibi sumunt, an aptam eleganter cogitandi materiam sit ipsis large liberaliterque suggesturum. § 118, 128.

§ 140

Aliam addamus formulam topicorum aestheticorum, § 131. Quo plures, quo perfectiores facultates animae inferiores, quo plura, quo maiora, quo magis cohaerentia, sub intellectus et rationis imperio, poterunt conferre ad pulcre cogitandum thema datum, hoc erit illud pulcrae meditationi aptius, § 22. M.~§ 185. Hinc cui animus est, quem § 128, 139, descripsimus, psychologus ubi fuerit, quod multis ex rationibus arbitror apprime necessarium, percurrat suum thema praeiudicialiter, ut ita dicam, examinandum ad satis completum facultatum animae sensitivarum aliquem catalogum, his circiter quaestionibus: An datum thema saepe sensi, an multa in eodem? an satis digna? an verisimilia? an ea in luce, quam vivide satis sistere possim? e.c. § 139. an sentire adhuc possum? an licet illud imaginari? an multa in eo? e.c. An novi multa eidem similia, aequalia, congruentia, proportionata? Reliqua suggeret psychologia, e.g. M.~P.~III. S.~II-XVII. et vel ipsa eius synopsis aestheticorum, § 131, sicut ontologicorum synopsis catholicorum topicorum vices subitura, § 134, ex ipsa tractatione facillime locupletandae, si placuerit huc vocare, quod videatur non hos concessum munus ad usus, § 119, 123.

§ 141

Si praeliminaribus eiusmodi, secundum artem quamcunque topicam, § 130-140, institutis collectionibus occupatum corripuerit ille mentis impetus ac incitatio, de quibus S.~V, iam tibi satis superque profuisse velitationes iudicans, reiice, quicquid est ubique locorum, § 132, pendeant opera topicorum interrupta, tuque in eventum festinans et in medias res non secus, ac notas, raptus, aggredere totum, pone caput, informa partes principes futuri operis, vocant quia carbasa venti, Totos pande sinus, ne, dum tuam pertexis telam topicam inglorius, nec Zephyros audis spirare secundos, rem maximam cunctando perdas, et occasionem amittas, loco praeparatoriorum, egregie conficiendi partem operis ipsius gravissimam, § 95, qua si gnaviter esses usus opportunitate, utrumque Iuppiter Simul secundus incidisset in pedem. Cat.

§ 142

Sectio XI. Argumenta locupletantia. Iam definivi argumentum latius, et mentionem locupletantium argumentorum inieci, simul ostendens figurarum sententiae classes easdem commode, quas argumentorum assignari. § 26. Iam facile colligamus, quo maior argumenti vis sit, hoc ipsum maius meliusque fore, si vero ad ubertatem alterius, e.g. thematis primarii, non solum, sed ad eius pondus simul et gravitatem e.c. haud parum eleganter conferat, hoc maiorem ipsi vim et robur attribui debere. Erit itaque secundum hanc intensionis scalam argumentum et figura pulcerrima, quae cognitionem et locupletiorem, et graviorem et veriorem et clariorem et certiorem et ardentiorem alterius, e.g. thematis primarii, simul efficiant, § 22.

§ 143

Quanquam multiplex argumentorum et figurarum esse simul efficacia potest, possunt tamen ad unam dictarum classium referri, vel a potiori sua vi desumta denominatione, vel ab ea, cuius finem nunc maxime attendimus. Hinc argumenta figuraeque mihi locupletantes iam sunt, quarum vel unica, quod minime probaverim, vel potissima, quod magis, vel nunc saltim attendenda vis est aliquid conferre ad abundantiam divitiasque totius operis belle cogitandi, licet deinceps reliquis cogitationum gratiis § 22 easdem non minus faventes deprehensuri simus, quod maxime probaverim. § 142.

§ 144

Topica quaecunque saltim significatu primo § 143 dabunt ingenio mediocriter instructo locupletantia argumenta. § 130-140. Quae subindicavi § 139, 140, primis tantum locis, locorumque divisionibus mere talia, reliquis autem, praeter copiam, aliam simul, vel omnino plures, gratias secundum eorum ordinem meditanti sistent ob oculos. § 143. Hinc, quem reliqua poscunt successivum iudicii actum ex hyle suaque confusa seligentem, an et quo quid adhiberi possit fine, duo ultima topicorum genera statim iungent simultaneum inventionis, aut recordationis potius, actui. § 130.

§ 145

In figuris significationis, e.g. dictionis, ipsis sunt quaedam eo quidem ordinario relatae, § 26, quarum tamen vis et elegantia, si quis iis, uti vir, utatur, in ipsis se rebus et cogitationibus exserat, ob quam in figuris sententiae, rite locatae, locum mereantur. Exempla figurarum dictionis, uti vocantur, adducam, quoniam earum nomina notiora sunt, et earum quidem aliquas, quas locupletantes dixeris. Pleonasmus videtur otiosi quid expressisse, dictumque iam satis per vocabula socia, neque tamen figura est, sed vitium, nisi, quod otiosum censebatur, acuto iudici saltim ad pleniorem rei significatae cognitionem admodum negotiosum deprehendatur. § 143.

§ 146

Synonymia totalis non est figura, partialis est, si per differentias synonymo cuiusvis adhaerentium conceptuum res significata copiosius saltim sistatur, ac per unum synonymorum partialium fieri potuisset. Exergasiae par est ratio in Phrasibus s. pluribus vocabulis iam inter se quidem constructis nonnihil, neque tamen punctum constituentibus. Synthesis, aut synesis potius, et compositio, dum vocabula iungit contra syntaxin, ut videtur, et hinc cogit, praeter expresse posita, partialiter synonyma eorum, cogitare, quibus syntaxis faveat, si figura est, est synonymia, quae figura sit, cryptica. Ipsa huc ellipsis, si lector auditorve lacunam deprehendat in vocabulis, Quaeque latent, meliora putans, multo plura suppleturus ipse sibi tradat, ac tribus verbis exprimi potuissent. § 145.

§ 147

Hypallage, sane, figura non erit, nisi sensus verborum, in quibus lingua mentem praecurrere videbatur, cum illo, qui vel quasi correctionibus additur, vel lectori auditorique quasi corrigendus relinquitur, saltim rem plenius sistat et rotundius, ac sine affectata hypallage fieri potuisset, § 145, 143. Homoeoteleuton, iugum poetis nostratium aliquibus intolerabile, sunt alii, qui multum ad ubertatem copiam et divitias cogitationum conferre dicant, ita, ut parum absit, quin inter topica referatur, § 130. Periphrasis in aliis finibus eleganter assequendis hunc etiam finem habere potest laudabilis, ut, si praevideas uno vocabulo unum etiam tantum conceptum excitandum de re, tot de eadem conceptus partiales unius excites loco, quot uni substituis voci per periphrasin vocabula, § 145.

§ 148

Figurarum, quae solent etiam haberi in figuris sententiae, § 145, unam tantum exempli loco nominabo in locupletantibus, praeteritionem, qua si probe noveris uti, vel etiam eius crypsi, synathroismo, non id solum assequeris, ut multa possis, et tamen breviter, dicere, § 143, sed simul ut spectator, animadvertens, quam lautam supellectilem, quasi negligens, sicco pede transeas, sibi velut ipse tacitus dicat, § 117, (quod et ego de quacunque re vere pulcra, quam nobis natura concessit, dictum velim) Materia tanta abundat copia, Labori faber ut desit, non fabro labor, Phaedr.

§ 149

Sectio XII. Uberitas ingenii. Uberrima sit, etiam aesthetice, § 115, res, quam thema forsan mihi sumerem, non tamen in illam tantum oculos figo, sed etiam ad me prudenter Respicio, et, quae sit me circum copia lustro, Virg. Si quid eleganter cogitare ferat animus, quaeritur etiam de ubertate subiectiva, § 118. Sicut in opticis, in aestheticis etiam quilibet suum horizontem habet, et potest aliquid esse multorum in horizonte aesthetico, quod tamen non est intra meum, sed illum vel transcendit, vel infra eundem deprimitur, § 119-121, vel saltim est extra eum. Sicut in geographicis horizon apparens, nunc latior est, nunc angustior, ita meus horizon aestheticus potest contrahi, potest dilatari. Sunt ingenia, quorum nonnunquam, Tres caeli spatium distat non amplius ulnas.

§ 150

Est in primis venuste cogitandi regulis, § 149, sumere materiam suis aequam, Viribus, et versare diu, quid ferre recusent, Quid valeant humeri. Hinc ad requisita pulcre cogitaturae personae non tantum S.~II-VI memorata pertinent, sed et peculiariter, ut vires eius etiam sufficiant, ad datam materiem, et data quidem occasione, dato tempore et loco, copiose e.c. § 22, cogitandam.

§ 151

Nunc specialis etiam excolendus aestheticorum certi datique generis character est, § 27, ne personam induas, cui sustinendae, neque natus, neque factus es, § 150. I. an genius tibi caeteroquin satis bene nato etiam faveat ad datam certae speciei materiam belle pingendam? e.g. S.~II. § 105. Aude Caesaris invicti res dicere, multa laborum Praemia laturus. Cupidum, pater optime, vires Deficiunt. Neque enim quivis horrentia pilis Agmina, nec fracta pereuntes cuspide Gallos; Aut labentis equo describit vulnera Parthi. Hor. Serm. l.~1. 10.

§ 152

II. An exercitiis ad speciale belle cogitandi genus, quo datum thema pertinet, et longa iam manu dudum praeparatus es, et adhuc praesto habes per ea semel obtentam dexteritatem, quanta sufficiet? S.~III. Ad latinam poesin minus aptos expertus sum poetas, etiam natos, per academias prima demum artis in hac lingua carmen scribendi rudimenta posituros. Dicendo homines, ut dicant, efficere solent. Vere autem etiam illud dicitur, si intermittatur exercitatio, sumto spatio ad cogitandum paratius atque accuratius dicendi, perverse dicere homines, perverse dicendo, facillime consequi, licet olim in dicendo non male versatos. Cic. de Or. l.~150. Saepe ego longos Cantando puerum memini me condere soles. Nunc oblita mihi tot carmina. Vox quoque Moerin Iam fugit ipsa. Virg.

§ 153

III. An iis pulcrae eruditionis partibus mediocriter instructus es, ad quam electum eligendumve tibi thema propius spectat, an artem calles specialem, ad cuius regulas peculiare tuum opus exigendum est atque componendum? § 67, 69. S.~IV. Recte dicitur quilibet de iis, quae ignorat, turpissime dicere. Quod si verum non est, quod Socrates dicere solebat, omnes in eo, quod scirent, satis esse eloquentes, illud est, profecto, verius, neminem in eo disertum esse posse, quod nesciat. Cic. de Or. I.~63. Quid est enim tam furiosum, quam verborum vel optimorum atque ornatissimorum sonitus inanis, nulla subiecta sententia, nec scientia? l.c.~51.

§ 154

Doctrina si vim promoveat insitam, Rectique cultus pectora roborant, § 153, non inscitum cogitandi genus dominae naturae § 151, diligentiaeque, § 152, qua una virtute omnes virtutes reliquae continentur, Cic. de Or. II.~150, maculam affricat § 107, inersve cogitandi genus easdem Non ignoratae premit artis crimine turpi, § 108. Non quivis videt immodulata poemata iudex. Idcircone vager? scribamque licenter? an omnes Visuros peccata putem mea? Tutus et intra Spem veniae cautus, vitavi denique culpam; Non laudem merui.

§ 155

IV. An nunc humana ea parte locatus es in re, ut omnino possis exspectare mentis impetum incitationemque, sine qua nihil egregii, an eam definite inflammationem animi sentis, aut sperare conceditur, qualem et quantam, et intensive, et extensive, et protensive, datum tuum sumendumve thema poposcerit? S.~V. Iudicis officium est, ut res, ita tempora rerum Quaerere. Quaesito tempore tutus eris. Carmina secessum scribentis et otia poscunt, § 84. Me mare, me venti, me fera iactat hiems. Ov. trist. l.~1. Arma gravi numero violentaque bella parabam, Edere, materia conveniente modis. Par erat inferior versus. Risse Cupido, § 87. Dicitur, atque unum surripuisse pedem. Ov. Am. l.~1. Phoebus volentem proelia me loqui, Victas et urbes, increpuit lyra, § 82. Ne parva Tyrrhenum per aequor Vela darem. Hor. od. IV.~15.

§ 156

V. An satis tibi nunc erit otii spatiique non ad pertexendam solum telam, quam magno forsan cum impetu mentis exordiaris, ne cadat illud in te: Amphora coepit Institui, currente rota, cur urceus exit? Hor. sed etiam ad limam adeo commendabilem? S.~VI. Quod tamen in solos foetus ingenii dictum velim, quos aliquis exponere publicae luci cogitat, neque tamen, ut extemporalia. § 96. quia Tunc operae celeris nimium, curaque carentis. iure reus agi poteris, sicut ab Horatio Lucilius, Garrulus atque piger scribendi ferre laborem, Scribendi recte; nam ut multum, nil moror. e.c. Hor. Serm. l.~4, 12.

§ 157

Generatim § 152-156 ideo tantum expositae sunt; ut videas, quae tibi praecipue cogitanda sint. § 151, 118. non autem, ut inde caussis desidiae indulgeas, et iam hunc, iam alium, defectum prae te ferens semper habeas, propter quod tibi, nihil audenti omnino, ignoscas. Quint. X.~3. Infra horizontem aestheticum, vel omnem, § 120, vel tuum posita tibi themata legens, male fluctus moveres in simpulo, § 150. Supra horizontem aestheticum, vel omnem, § 121, vel tuum posita sectatus, male fieres imitator Icari, § 150, qui ceratis ope Daedalea Nititur pennis vitreo daturus Nomina ponto. Utramque maculam ita cave, ut nec studia tua infinita cunctatione fraudes, quae, quum modum excedit, verendum est, ne inertiae et desidiae vel etiam timiditatis nomen accipiat. Plin. II. ep.~10.

§ 158

Sectio XIII. Absoluta brevitas. Si divitiae et rerum S.~VIIII et personae S.~XII affluant, ne iam tibi plaudas, ut apud Terentium Pamphilus sibi: Quis me est fortunatior venustatisque adeo plenior? De magnis acervis eiusmodi, copiosaque sua cogitandorum 1) ea, tot ac tanta tollenda sunt in usus tuos, ex quibus completi quid pro fine, quem tibi proposuisti, componi possit ac effici. Completionem non postulo, quam in definitionibus logicus, ac problematibus philosophicomathematicis, requirat, sed eam, in qua nihil turpiter desit, nihil ad finem insufficientiae fiat phaenomenon, nihil eo pertinentium, nisi forte per solam intellectus vim, desideretur. § 16. Id consecutum cogitandi genus, plenum atque perfectum erit. Omne quidem bene plenum cogitandi genus cumulatum etiam erit atque copiosum, referta tamen atque cumulata potest esse cogitatio de re quapiam, neque plena neque perfecta, quod ultimum est ubertatis aestheticae, § 115.

§ 159

Sit vasta, sit diffusa cogitatio, nisi simul omnibus numeris absoluta videatur ac integra, si quid aestheticorum aequum iudicem desiderare patiatur et rerum quarum, si quid omittat, salva pulcritudine quod deesse non potest, manca quodammodo, ac inchoata potius, quam perfecta censeatur. Huc hiulca ac abrupta cogitandi ratio, scatens saltibus aesthetice illegitimis. § 158. Quint. IV.~2.

§ 160

2) Ea omnia, quae salvo pulcritudinis gradu prorsus abesse possunt, relinquenda, vel etiam arrepta primum obvia reiicienda denuo sunt, quia heic superflua distrahentia nocent, M.~§ 638. Haec est brevitas laudabilis absoluta. Nec enim solum Breve sit, quod turpiter audes, Iuv. sed etiam, si quid suaviter. Neque tamen haec brevitas rationem habet ad tempus brevibus huiusmodi cogitationibus vere pulcris imbibendis insumendum, Saepe fuit brevior, quam mea verba, dies. Ov. Quis autem laudabilem Ovidio brevitatem omnino denegaverit? Habebit ea potius rationem ad multitudinem, paucitatemque cogitandorum de dato themate data ratione, plene tamen atque perfecte, § 158. Supervacuis forte nonnunquam perditur breve, at irreparabile tempus. Bene locatae vero in brevitatem hanc laudabilem exhibentibus Saepe citae vitae longis sermonibus horae.

§ 161

Brevis narrationis plena descriptio apud Ciceronem, de Inv. I.~28, definitionem § 160 illustrabit. Cogitatio absolute laudabiliterque brevis erit, si, unde necesse est, inde initium sumetur, et non ab ultimo repetetur; et si, cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur. Nam saepe satis est, quod factum sit, dicere, non, ut enarres, quomodo sit factum, et si non longius, quam quod scitu opus est, in narrando (meditando) procedatur; et, si nullam in rem aliam transibitur, et, si ita dicatur, ut non nunquam ex eo, quod dictum sit, id, quod dictum non sit, intelligatur, et, si non modo id, quod obest, verum etiam id, quod nec obest, nec adiuvat, praeteribitur, et, si semel unumquodque dicetur, et, si non ab eo, in quo proxime destitum erit, deinceps incipietur. cf. Quint. IV.~2.

§ 162

Non enim in narratione solum, sed ubique belle cogitaturo utique praecipue media haec tenenda est via, quantum opus est, § 158, quantum sat est, § 160. Fallit voluptas, et quae delectant, minus longa videntur. Ut amoenum ac molle iter, etiamsi est spatii amplioris, minus tamen fatigat, quam durum aridumque compendium. Quint. VIII.~2. Iuvat l.~II. Aen. Virg. 800 circiter versibus breviter Troiae supremum audire laborem. v.~11.

§ 163

Hinc et pulcre cogitaturis optandum cogitandi genus, quod diceremus philosophi adaequatum et finem exacte consequens, M.~§ 882, cui nihil insit incompleti § 159, nihil abundantis § 160, quantum id assequi, hoc vitare possit analogon rationis § 15, 16. Aliter eveniet, 1) Plenior ut si quos delectet copia iusto, Cum ripa simul avulsos ferat Aufidus acer, Hor. quorum cuius, quando Apparent rari nantes in gurgite vasto, acclames illud: Nihilo sapientior, ex quo Plenior es; alicuius autem sepulcro titulum inscribas: Brevior duxi securius aevum. Ipsa nocet moles. Claud. 2) Aut ut in vitia § 121, 122, 159 notata incurras, vel inornata ut brevitas fiat indocta, § 108. Quint. IV.~2.

§ 164

Brevitas absoluta § 160 poscit, ut cuius pulcrae meditationis parti tantum modo venustatis detur, quantum pulcritudo totius admittit, § 19. Parsimioniam et sobrietatem aestheticam. E.~§ 289, 260. Parsimonia est scientia vitandi sumtus supervacuos, aut ars re familiari (copia divitiisque, de quibus S.~VIII-XII) moderate utendi. Parcissimum tamen hominem vocamus pusilli animi atque contracti, § 120, 149, quum infinitum intersit inter modum (quem parcus servat), et angustias, § 23. M.~§ 551. Sen. de Ben. II.~34. Sive malis esse parcissimus elegantium, uti Crassus, sive parcorum elegantissimus, uti Scaevola, Cic. de claris or.~148, satisfacies erudito palato, quoties in pleno cogitandi genere et perfecto, § 158, exhibebis ipsi Parca, quod satis est, manu. § 160, 162.

§ 165

Ut brevitas absoluta generatim id, quod philosophi nunc dicimus nimis prolixum cogitandi genus cavebit, § 160; sic elegantiarum parsimonia praecipue, ne gravidis procumbat culmus aristis, § 164. Luxuriem segetum tenera depascet in herba, § 158. Nam si luxuria foliorum exuberat umbra, Nequicquam pingues paleae teret area culmos. Virg. Georg. l.~191. Luxurians cogitandi genus s. kallopismos est, vel per omne meditationis filum plus venustatum et figurarum, § 26, ad singulas paene particulas constipans, ac fert pudica totius pulcritudo, vel nonnunquam saltim aliquam partem comptius effingens et alteram, ac pulcra totius admittit concinnitas. De prima venuste cogitaturi luxurie, cuius omnia dicta factaque quasi sesamo et papavere sparguntur, Petr. valeat illud sapientis: pleon hemisu pantos, de utraque: Persicos odi, puer, apparatus.

§ 166

Brevitatem omne pulcre cogitandi genus decentem, § 160, plenam illam et refertam, § 158, non mancam, non hiulcam, § 159, parcam tamen ac sobriam, § 164, non luxuriantem aut maculosam, § 165, uno nomine rotundam brevitatem dicere liceat. Ergo silvae tuae, quanta quanta sit, S.~VIII-XII, lacunas exple ac hiatus, §§ 158, 159, simul tamen Luxuriantia compescens, § 165, et ad brevitatis laudabilis parsimoniaeque regulas omnia concinne rotundans, §§ 160-164, non aestheticam, § 115, sed Fastidiosam, desere copiam.

§ 167

Sicut ubertas aesthetica vel absoluta fuit, vel relativa, § 116, ita distinguenda etiam est ab absoluta brevitate laudabili ac rotunda, de qua S.~XIII, relativa brevitas, maior ille gradus absolutae, § 160, qui quibusdam forte cogitandis eleganter necessarius et peculiaris est. Haec brevitas habet etiam aliquam rationem ad tempus cogitationibus hoc significatu brevibus imbibendis insumendum. § 160. Neque de meditatione brevitatem relativam poscente dici potest, quod Plinius de Ciceronis orationibus habet, optimam esse, quae maxima, quod minus accurate addit: bonus liber melior est quisque, quo maior. l.~ep.~20, quae tota controversiam aestheticam continet huc pertinentem, et in aliis distinctione brevitatis absolutae relativaeque tollendam, vincente Plinio.

§ 168

Multae enim lites inde ortae sunt, in definiendis pulcre cogitandorum generibus brevitatem relativam poscentibus, § 167, quando aliquibus in tali genere 1) absoluta brevitas, non satis a relativa distincta, recte iudicabatur apprime necessaria, §§ 160, 166, 2) occurrebant casus speciales bene multi sub tali genere contenti poscentes simul brevitatem utique relativam, 3) gratior apud plerosque brevitas etiam relativa deprehendebatur universim. Tunc enim aliis, 1) non distinctius, ac priores, brevitatem absolutam a relativa discernentibus tali thematum generi non tribuenda videbatur universim brevitas, quia 2) sub eiusmodi genere continebantur casus, ubi praevaricatio sit, cursim ac breviter (relative) attingere, quae sunt inculcanda, infigenda, repetenda, 3) brevitas (relativa) in tali thematum genere semper et promiscue non placeat, nisi inertibus, quorum delicias desidiamque, quasi iudicium, respicere, ridiculum sit. Nam si hos in consilio habeas, non solum satius esse (relative) breviter dicere, sed omnino non dicere.

§ 169

Quoniam heic nondum methodus naturalis, quam mathematicam dicunt, principia sufficientia decidendarum eiusmodi controversiarum, § 168, anteponere tractationi praesenti permisit, aliquas tantum exempli loco videamus. I. An in caussis agendis nihil aeque, ac brevitas placet? Haec est Pliniana l.c. quaestio, cui nostris temporibus adiungamus similem quaestionem de sacris ex suggestu habendis orationibus. R. Absoluta brevitas, § 160, sed rotunda, § 166, est una ex primis utrarumque dotibus, neque tamen primaria, poscens in aliquibus relativam etiam per omnia, in aliis, qua quasdam partes, § 167. In omnibus autem non potest, multo minus in singulis omnium partibus potest haec relativa ferri, tantum abest, ut laudari, tantum abest, ut tanquam iucundissima, possit aestimari a severo, licet non moroso, iudice. § 168.

§ 170

II.) An narrationem oportet esse brevem? Iam Aristoteles ab Isocrate dissentit praeceptum brevitatis irridens, tanquam necesse sit, longam aut brevem esse expositionem, ne liceat ire per medium. Theodori quoque scholae negant, quia nec breviter utique, nec dilucide semper sit utile exponere. Quint. IIII.~2. Cicero facit cum Isocrate, et adhuc sub iudice lis est. Id certum est absolutam brevitatem in narrationibus bene multis maiorem brevitatem relativam postulare, ac in aliis aliquibus orationis partibus, §§ 160, 167. Relativae enim brevitatis denuo dantur gradus, § 167. Recte Quintilianus l.c. brevitatem narrationis oratori suadens, tamen: Vitanda est, inquit, illa Sallustiana brevitas, quamquam in ipso virtutis obtinet locum, et abruptum sermonis genus, § 159, quod otiosum fortasse lectorem minus fallat, audientem transvolat, nec dum repetatur, exspectat. e.c.

§ 171

Occasione brevis narrationis Cicero lepidum et satis usitatum perstringit errorem, quando: Multos, ait, imitatio decipit brevitatis, (relativae) ut, dum se breves putent esse, longissimi sint, quia dent operam, ut res multas breviter dicant, non, ut omnino paucas res dicant, et non plures, quam necesse sit. de Inv. I.~28. Exemplum ibi profert, quale est et in Quint. l.c. Meo concipiendi modo dicerem studium relativae brevitatis cum neglectu absolutae, longissimam quasi brevitatem, non solas orationes deturpantem. (longissimum quasi laconismum.)

§ 172

Vidisse tamen et Ciceronem verum in sententia brevitatem relativam in narrando non omnino probantium, docet l.~de Or. III.~202, ubi suadet aliquando adhibere commorationem una in re permultum moventem et illustrem explanationem, rerumque, quasi gerantur, sub adspectum paene subiectionem, quae et in exponenda re, § 170, plurimum valeat, et ad illustrandum id, quod exponitur, et ad amplificandum, ut iis, qui audiunt illud, quod augebimus, quantum efficere oratio poterit, tantum esse videatur, § 116; aliquando autem praecisionem (brevitatem relativam) et plus ad intelligendum, quam dixeris, significationem, et disiuncte concisam brevitatem et extenuationem, e.c. utramque referens ad figuras sententiae, § 26.

§ 173

Neque moror graeculorum quorundam distinctionem inter circumcisam expositionem, i.e. syntomon, et brevem, quando illa supervacuis carens, i.e. vere et absolute brevis, § 160, haec definitur, ut quae possit aliquid ex necessariis desiderare, quoniam haec, nisi de verbis litigare iuverit, vitium est, §§ 158, 159, nomine brevitatis, quae virtus est, §§ 160, 167, prorsus indigna. Quint. l.c. Alias distinctionem inter concisum distincte ratiocinandi genus et syntomon ex una, ac brevitatem aestheticorum rotundam, § 166, relativam etiam, § 167, ex altera parte lubens concedo. §§ 121, 122.

§ 174

III. Maior iam consensus criticorum est brevitatem relativam requiri in sententiis. Quicquid praecipies, esto brevis; ut cito dicta Percipiant animi dociles teneantque fideles; Omne supervacuum pleno de pectore manat. Hor. A.P.~335. Est brevitate opus, et currat sententia, neu se Impediat verbis lassas onerantibus aures. Serm. I.~10. Brevitas non modo senatoris, sed etiam oratoris magna laus est in sententia. Cic. de leg. III.~40. Amatores quidem multis iam ante Ciceronem saeculis et Philisto Syracusio defuerunt; et ipsi Thucididi, quia eorum concisis sententiis, §§ 121, 122, interdum etiam non satis apertis cum brevitate, tum nimio acumine officit Theopompus. Cic. de claris or.~66. Neque tamen paucos amatores Thucididi, ipsique Tacito, conciliavit grata posteritas et fatum eorum scripta servans, dum alia Defert in vicum vendentem thus et odores, Et piper, et quicquid chartis amicitur ineptis. Interim Ciceronis observatio docebit ultimum modum esse brevitati relativae etiam in sententiis, § 170.

§ 175

IV. Acutior est atque velocior in urbanitate brevitas. Quint. VI.~4. ubi quidem in sequentibus Marsi definitionem urbanitatis adducens: Urbanitas est virtus quaedam in breve dictum coacta maxime idonea ad resistendum; vel lacessendum, pro ut quaeque res ac persona desiderat, addit: Cui brevitatis exceptionem detraxeris, omnes orationis virtutes complexa sit. Cur autem brevem esse voluerit Marsus, nescio. - Nec tamen iudicium Marsi hominis eruditissimi subtraham. Confirmat Marsi iudicium Horatius, simulque rationem videtur subinnuere, quando poscit sermonem Interdum urbani parcentis viribus, atque Extenuantis eas consulto. §§ 164, 172. Hor. Serm. I.~10.

§ 176

Breviter: Para opes, S.~VIII, unde possunt expectari, S.~VIIII, unde sumpseris, parum curaverim, S.~X; para tu modo, S.~XI, fodes, S.~XII, paratas exhibe rotunda brevitate, S.~XIII, meditationique tua posthinc commemorandarum venustatum, § 22, non immemor, Conveniet voto longa, § 116, brevisque, S.~XIIII, meo. Ov.

§ 177

Secunda cura sit in rebus venuste cogitandis § 115 magnitudo, M.~§ 515, sed aesthetica, quo nomine 1) pondus obiectorum, § 18, et gravitatem, M.~§ 166, 2) proportionatarum obiectis cogitationum, 3) cum foecunditate utrorumque, M.~§ 166, complectamur. § 22. Illud vere magnum, quod subinde cogitandum considerandumque nobis occurrit (polle he anatheoresis), quod vix, ac ne vix quidem, animo excidere potest, sed constanti, firma, et indelebili memoria retinetur. Longinus. S.~VI.

§ 178

Ingenium cui sit, cui mens divinior, atque os Magna § 177 sonaturum, des nominis huius honorem, ut poeta dicatur, et musicus, si magna canat, et pictor, si magna pingat e.c. Voluminibus ipsis auctoritatem aliquam et pulcritudinem adiicit magnitudo. Plin. ep. l.~20. Magnitudinem autem aestheticam primo dividamus denuo, sicut ubertatem, § 116, in absolutam, omni pulcre cogitando necessariam, § 177, et relativam ac comparativam, illum absolutae gradum, qui quibusdam pulcre cogitandis peculiariter et speciatim requiritur. Utramque noverit, et probe distinguat, Artis severae si quis ardet effectus, Mentemque magnis applicat, simul ac morem Frugalitatis § 164 lege callet exacta. Petr.

§ 179

Quemadmodum vere pulcre cogitantes, quando non latitudinem sectantur comparativam, § 116, et multo minus in circumductum et diffusum et abundans luxuriando cogitandi genus incidere laborant, § 165, inopiae, § 120, se ipsos reos agunt extenuatione, § 175, nonnunquam forsan ironica: ita iidem, iisdem forsan ex caussis, sublimia non cogitantes, et multo minus amantes tumescere, se dicunt animi pusilli, neque tamen auditores sibi volunt credulos. Ita Horatius: Dii bene fecerunt, inopis me quodque pusilli Finxerunt animi, raro ac perpauca loquentis. At tu conclusas hircinis follibus auras. e.c. Ita Martialis IX.~50: Ingenium mihi, Gaure, probas sic esse pusillum, § 177, Carmina quod faciam, quae brevitate placent, S.~XIII. Confiteor. Sed tu, bis denis grandia libris Qui scribis Priami proelia, magnus homo es.

§ 180

Magnitudo aesthetica relativa et comparativa multos quidem gradus habet, § 178, nunc tamen eam, uti decet aestheticum, §§ 15, 16, in tres tantum usitatos grammaticis gradus dividamus, ut quaedam magna sint, absolute scilicet, §§ 178, 177, in positivo, quaedam in comparativo, quaedam in superlativo. Prima sint humiles myricae, secunda arbusta, tertia silvae. Non omnes arbusta iuvant, humilesque myricae, Si canimus silvas, silvae sint consule dignae, Virg.

§ 181

Magnitudo aesthetica, § 177, et absoluta, § 178, et relativa, § 180, porro est vel naturalis, cum libertate propius non connexis conveniens, vel moralis, obiectis cogitationibusque tribuenda, quatenus propius cum libertate connectuntur. Naturalis est e.g. Virg. Aen. V.~421, quando Entellus duplicem ex humeris reiecit amictum Et magnos membrorum artus, magna ossa lacertosque Exuit, atque ingens media constitit arena. e.c. Ubertim S.~VIII cogitentur intra horizontem aestheticum constituta themata, S.~VIIII, locis S.~X et argumentis locupletantibus, S.~XI, si noveris uti, S.~XII, habebunt eadem simul magnitudinem, absolutam certe, naturalem, § 177. Hinc ad hanc parum opus est novis regulis.

§ 182

Magnitudinem aestheticam moralem, i.e. per libertatem legibus moralibus conformiter determinatam, quae possibilis est, § 181, deprehendo 1) in obiectis eorumque variis et consectariis, si citra detrimentum virtutis cogitari possunt pluribus, et caeteroquin eleganter, 2) in iisdem, si dictis modis cogitari possunt serius aut citius ad virtutem tandem consentientia, 3) in cogitationibus, si proportionari exaequarique suis obiectis et materiis ita possunt, ne quid detrimenti, 4) ut tandem certe nonnihil emolumenti capiat res virtutis bonorumque morum saluberrima, pulcerrima. § 177. Liceat hanc moralem magnitudinem aestheticam brevius dignitatem aestheticam dicere, et iam post § 115 videre, 2) Quid deceat, quid non, quo virtus, quo ferat error. § 22.

§ 183

Nolim hanc cogitationum venustatem, veluti per metabasin eis allo genos, et quasi falx in alienam messem immitteretur, nunc derivari tantum ex severioribus vitae beatae superioribusque legibus, aut omnino ex genuini Christianismi sanctissimis oraculis. Malim eam heic considerari, velut conditionem, sine qua non, operis ingeniorum vere pulcri, qua deficiente prorsus, non spiritui solum, non rationi solum, § 15, sed ipsi rationis analogo per magnitudinem pectoris connatam, § 45, usu, § 50, disciplinaque, § 63, confirmatam suffulto pelluceat quaedam deformitas elegantia quaedam alia tamen deturpans, quoniam iis immorari non licet sine morum iactura, per exceptionem, sane, non elegantem, § 25, vel ex eius arbitrio, qui mores ex solo sapore, neque tamen publico meretricioque, metiretur, § 35.

§ 184

Iam hinc enim constabit, turpissimas licet poenas aliter sentientibus minantem, falli tamen Catullum, et turpiter falli, quando c.~16: Castum, ait, esse decet pium poetam Ipsum, versiculos nihil necesse est Qui tum denique habent salem et leporem, Si sunt molliculi et parum pudici, Et, quod pruriat, excitare possunt. Quanquam non verius Martialis l.~I.~35. Lex haec carminibus data est iocosis: Non possunt, nisi pruriant, placere, dignum ille tamen patella reperit operculum ita turpem suam legem, uti decet, probans: quis stolatum Permisit meretricibus pudorem? § 165. Rectius utique Persius sat.~1, nisi peccat in forma: Hic neque more probo videas, neque voce serena, § 183, Ingentes trepidare Titos, quum carmina lumbum Intrant, ac tremulo scalpuntur ubi intima versu.

§ 185

Dignitas aesthetica, § 182, pars et species magnitudinis aestheticae, sicut haec, §§ 177, 178, vel absoluta erit, omni pulcre cogitando necessaria, de qua iureconsultos romanos imitati, quicquid cogitare fusius contra bonos mores esset, illi nos ne cogitando quidem immorari posse censeamus, §§ 183, 184, vel relativa, quae quibusdam pulcre cogitandis peculiaris requiritur, non eodem in gradu in omnibus, § 178. De hac loquitur Cornelius, quando non dubitat fore plerosque, qui suum genus scribendi leve, et non satis dignum summorum virorum personis iudicent, et Cicero de Fin. l.~1, suspicatus aliquos futuros, qui hoc genus scribendi (quae philosophi graeco sermone tractarunt, latinis litteris mandans,) etsi sit elegans, personae tamen et dignitatis esse negent.

§ 186

De eadem relativa, § 185, tantum intelligendus est Cicero, quando Off. l.~I.~130 pulcritudinis duo genera constituit, quorum in altero venustas sit, in altero dignitas, venustatem muliebrem ducens, dignitatem virilem. Nam et ipse poscit in oratoris perfecti vultu, ne dignitatem solum sed etiam venustatem afferat, Or.~60, et dignitati, Fam. X. ep.~6, sane non venustatem, sed deformitatem opponit. Est et matronis sua dignitas et praecisius, uti ICtum decet, § 15, Ulp. de senator.: Maior dignitas est in sexu virili. Interim pace Ciceronis et auctoritate, licebit omnia, quibus omnino deest dignitas, etiam absoluta, deformia dicere, §§ 185, 177, et in vera, mascula praesertim pulcritudine, e.g. actionis, ad venustatem in primis dignitatem poscere, de Or. l.~I.~142, et statuere deformari rem personamque detrahendo spoliandoque dignitatem. Or. pro Caelio 3.

§ 187

Neque diffiteor hoc confidentius me germanam dignitatem in primis pulcre cogitandorum venustatibus legere, § 186, germanis potissimum scribentem; quoniam expertus novi, in aliis, in quibus gens germanorum romanis est apprime similis, hanc etiam laudem utrique populo communem esse, de qua Cic. pro Mur.~23. Omnes artes, quae nobis populi romani (nationis germanicae) studia conciliant, et admirabilem dignitatem et pergratam utilitatem debent habere. Vel absolutam dignitatem universim et strenue commendari arti nostrae aestheticae, relativam etiam clarius ob oculos ponenti, forte non sua solum constabit absoluta dignitas, sed et relativa quaedam tribuetur a gravibus, neque tamen tetricis, inter cives iudicibus. § 185.

§ 188

Erunt interim, nisi fallor, et in germanis civibus, qui § 182 n.~1 et 3 satis liberaliter concedant, tamen n.~2 et 4 postulari iudicent aliquid; quod ubique requirere, quando pulcre cogitatur, videatur iusto venustoque rigidius. Verum his excusabor facilius, quando 1) expresse et explicite paraenetica didicerint curatius distinguere ab iis, quae tacite et implicite et longa veluti manu, admodum mediate vel ad minorum morum praecepta non omnino nihil conferant, 2) vitam pulcrae cognitionis dotem primariam, § 22, penitius inspexerint, quam variis illa se modis ac gradibus belle soleat exserere. Nunc § 160 ita me defendam: ut negem mihi vitio verti posse, si vel eadem, vel omnino minora poposcerim, respectu disciplinae morum aut probitatis, ac ille, qui se ipse dicit, Epicuri de grege porcum, Horatius de poetis generatim iterum asserit iterumque, e.g. Et prodesse volunt et delectare poetae Et simul et iucunda et idonea dicere vitae. Omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci Lectorem delectando pariterque monendo.

§ 189

Magnitudo tandem aesthetica, § 177, hinc et dignitas, § 182, tam absolutae, quam relativae, §§ 178, 185, erunt vel obiectivae (rerum, materiae), quatenus in obiectis et cogitandis ipsis est praecipua ratio, cur per pulcrum ingenium et pectus, S.~II, proportionata in magnitudine ac dignitate possint pingi, vel subiectivae (personae) possibilitates physicae potentiaeque certi hominis, etiam secundum quid et hypothetice tales, cum appetitionibus et decreto datam materiem, qua pote, qua fas est, in magnitudine et dignitate venuste sistendi ob oculos. Has posteriores dicamus magnanimitatem et gravitatem aestheticam. E.~§ 489.

§ 190

Sunt res, et materiae, quarum adspectu primo describendarum cum aliqua pulcritudine statim exprimatur nobis, quod olim Virgilio: Maior rerum mihi nascitur ordo, Maius opus moveo. VII.~44. Aen. Tunc felix ille, qui iustus aestimator sui vere tamen de themate tali a se pulcre exsequendo, possit praedicere, quod idem de saeculis aureis se vivo redituris: Non me carminibus vincet nec Thracius Orpheus, Nec Linus, huic mater quamvis, atque huic pater adsit, Orphei Calliopea, Lino formosus Apollo. Pan deus Arcadia mecum si iudice certet, Pan etiam Arcadia dicet se iudice victum. § 189.

§ 191

Magnitudo materiae aesthetica absoluta, § 189, poscit, ne cogitanda ac themata sumantur pulcre meditaturo obiecta ac materiae, quibus intra horizontem hominum aestheticum constitutis, §§ 119, 127, omnino deest magnitudo, § 177, nugae vere tales (res infimae et nugatoriae, quisquiliae, ineptiae). Poetam non audio in nugis, Cic. Par.~3. Unde sat.~V.~19 Persius optime: Non equidem hoc studeo bullatis ut mihi nugis Pagina turgescat, dare pondus idonea fumo. Excutienda damus praecordia, § 182.

§ 192

Si quis rixatur de lana saepe caprina, et Propugnat nugis armatus, huc § 191 materia litis vere pertinet, nisi velit omnino suas tricas ultra horizontem aestheticum tollere, § 121. Catullus atque Martialis in ea sua cogitata, quae scripserunt ex turpi lege, de qua § 184, iusto leniores sunt, quando ea nugas vocant, alia tamen pulcrius a se concepta involventes eodem titulo sunt interpretandi ex § 179. Habentur etiam saepius in nugis, quae non sunt, qualia § 100, et forsan huc opinio Democriti, probe intellecta, quam Cicero male refutatam de Div. II.~20, non aequius in magnis nugis habet, ac physicorum genere nihil ait arrogantius esse.

§ 193

Dignitatem aestheticam, § 182, et absolutam et relativam, § 185, et obiectivam et subiectivam, quatenus in ea deprehenduntur n.~1 et 3, § 182, liceat in sequentibus negativam, quatenus autem simul n.~2 et 4 § c. considerantur, positivam appellare. Et quoniam nobilem iam ἤθους aesthetici partem aggredimur, definiam illud, psychologis saltim perspicue, generatim ante omnia per studium possibilitatis moralis, M.~§ 723, aestheticum, vel in aestheticis observatum. Ἦθος nomine, ut ego quidem sentio, caret sermo romanus. Mores appellantur - Sed ipsam rei naturam spectanti mihi non tam mores significari videntur, quam morum quaedam proprietas. Quint. VI.~3.

§ 194

Ἦθος aestheticum habet etiam speciem suam partemque, ex qua negativum dicatur, §§ 193, 182, cuius haec est formula: Res, ordo, significatio, e.g. dictio, § 13, si pulcrae intenduntur, ita instituantur, ne quid moraliter absurdi in iisdem, vel ipsi rationis analogo pelluceat, §§ 16, 22; et alteram speciem ac partem, ex qua positivum appelletur, et secundum quam eadem, quae modo dixi, vere etiam consentire moribus et cum iisdem congruere, pulcre convenire cum illis, quae moraliter, ethice, oeconomice, civiliter ex usibus consuetudinibusque fieri possunt, fiat phaenomenon, vel ipsi rationis analogo observabile, § 23.

§ 195

Veniamus ad unam ἦθος partem ex primis, § 194, quam naturalis nunc meditandi ratio subministrabit. Dignitas aesthetica, si vel absolutam tantum intelligas, §§ 182, 185, postulat, ne qua cogitanda, multo minus themata sumantur, quibus intra horizontem aestheticum constitutis, ubertimque ac vivide e.c. § 22 percipiendis omnis omnino deest dignitas, obiecta vilia et plebeia, quae luto potius, quam myricis, § 178, conferas, et has humiles nuncupans illa humillima dicas et abiecta.

§ 196

Ut quisque optime natus institutusque est (haec autem est aesthetici practici persona, §§ 45, 54, 63), nihil abiectum, nihil humile, § 195, cogitant. Cic. de Fin. V.~57. Eorum nemo Migret in obscuras humili sermone tabernas, Offenduntur enim, quibus est equus, et pater et res. Hor. Neque huc tantum traho turpissimam obscenitatem, de qua §§ 184, 192, sed et humi repentem adulationem, laudare paratam Si bene - , aut si quid fecit amicus, Quod proferre palam non possit lingua modeste, Iuv. et luxuriantem contumeliis conviciisque lixas inter et calones maledicentiam, quam olim quidam critici, bona mens! qui Critici! documentum ubertatis suae copiaeque voluerunt. § 195.

§ 197

In diiudicanda magnitudine ac dignitate materiarum absoluta, ne magna pusillis, sine pondere habentia pondus, § 177, digna indignis, § 182, fanda nefandis, § 196, temere misceantur, non excluduntur ex materiis pulcre cogitandis, 1) vere nonnullam habentia magnitudinem, aliquando summam, § 178, in quibus tamen non nemo, gigantum fraterculus, qui se solum putat aliquid magni, ac omnia refert ad grandem, quam in se solus miratur, mensuram, nihil omnino, nisi nihili facienda, vili pendenda, nugas meras, potest deprehendere. Non opus est musicam Epaminondae citare, quamdiu ipsa religio multis, nisi cum re, vilior alga est.

§ 198

2) Quibus deest utique quaedam magnitudo relativa ac comparativa, neque tamen absoluta, § 178, e.g. in colloquiis epistolisque familiaribus, in quibus vel duo nonnunquam satis magnum alter alteri theatrum sumus. Sen. Talem se sistit Corydon: Despectus tibi sum, nec quis sim quaeris, Alexi, Quam dives pecoris nivei, quam lactis abundans. Mille meae Siculis errant in montibus agnae. e.c. Virg. Ecl. II.~19.

§ 199

3) Quae non ipsa solum, sed et cum suis variis consectariisque satis multis pura mente cogitari possunt, etiam copiose, vivide e.c. § 22, licet impura mens possit in ipsis eorumque variis et consectariis simul non pauca virtuti inimica excogitare, e.g. si, Tityre, lentus in umbra Formosam resonare doces Amaryllida silvas. 4) quae morosae virtuti, vel etiam fucatae taedium afferunt, quando ab aliis cogitantur, innocentia, non sine suspicione invidiae: e.g. Mart. IX.~98: quod amamur, quodque probamur.

§ 200

5) Quae non omnibus personis ac aetatibus, temporibus ac locis conveniant, aliquibus autem utique; salva tam magnitudine, quam dignitate absolutis, § 197, e.g. quae solebant cum Lucilio, ubi se a vulgo et scena in secreta remorant Virtus Scipiadiae ac mitis sapientia Laeli Nugari, § 192, faciles, discincti et ludere, donec Decoqueretur olus. Hor. Serm. II.~1.75. 6) non explicite, immediate, aut propius virtutes inculcantia. e.g. Lucretii l.~49: De summa caeli ratione deumque Disserere incipiam, et rerum primordia pandam, Unde omnes natura creet res, aucet, alatque, Quove eadem rursum natura perempta resolvat. e.c.

§ 201

7) Quibus utique deest quaedam dignitas relativa ac comparativa, neque tamen absoluta, § 188, e.g. Epaminondam saltasse commode, scienterque tibiis cantasse. Corn. Huc Anacreon et celebris Catulli passer, vivens, c.~2, ac mortuus, c.~3: Lugete, o veneres, cupidinesque, Et quantum est hominum venustiorum! Passer mortuus est meae puellae, Passer, deliciae meae puellae. e.c.

§ 202

Quibus et magnitudo convenit et dignitas absoluta, §§ 182, 185, materiae, relativam et magnitudinem, § 180, et dignitatem habebunt 1) myricae, minimam, cum aliqua latitudine, quae deceat aestheticum, §§ 15, 16, honore uno ex minoribus dignae, tenues. Huc et personas, obiecta personalia, pertinere ne dubites, referamus et nos, post Demetrium, Vulteium nomine Menam, Praeconem, tenui censu, sine crimine natum, Et properare loco et cessare, et quaerere, et uti, Gaudentem parvisque sodalibus, et lare curto, Et ludis, et post decisa negotia Campo. e.c. Hor. I. ep.~7.55.

§ 203

II. Silvae, maximam, cum eadem aestheticum decente latitudine, § 202, honore uno ex maximis dignae, excellente magnae, grandes atque sublimes. Non pugnabo contra Senecam, quando magnitudinem et dignitatem rerum intrinsecam spectans: Omnia, inquit, vitia, non refert, in quantum procedant, extendantque se. Angusta sunt, misera, depressa, § 195. Sola sublimis et excelsa (moraliter etiam) virtus est. Nec quicquam magnum est, nisi quod simul et placidum, nisi forsan in effatum ultimum, de Ira I.~16. Nobis autem hic sermo est de magnitudine et dignitate obiectiva, non quatenus ipsis obiectis inhaeret, sed quatenus obiectis inhaerens, quicquid illud sit, rationem propiorem continet, ut de obiectis magnae dignaeque cogitationes formari possint, §§ 189, 18.

§ 204

Sicut itaque recti quidam habitus, non abiecti quidem ac humiles, tenues tamen illi possunt esse, § 202, partim in destitutis magnitudine quadam relative maiori naturali, partim expertes multis variis consectariisque, etiam moralibus, sed per analogon rationis observabilioribus, §§ 181, 182; ita pravi quidam habitus et facinora videantur esse posse magna pulcre cogitaturo materia, vel omnino grandis, quando 1) varia eorum, etiam ad materiale remotum et proximum realia pertinentia, M.~§ 914, ipsumque formale simul habeant magnitudinem naturalem per plura etiam consectaria, denuo vel ex materiali, vel ex formali mali effluentia per ipsum analogon rationis detegenda; 2) non tam ipsorum formale dictorum, quam huius ingens deformitas thema pulcre sistendum ob oculos aesthetice meditaturo sumitur, quod utique fieri potest dignissime, §§ 18, 203. Ita Catilinae scelus et Ciceroni et Salustio thema grande fuisse videatur, § 89. Nec facile, nisi in eiusmodi thematibus, aliquis, ex Petronii consilio, ingentis quatiat Demosthenis arma, Grandiaque indomiti Ciceronis verba minetur.

§ 205

Nec excludam obiectis aesthetice grandibus, § 203, ea, quibus est magnitudo naturalis tantum, § 187, relative una ex maximis, etiamsi moraliter videantur indifferentia, si sistantur in dignitate, negativa quidem tantum, § 193, quam tamen summa cum diligentia tuearis, § 203. Ita Lucr. I.~720 grandia de Sicilia: Hic est magna Charybdis et hic Aetnea minantur Murmura flammarum. An satis dignum, quando pergit: rursum se colligere iras? Equidem ego: Magna modis multis miranda videtur Gentibus humanis regio, grandia cogitaturus non addidissem: visendaque fertur. cf. Aen. III.~571 sqq.

§ 206

Interim in ipsis generice maximis, § 203, eminent, quibus ad magnitudinem naturalem et dignitatem negativam, quas ex maximis dixeris, accedat etiam dignitas aliqua positiva, § 193. Huc referrem, si Ciceronem ex animi sententia scripsisse putarem, de nat. deorum l.~II.~166: Nemo vir magnus sine aliquo afflatu divino unquam fuit. 167: Magnis viris prospere eveniunt semper omnes res, si quidem satis a nostris, et a principe philosophorum, Socrate, dictum est de uberitatibus virtutis et copiis. 168: mala et impia consuetudo est contra deos disputandi, sive animo id fit, sive simulate.

§ 207

Sunt enim utique, quod Quintilianus habet, VIII.~3, alia aliis honestiora, sublimiora, e.c. sicut et magis minusve tenuia, § 202. Neque tenuitas, neque sublimitas heic consideranda est illa, quam intellectus forsan et ratio sola tandem in distincte, quantum fieri potest, repraesentatis detegat, §§ 15, 16, sed a minimis ad maxima observabilium et pulcre sistendorum elegans per analogon rationis, non sine dignitate, paullatim exsurgens complexus materiarum omnis, dividatur in partes aequales tres. Infima erit aesthetice tenuis, suprema aesthetice sublimis, quaevis suos iterum gradus et magnitudinis et dignitatis comprehensa. § 203.

§ 208

III. Arbusta, mediam inter tenuia et sublimia § 207 partem occupantia, materiae mediocres, interiectae, intermediae; et quasi temperatae, vicinae tenui sublimique, utriusque participes, vel, utriusque, si verum quaerimus, potius expertes. Cic. Huc e.g. Pamphili descriptio apud Ter. Andr. I.~1: Quod plerique omnes faciunt adolescentuli, Ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos Alere, aut canes ad venandum, aut ad philosophos, Horum ille nihil egregie praeter cetera Studebat, et tamen omnia haec mediocriter. e.c.

§ 209

Longinus videtur magnum, § 177, etiam relative tale, § 203, et in magnis eiusmodi maximum confundere, quando: οὐδὲν ὑπάρχει μέγα, ὃ τὸ καταφρονεῖν ἐστὶ μέγα, ait, S.~VII, exemplaque adducit generatim honores et dignitates, et quae habent πολὺ τὸ ἔξωθεν προσετραγῳδούμενον, caussam inserens, quia sapienti nequeant videri bona eximia, quorum contemtus sit aureae mediocritatis, quaeque contemnentes, quando ea habere possunt, magis admiramur, quam iisdem fruentes, § 207. Quando porro characterem bonorum sublimium exhibet, si sint διὰ παντὸς ἀπέχοντα καὶ πάθη, quaeritur an huic maiori quicquam unquam certo subsumi possit. Si possit, erit illud sane non magnum, sed maximum, e.g. quando S.~VIII poscit, τὸ σφοδρὸν καὶ ἐνθουσιαστικὸν πάθος, confer Senecam citatum, § 203.

§ 210

Recte Longinus S.~VIII sublime, § 203, distinguit a pathetico, quia quaedam Curae leves loquuntur, ingentes stupent. Sen. et esse sublime potest sine perturbationibus animi, § 205, fidenter tamen simul affirmans, nihil tam magnificum esse, quam affectum vehementem, ubi opus est. § 206. In quaestione, quam multis expendit, S.~XXXXIII sqq., an praestet magnitudo (relativam intellige sublimitatem, § 203) inter quaedam, quae peccent, mediocribus, per omnia sanis et vitio carentibus, § 208, habebit omnino sibi affirmanti facilem in assentiendo philosophum aestheticum, si sublimitas et eam ambientia recte cogitanda sint adeo pulcra, ut subductis macularum adhaerentium summis, priorum tamen aggregatum pulcrius ac venustius sit residuum, ac mediocre quoddam aliud thema sic cogitatum, ut etiamsi non appareant eius gradui pulcritudinis subtrahendae maculae, tamen aggregatum pulcre cogitandorum de eodem infra priorem summam subsistat. Addamus ob sublimitatem sociam multa, quae in mediocribus, § 208, non viderentur solum, sed et essent maculae, nec has quidem esse, sed tantum videri, vere exceptiones non inelegantes, § 25.

§ 211

Virtutem bonosque mores heic tantum consideramus, quatenus phaenomena fiunt, aut per commercium hominum externamque vivendi rationem observantur, non exclusis ipsis virtutum umbris, § 45. quarum discrimen a vera virtute, non nisi per intellectum ac rationem detegeretur, §§ 15, 16. Unde patebit cultus externi divini, morum, rituum, cerimoniarum ac consuetudinum, perspicaciae declaratae, disciplinae corporis comioris, curae status externi, officiorum humanitatis generatim et praesertim decori, tam positivi, quam negativi, nonnihil aliam esse rationem ad ethica graviora, ac solet intelligi a meditante vitae praecepta beatae, quantum eius fieri potest, per puram rationem, E.~§§ 110-383. e.c.

§ 212

Nec aesthetico semper, immo perquam raro potius virtus bonique mores spectantur in statu hominis naturali generatim et velut in illimitato, sicut ethicis accuratioribus plerumque solum. E.~§§ 1, 9. Heic potius considerantur, uti existunt, non in specialibus solum status naturalis modificationibus, E.P. II. sed et simul in statibus hominum socialibus, in nexibus familiarum et consanguinitatum, diversorum vitae generum, societatum inde varie discrepantium, civitatum et ex civili vinculo redundantium infinitorum paene respectuum, nec eorum universalium tantum, quos abstrahit philosophus, sed particularium, immo singularium, quatenus a positu corporis in hoc illoque pendent, pro locis aetatibusque mutabiles. § 22. Heic apprime sunt attendenda iam ea, quae non eadem omnibus sunt honesta atque turpia, sed omnia maiorum institutis iudicantur. Corn.

§ 213

Ex his punctis visus, §§ 211, 212. si contempleris virtutem moresque laudabiles, et pluribus utique differre gradibus inter se, deprehendes et posse tamen cum aliqua rotunditate, § 166. dividi, sicut diligentia dividitur gradus culpae dolive cognituris, et praedicanda tantum non omnia grammaticis, §§ 180, 207. in simpliciter, honestam vivendi rationem, illum bene morati vivendi generis gradum, ad quem obtinendum cuiuscunque conditionis et educationis et consuetudinum necessitudinumque persona, si velit esse bona, vires sufficientes habere videatur, in mores vivendique rationem nobilem, illum bene morati ex §§ 211, 212. vivendi generis gradum, quem in melius natis feliciusque iam educatis ordinario non sine usu, vel omnino aliqua disciplina, reperias tantum ordinario, adeoque quemcumque hominem eo pertingere vix posse, licet decreverit, non sine verisimilitudine iudices, et in heroicam tandem virtutem, vivendique rationem singulari cum maiestate coniunctam, illum optime vivendi modum ex §§ 211, 212. conceptum, quem vel attingere, vel aequabilem et bono significatu semper eundem sibi conservare, quod difficilius est, pauci, quos aequus amavit Juppiter, atque ardens evexit ad aethera virtus, Diis geniti, potuere.

§ 214

Qui novit vivere, E.~§ 390. differentias, § 213. breviter notatas satis perspicue sibi ipse tradet uberius, nec haerebit in hac dignitatis aestheticae § 182. relativae, § 185. et obiectivae § 189. concipienda veluti scala; Simpliciter honestum vivendi genus: tenuia, § 202. == nobile: mediocria, § 208. == heroicum: sublimia, § 203.

§ 215

Quae rerum humanarum est limitatio, nulla paene talis est, quae non duplicem, ut Epictetus ait, ansam habeat, tolerandam alteram, alteram minus. Non obiecta solum absolute digna, sed ipsa sublimia, si quadam ex parte sui considerantur, habent eadem simul aliam, ex qua si penitius inspiciantur, non sublimitas solum pereat, sed et omnis non raro dignitas. Par ratio magnitudinis naturalis, prout comparetur. S.~XV. XVI. Hinc eo facilius est observatu quaedam obiecta, quasdam materias, prima fronte quae videantur semper eadem, pro diversis tamen respectibus, variis ac momentis, quibus potissimum attendas, nunc humilia fore, saltim tenuia, nunc mediocria, alia nunc mediocria, nunc sublimia. Quaedam obiecta per omnes relativae magnitudinis, dignitatisque gradus possunt transcurrere, prout diversis ex lateribus spectatorum oculis obiiciantur. §§ 202-214. Quam multum interest, quid a quoque fiat? Eadem enim facta claritate vel obscuritate facientium aut tolluntur altissime, aut humillime deprimuntur. e.c. Plin. VI. ep.~24.

§ 216

In bucolicis, ubi plerumque tenuia sectatur Virgilius, Ecl.~V.~35. ex MS'tis legit Vossius: Infelix lolium et steriles nascuntur avenae, quod ipsi, non sine ratione, minus videtur, ac idem § 215. in Georgicis, ubi mediocria quaeruntur obiecta, l.~I.~154. ita cogitatum: Infelix lolium et steriles dominantur avenae. Si quis interim grandem, sicut Prudentius, Hamartigeniam meditaturus picturae lapsus inscriberet: Infelix lolium et steriles nascuntur avenae, picturae miseriarum corruptelarumque, quas post se nunc etiam trahit: Infelix lolium et steriles dominantur avenae, et picturae demum eventus ultimi, naturalis quidem, at deplorandi: Infelix lolium et steriles uruntur avenae; inter alia, pro gravitate materiae, magnificentius concepta, non reor harum cogitationum ullam materias arduas depressuram. § 215. Pacis fructus et tenues, et mediocres, et grandes, esse possunt materiae.

§ 217

Sectio XVIII. Ratio cogitationum ad materias generatim. Magnitudo aesthetica postulat, ut cogitationes proportionentur ac exaequentur suis obiectis, personalibus ac realibus, ipsique cogitanti subiecto, quatenus ipsum, aut status eius aliquis, sit suum simul obiectum, aut obiectum, cui congruenter cogitandum sit. § 177. Genus cogitandi minus magnis vel absolute, vel relative talibus, obiectis βάθος est, (humile, humi repens cogitandi genus). Genus cogitandi maius suis obiectis tumor est (frigus, tumidum et inflatum, nimis altum, nimis exaggeratum cogitandi genus). Aequalitas cogitationum cum obiectis absolute magnis laus est, cuius oppositum peccans in defectu βάθος, in excessu tumor est.

§ 218

Ita Cicero, sequutus Aristotelem, neque humilem nec abiectam orationem probat, nec nimis altam et exaggeratam, plenam tamen eam vult esse gravitatis, § 189. ut eos, qui audiunt, ad maiorem possit admirationem traducere. Or.~192. Quam primum humilitas dignitati generatim opponitur, ut Cic. pro Rosc.~156. illa pulcris ex meditationibus exsulet. § 195. Sed exsulet simul tumor. § 217. Num manus affecta recta est, quum in tumore est? aut num aliud quodpiam membrum tumidum ac turgidum non vitiose se habet? Sic igitur inflatus animus et tumens in vitio est, sapientis autem animus semper vacat vitio; nunquam turgescit, nunquam tumet. Cic. Tusc. quaest. III.~19.

§ 219

Laudis amore tumes? § 217. Sunt certo piacula, quae te Ter pure lecto poterunt recreare libello. Hor. Hic autem erit vel practice, per exempla, vel theoretice simul ostendens, tunc etiam, quando cogitationes res vocamus, § 18. verum esse illud: Est modus in rebus, sunt certi denique fines, Quos ultra citraque nequit consistere rectum. Huius enim sanctissimae legis probe memor, non humilia solum vitabis, sed ob eandem etiam tibi ipsi dices intra praecordia: Intempestivos igitur compesce tumores. Ov. Trist.

§ 220

Decipimur specie recti pars maxima. Professus grandia turget: Serpit humi tutus nimium timidusque procellae. Hor. Rectius cursum teneas nec altum Semper urgendo, neque, dum procellas Cautus horrescis, nimium premendo Littus iniquum. § 217. Sequeris enim tunc naturale cogitandi genus; § 104. quoniam profecto, hoc sic est, ut puto; Omnibus nobis ut res dant sese, ita magni atque humiles, § 195. sumus. Ter. Hec. III.~3.

§ 221

Vitandum est itaque I. nugigerum (nugivendulum) cogitandi genus de nugis vere talibus; § 191. nugantium, i.e. aequales obiectis cogitationes informantium exhibentiumque. Quoniam enim hoc cogitandi genus vel absolute magnis minus est § 178. recte, § 177. primum βάθος genus constituitur, § 217. Nimirum sapere est abiectis utile nugis, Et tempestivum pueris concedere ludum: Ex eiusmodi enim mustaceo laureolam non quaesiverit, nisi Plauti forsan aliquis nugipolyloquides.

§ 222

II. Genus cogitandi de nugis vere talibus § 191. ac si essent aliquid, §§ 177, 178. primum tumoris genus, § 217. cuius species prima est, si malis quibus nugas loces in absolute magnis, licet tenuibus, § 202. secunda, quoties easdem tentaveris mediocribus inserere, § 208. maxima, si de iisdem veluti de grandibus ac sublimibus cogites, § 203. Ridicule semper Maxima de nihilo nascitur historia. In primis tamen, quando Non de vi, neque caede, nec veneno, Sed lis est mihi de tribus capellis, Vicini queror has abesse furto, Hoc iudex sibi postulat probari, Tu Cannas Mithridaticumque bellum Et periuria Punici furoris Et Sullas, Mariosque, Muciosque, Magna voce sonas, manuque tota. Iam dic, Posthume, de tribus capellis. Mart. VI.~19.

§ 223

Ne tamen meras vetiti leges, prohibentesque scribere videamur, positive suadetur materiis absolute saltim magnis aequale et proportionatum adhibere cogitandi genus, quod absolute saltim, satis magnum, et proposito conducens, apteque haerens ex veritate rei dicere liceat. §§ 177, 217. Erit autem illud simul genus cogitandi satis dignum, saltim absolute, et negative, §§ 182, 185, 193. simulque magnitudini dignitatique relativae suarum materiarum satis adaequatum, § 162.

§ 224

Hinc iam denuo dissuadetur minus dignum cogitandi genus, ob defectum improportionatum obiectis et materiis, vel absolute dignis, vel relative talibus, in suo βάθος genere species semper eminentior turpitudine, §§ 217, 182. In diversis per hoc cogitandi genus speciebus nunc animadvertendum est in vile de abiectis cogitandi genus humillimis suis obiectis § 195. proportionatum et aequale, primi βάθους generis turpiorem speciem. § 221. e.g. Hor. ep.~8. Serm. I.~8. Cat.~15, 16.

§ 225

Neque minus heic est reiicienda species, tumoris in primo genere quae potest locum habere, si nugis vere talibus, immo abiectis et humillimis, sit tamen animus, nescio quid, dignitatis; non eius absolutae tantum, sed et relativae, forsan et maiestatis nonnihil, si diis placet, affricandi, § 222. e.g. si quis parasitus minuti alicuius Trimalcionis ligurierit ius, et reduce die, cuius nomen hic habet, Iam longum invalidi collum cervicibus aequat Herculis Antaeum procul a tellure tenentis.

§ 226

Moratum cogitandi genus latius dicitur omne ἦθος § 193. strenue observans. Ita ad Horatii A.P.~319. Interdum speciosa locis, morataque recte Fabula, nullius veneris, sine pondere et arte: Validius oblectat populum meliusque moratur, Quam versus inopes rerum nugaeque canorae. iam Acron annotavit, fabulam recte moratam esse, in qua singularium personarum mores optime exprimuntur. Magna pars autem omnis ethous in pulcre cogitandis demum propter verisimilitudinem, deinde persuasionem, vitam denique, poscitur, adeoque nunc nondum evolvi potest per naturalem methodum scientiae, nec adeo nunc hoc significatu moratum cogitandi genus licet exhaurire, vel, nisi per transennam et quasi praecipiendo sequentia, postulare, § 22.

§ 227

Moratum cogitandi genus strictius, dicitur aequalem dignis, vel absolute saltim, vel etiam comparative, materiis ac obiectis, semper adaequabilem proportionate cogitandi rationem servans, et inde faventem de cogitantis moribus praesumptionem spectatori velut extorquens. Quintilianus Ciceronem in his se sequi professus expositionem poscens moratam: sed in oratione, addit, morata debent esse omnia cum dignitate, quae poterunt. IIII.~2. Et hoc iam est moratum illud cogitandi genus, quod non solum heic per antecedentia licet, sed etiam necesse est postulare, si quis ad vere pulcra cogitata velit adspirare. §§ 182, 185.

§ 228

Genus cogitandi bene moratum strictius, erit denuo vel absolute tale, vel etiam comparative et relative, §§ 227, 185. vel negative tantum, vel etiam positive, §§ 193, 194. Nunc sufficiat argumentis, vel ex ipsa pulcritudinis forma, § 183. desumtis dissuadere genus cogitandi male moratum strictius, sed absolute, vel impium, vel inhonestum, vel indecorum, etiamsi vilibus humillimisque forsan materiis turpiter electis proportionatum sit. § 224. Si bene te novi, metues, liberrime Lolli, Scurrantis speciem praebere professus amicum. Ut matrona meretrici dispar erit atque Discolor, infido scurrae distabit amicus. Hor. I. ep.~18.

§ 229

Hoc lubentius genus bene moratum in cogitando, quod strictius tale dixi, § 227. sedulo distinxi a morato latius cogitandi genere, quo saepius observavi venusta ingenia per ipsum verisimilitudinis et morum felicius exprimendorum ardorem, i.e. dum aliquam partem de morato cogitandi genere sectantur, eo delabi, ut alteram perdant ex oculis, quam dignitas poscit, § 227. absoluta, § 228. vel ipsa a verisimilitudine suadens exceptionem non inelegantem, si vitari non possit utriusque perfectionis collisio. § 25. Hinc Iuvenalis obscenitas et multorum satyricorum aliorum licentiae.

§ 230

Sectio XVIIII. Tenue cogitandi genus. Interest magnitudinis aestheticae, ut cogitationes exaequentur etiam relativae suorum obiectorum S.~XVII. magnitudini, § 217. Hinc triplex nascitur cogitandi genus, cum duplici quodlibet sua parekbasi; quod in oratione tantum deprehendentes olim vel triplicem eius characterem, vel ideam, vel formam, vel etiam figuram omnino dixerunt: Triplex dicendi genus est, sublime, modestum, Et tenui filo. Aus.

§ 231

I. Tenue cogitandi genus (subtile, attenuatum, deductum, gracile, atticum, ischnon) est tenuibus, § 202. materiis ita proportionatum, § 230. ut et absolutae dignitatis satis tenax, § 223. et strictius, etiam relative, moratum, § 228. simpliciter honesto vivendi generi non modo non contrarietur, § 213. sed eius etiam moribus ex §§ 211, 212. diiudicatis probe consentiat, § 214. Huic iam dudum, Terentii tempore, vetus poeta, sed censor vitio creatus, obiecit, ut vitium: Tenui esse oratione et scriptura levi, Quia nusquam insanum scripsit adolescentulum Cervam videre fugere et sectari canes, Et eam plorare, orare, ut subveniat sibi.

§ 232

Cum hoc cogitandi genere laudabili, sed aesthetico tamen, multi, Cicerone duce, confundunt, de rebus gravissimis philosophice, quantumque fieri potest, scientifice disquirendi genus, quoniam in hoc conveniunt, ut utrisque desit ille splendor, qui solet ambire graviora phaenomena, vere bona, § 211. et determinatissima quaevis grandia, quae tantum non singularia, § 212. e.g. de diis immortalibus, de pietate, de concordia, de amicitia, de communi civium, de hominum, de gentium iure, de aequitate, de temperantia, de magnitudine, de omni virtutum genere sit cogitandum. Philosophis ego, ut de his rebus omnibus, in angustiis, consumendi otii caussa, disserant, quam concessero: illud tamen oratori tribuam et dabo, ut, de quibus illi tenui quodam et exiguo sermone (logico, § 122. qua potiorem suam partem ad aesthetices regulas non exigendo, quas transcendit) disputant, hic cum omni gravitate et iucunditate explicet. (aesthetica) §§ 124, 123. v. Cic. de Or. I.~56, 57. de Fin. III.~40. Or.~46.

§ 233

Tenue cogitandi genus suos iterum gradus admittit, § 231, quorum primum et infimum genus cogitandi tenuiculum dixeris, § 207. Exemplum esto grammatica, partes alienas non occupans. Nam tenuis (vel maxime) a fonte, quando pueris olim dant crustula blandi Doctores, elementa velint ut discere prima. Hor. assumtis poetarum historiarumque viribus, pleno iam satis alveo fluit, Quint. II.~1. neque tamen in omni disciplinarum ambitu surgit ultra tenuitatem, § 202. Ad superiores tenuitatis gradus referamus orationem Ciceronis, pro Caecina, quando eam ipse refert ad subtile cogitandi genus, temperato gravique contradistinctum.

§ 234

Si suum argumentum et materiem felicius exprimat, tenue cogitandi genus, non inepte de eo dixeris: In tenui labor, at tenuis non gloria. Virg. cf. Prop. III.~1. Habet enim certos sui studiosos, qui non tam habitus corporis opimos, quam gracilitates consectentur, quos, valetudo modo bona sit, tenuitas ipsa delectat. - Habet suos laudatores, qui hac ipsa subtilitate admodum gaudeant. Cic. de cl. Or.~64. Neque sine naso sunt hi laudatores, §§ 230, 202, neque semper arcum Tendit Apollo.

§ 235

Neque generatim de triplici cogitationum charactere, quem nunc informamus, praeconcipienda est opinio, ac si per longiorem etiam meditationem aestheticam unus ex his character in omnibus pulcre cogitandis ac singulis debeat aequabiliter transcurrere: neque de tenui cogitandi genere, § 230. Opere in longo prout materiae necessario inaequales aliqualiter coniunguntur, ita habet illud et suam materiis proportionatam et apte haerentem cogitationum nunc anesin et remissionem, nunc epasin et elevationem, manente totius denominatione ab illo charactere, qui regnat et potior est. § 217.

§ 236

In eadem oratione Cicero de Inv. II.~51. iubet aliquas argumentationes tenuius, acutius et subtilius tractare, aliquos autem locos, e.g. facti atrocitatem augentes, et negantem malorum misereri oportere, ab accusatore, qui ostendat adversariorum calumniam cum indignatione, quique misericordiam captet cum conquestione, a defensore, tractari vult gravius, ornatius, et cum verbis, tum etiam sententiis excellentibus. Quis nescit soccum comoediae tenue, cothurnum tragoediae sublime cogitandi genus postulare? Interdum tamen et vocem comoedia tollit, Iratusque Chremes tumido delitigat ore, Et tragicus plerumque dolet sermone pedestri Telephus aut Peleus, quum pauper et exsul uterque Proiicit ampullas et sesquipedalia verba, Si curat cor spectantis tetigisse querela. Hor.

§ 237

Tenue cogitandi genus iam Ciceronem subtile vocare vidimus, § 233. et Quintilianus VIII.~3. expresse subtiliter et magnifice dicere ponit opposita. Quanquam id fiat ex alia significatione subtilium, quam qualem exhibet M.~§ 576. tamen similitudo vocabulorum nonnihil forte contulit ad rerum etiam et acutiorum philosophi distinctionum, cum tenuibus et minime gravi cogitandi ratione confusionem. § 232. Non aspernatur tenue cogitandi genus omnem ornatum, sectatur potius non raro facetias et iocos, § 202, sed simpliciter honestos, § 231. Hic character, si quis alius, ipsam fert ludicram cogitandi rationem, qua, inter alia, mikra megalos efferas ironice. Ita videtur Horatius in illos ludere, qui primariam ὕψος virtutem longas et magnas et sonoras voces quaerunt, quando Serm. I.~2 statim ab initio: Ambubaiarum collegia, pharmacopolae, Ohe! quam sesquipedalia verba! Sed perge, videbis simplicem tenuitatem.

§ 238

Neque tamen in tenui cogitandi genere subtile palatum rerum gnari iudicis acutissimum aliquid subtilissimumque quaesiverit, partim quia tenuibus materiis, § 231. summam acuminis perspicaciaeque vim impendere parum abesset ab inani argutatione, M.~§ 576. partim ipsa, quam veritas ipsa limatur in disputatione, subtilitas, vel prorsus non est horizontis aesthetici § 121. vel saltim moribus simpliciter honestis tantum et aesthetice conceptis non satis eleganter congrueret, §§ 231, 228. In tenui simplicius vivendi ratione moris non est subtiliter magis, quam dilucide, dicere. § 213. Hoc significatu cogitationum elegans subtilitas, ne copiose quidem cogitandi rationi repugnans in temperatis potius, et ipsis arduis cogitationum characteribus quaerenda est, § 230.

§ 239

Attenuatum cogitandi genus forsitan ex Ciceronis locis, ubi de tali dicendi genere loquitur, posset probari esse unum ex mediis characteribus sublatis et amplis cogitandi rationibus opponendum, si multus esse vellem in eruendis romanis cogitationum denominationibus, § 231. Quando Horatius: Rectius Iliacum carmen deducis in actus, e.c. videtur iam innuere epopoeian ipsis tragoediis ita grandiorem esse, ut res ex illa in hanc transumtae videantur attenuari. Hinc deductum simpliciter cogitandi genus utique depressum ad tenuitatem usque denotare videtur. Quale bucolicorum plerumque. Quum canerem reges et proelia, Cynthius aurem Vellit et admonuit: Pastorem Tityre, pingues Pascere oportet oves, deductum dicere carmen, § 155. Agrestem tenui meditabor arundine musam. Virg. Te nostrae, Vare, myricae, § 180. Te nemus omne canet. Virg. ecl.~VI.~3. Quando autem Horatius, suamet vineta caedens, poetas, inquit: Nos lamentari non apparere labores, Nostros, et tenui deducta poemata filo. ep.~II.~1.~225. sine dubio voluit epos intelligi ex § 179.

§ 240

Non Virgilius solum est quondam gracili modulatus avena, Aen. I.~1. sed in orationibus etiam ad Atticum cum cogitandi genus referebatur gracilitas quaedam et subtilitas, §§ 237, 238. quam propriam illis graecis, § 56, ferebant imitari non posse romanos, § 187. Hos ita solatur Quintilianus, XII.~10: Non possumus esse tam graciles? simus fortiores. M.~§ 515. Subtilitate vincimur? valeamus pondere. M.~§ 166. Recte simul monet, sinistre hi demum, qui tenui venula per calculos fluunt, Atticum saporem tribui, quia similis Lysiae gracilitati credi non possit Pericles (atticus), quem fulminibus et caelesti fragori compareant comici, dum illi conviciantur. Idem gracilitatem alio in loco fabellis Aesopi adscribit, quae fabulis nutricularum proxime succedant. Ob quas tamen, optimi ingeniorum aestimatores, Aesopo ingentem statuam posuere Attici, Servumque collocarunt aeterna in basi, § 234. Patere honoris scirent ut cuncti viam, Nec generi tribui, sed virtuti gloriam. Phaedr. II.~9.

§ 241

Epistolas et dialogos generatim ad hoc cogitandi genus male vocant. § 231. Esto: Cicero videbatur plebeio sermone agere cum Papirio Paeto in epistolis. Perge legere, et videbis hic plebeium ex notione strictiori plebis romanae, non vero ex ea, qua nos vile et abiectum ita dicimus aliquando, intelligendum esse. Sed etiamsi pro tenui positum esset, an valet consequentia: Si Cicero ad Paetum tenui sermone usus est: in nullis epistolis ultra tenuitatem est elevanda cogitatio? Esto: epistolas quotidianis verbis texere solemus. Fam. IX.~21. An ideo nec licet quidem res, nisi quotidianas, litteris inferere? §§ 96, 114 docebunt, quid subsit errori veritatis.

§ 242

Virtutes in tenui dicendi genere numerant, 1) vel proprietatem, vel puritatem, 2) perspicuitatem, 3) probabilitatem, 4) evidentiam aliqui. Alii has omnes omnium pulcre cogitandi characterum communes esse dotes recte dicunt, § 22. Proprietatem si ex mente priorum per absentiam troporum, et puritatem per absentiam ornatus, concipiamus, haec involvet illam pulcritudinem. Pari ratione perspicuitatem et probabilitatem, s. verisimilitudinem involvet evidentia, M.~§ 531. Restarent itaque defectus ornatus et evidentia. Sed prior nec est virtus, nec est in omni cogitandi genere, quod tenue tamen est. § 247. Posterior ubique requiritur ex duplici titulo. § 22. Quid ergo restat huic characteri proprium? Utrumque non solum, modo recte intelligatur, sed et plura. cf. Cic. Or.~76-90.

§ 243

I. Puritas a sordibus, quae tenue cogitandi genus deprimerent infra magnitudinem et dignitatem aestheticam absolutam, § 202. coniuncta cum cautione solicita omnis illius ornatus, qui cogitationes de tenuibus vel ultra terminos magnitudinis naturalis in sua materia, vel ultra limites dignitatis obiectis aptae, morumque simpliciter honestorum elevaret, § 231. II. Evidentia; quantam et ex parte verisimilitudinis, et ex parte perspicuitatis, et ex parte persuasionis, § 22. exspectare possis assequendam ab omnibus simpliciter honesto vivendi generi deditis, § 213. ab omnibus, inquam, in quibus indoli tali proportionalem ingenii culturam supponere licet. § 45.

§ 244

Promiseram plures tenui cogitationum generi proprias virtutes, § 242. Unam nunc adducere liceat exempli gratia. III. Rotunda ea brevitas, § 166. quam ab homine simpliciter honesto, ingenii proportionate culti, § 243. possis aequus exspectare. § 231. nisi praestandam, non difficulter tamen capiendam et sobrio iudicio laudandam, si praestetur ab alio. Quantum haec differant, et interim tamen inter se conveniant, videamus in duplici Romae descriptione: 1) Urbem, quam dicunt Romam, Meliboee, putavi Stultus ego huic nostrae similem, quo saepe solemus Pastores ovium teneros depellere foetus. e.c. Virg. ecl.~1. Hanc tenuiculam, § 233. exspectarem a quovis simpliciter honesto, qui metro latino nollet uti, quod non pertinet ad res. § 18. II. Hoc, quodcumque vides, hospes, qua maxima Roma est; Ante phrygem Aeneam collis et herba fuit. e.c. Prop. IIII.~1-35. Hanc in tenuibus maiorem, honesto tamen cuiuis probe capiendam et ex ipsius simplici vivendi ratione minore in honestis eam tamen non inconsiderate probandam esse reor.

§ 245

A tenui cogitandi genere probe distinguantur, 1. genus cogitandi de rebus, tenuibus quidem, absolute tamen magnis, § 202. ita easdem deprimens, ut contra suam naturam in meras nugas et naenias transformentur. § 191. Secundum βάθος genus, § 217. et primum cogitandi genus nugatorum in re seria de rebus maioribus proportionatas tantum nugis cogitationes foventium. cf. § 221.

§ 246

Non sum nescius characteri tenui solere, velut unicum vitium opponi siccum et exile, aridum et exsangue, ieiunum atque frivolum cogitandi genus. Sed 1) habet et speciem tumoris sibi oppositam 2) siccitas nonnunquam non solum in severioribus etiam intellectus et rationis, purioris etiam, meditationibus a censoribus vitio creatis male reprehenditur, qui logicum et aestheticum cogitandi genus nesciunt distinguere, sed in ipsis etiam aestheticis a iudice competente laudatur. Non provocabo ad illam Plauti, quae suum virum fuit rata siccum, frugi, continentem, amantem uxoris maxime. Cicero, quando cauendam oratori presso, § 239. inopiam et ieiunitatem §§ 120, 128. ait, quomodo id fieri debeat, expositurus in exemplo Cottae, de hoc: Nihil erat, inquit, in eius oratione, nisi sincerum, nihil, nisi siccum, atque sanum, et pergit laudare. De cl. Or. 202. Sane hic siccum non vituperatur.

§ 247

Quintilianus omnino videtur siccum inter laudes virilis dignitatis ponere, quando II.~4. optime suadet, ut tenera adhuc aetas plura § VIII. audeat, et inveniat, et inventis gaudeat, sint licet illa non satis sicca interim ac severa. Facile remedium esse ubertatis nimiae, sterilitas nullo modo vinci. Macrobius eloquentiam Maronis laudat, nunc siccam, nunc floridam. Quando autem Gellius, XIII.~1. se sicca et incomposita § 113. et propemodum vita oratione dicit attingere, quae Favorinus non sine copia et venustate, latius, amoenius, splendidius et profluentius exsequutus sit: vel hinc patet siccum, si vitio vertatur, latitudini potius et copiae, § VIII. opponendam esse parekbasin, quam magnitudini aestheticae, § XV. vel absolutae, vel relativae alicui. Verum saepius inveniemus et gnavos horum criticos extensionem pulcram et intensionem cogitationum venustam confudisse. § 187.

§ 248

Erit itaque Siccum Cogitandi Genus potius comparative breve, vel laude dignum, § 246. § XIII. ubi parsimonia iusserit aesthetica, §§ 164, 246. vel vituperio, si praestitisset latitudo quaedam aesthetica, §§ 116, 247. Ex hac definitione intelligo Ciceronem De opt. gen. or. 12: Si intelligentiam ponunt in audiendi fastidio. §§ 242, 243. neque eos quicquam excelsum magnificumque delectat: dicant se subtile quiddam §§ 237, 238. et politum velle, grave ornatumque contemnere. Id vero desinant dicere, qui subtiliter dicant, eos solos Attice dicere, § 240. id est, quasi sicce et integre. Et ample, et ornate, et copiose, cum eadem integritate, Atticorum est.

§ 249

3) Exile sicco videtur esse paene totaliter synonymon, §§ 246-248. si Plinium sequamur, cuius temporibus forsan theoria, theoriam dico, non praxin, altius evecta fuit aesthetica, ac ipso Ciceronis tempore. Hic enim V. ep.~17. quando: Apte, inquit, et varie nunc attollebatur, nunc residebat, excelsa depressis, exilia plenis, severis iucunda mutabat, omnia ingenio pari. e.c. quis non videt, eum a) exilia etiam hic laudare velle; b) ea tamen non excelsis, sed plenis (relative i. e. latis et diffusis) contra distingui, c) excelsis potius expresse depressa contradistingui, et to attolli residere. Neque dissentire videatur Cicero, quando copiam exilem uberrimae opponit.

§ 250

Tunc etiam Cicero, quando in notatum § 246. incidit errorem, exilis et sicci probat congruentiam, § 249. dum De Or. II.~159. Stoicus, § 122. ait, multa reperit, quae negat ullo modo posse dissolui, § 121. et genus sermonis (primo et ipsius meditationis) affert, non liquidum, non fusum, ac profluens; sed exile, aridum, concisum ac minutum § 121. quod si quis (intellectus et rationis purioris patronus) probabit, ita probabit, ut oratori tamen aptum non esse fateatur. Haec enim nostra oratio (aesthetica) multitudinis est auribus accommodanda, ad oblectandos animos, ad impellendos, ad ea probanda, quae non aurificis statera, sed quadam populari trutina examinantur.

§ 251

Nunquam concesserim, omnia esse spinosa et exilia, § 249. quae sunt longe a nostris sensibus abhorrentia, § 250. utinam tamen in philosophorum cogitandi genere, quod distinctius et solidius esse debet, ac aesthetica, non tam facile esset, ad hunc usque diem, exempla reperire! quibus hanc enormem confusionem tegere, vel etiam defendere possis, ac Ciceroni fuit exemplo, quod profert De Or. I.~83. Interim non excusatur Cicero; aut, si mavis, Crassus apud Ciceronem, qui ieiune et exiliter asserit quosdam de iisdem rebus, de quibus Democritus et Plato e.c. bene, disputavisse, uti Chrysippum, quem acutissime ferant, neque ob eam rem philosophiae non satisfecisse. De Or. I.~1.50. Pergit enim: Quid ergo interest? aut qui discernes eorum, quos nominavi (Democriti et Platonis e.c.) ubertatem in dicendo et copiam ab eorum (Chrysippi e.c.) exilitate, qui hac dicendi varietate et elegantia non utuntur? Unum erit, profecto, quod ii, qui bene dicunt, afferunt proprium, compositam orationem, et ornatam, et artificio quodam et expolitione distinctam.

§ 252

Nam aut Chrysippus de iisdem rebus, de quibus Democritus et Plato e.c. nudam veritatem exposuerunt non nihil involutam aesthetices peplo, adeo misere philosophatus est, ac Mnesarchus, de quo l.c. 83. et multo minus philosophiae satisfecit, ac aesthetices regulis; aut complete, graviter, exacte, distincte, scientifice et, ut ita dicam, cogenda rationi intellectuique proposuit in naturali brevitate ac simplici cultu, quae illi, Democritus, Plato e.c. per compositam orationem, ornatum artificium, et expolitionem (aestheticas), analogo rationis propinarunt, et minus sane maturo iudicio ipsi obiicitur ieiunum et exile cogitandi genus, ac apte connexis osteologi sceletis, abdomen illis deesse. Verum quocunque se haec modo habeant, id tamen vel ex hoc Ciceronis loco colligas, exilitatem potius ubertatis defectum et ieiunitatem aliquam, §§ 120, 128. significare, quam magnitudinis dignitatisque maculam. § 249.

§ 253

Rem conficiet, arbitror, iudicium Ciceronis de Rutilio, De cl. Or. 114: Sunt eius orationes ieiunae, multa praeclara de iure, (res non tenues, nisi fallor). Doctus vir et graecis literis eruditus, Panaetii auditor, prope perfectus in stoicis, (nec haec ad vivendi genus simpliciter honestum ex aestheticorum formula.) quorum peracutum et artis plenum orationis genus (nec haec tenuitatem sapiunt et illi similia, §§ 237, 238. et stoicis tumor potius, quam nimia depressio convenit), sed tamen exile, nec satis populari assensioni accommodatum (quia contra praecepta Zenonis non semper distinguebant practice satis, quae compressas in pugnum manus, quaeque desiderarent explicitas, § 122.) Neque quicquam contra hanc Ciceronis decisionem moveo, nisi forsitan contra universalitatem, qua stoicis generatim exilitatem exprobrat. Si quis ex accuratiorum philosophorum acroamasi, quibus interfuit assiduus, eorum meditationem logicam et intellectualem strenue sequutus, descendit ad praxin et usum aesthetice cogitandorum, ipsiusque cogitandi rationi non nihil adhuc adhaeret illius distinctae accurationis, logicaeque praecisionis, cui adsuevit, nunc nimium, et praesens in tempus omittendum, excusandus ipse forsitan est aequis iudicibus, neque tamen eius cogitandi ratio, qua dialectica sapit, est defendenda, quasi pulcra et ipsa elegansque dici mereatur. §§ 121, 124.

§ 254

4) Aridum cogitandi genus ad vitium in tenui cogitandi ratione defectu peccans, § 245. praesertim qua dignitate sufficienti destituitur, exprimendum paene dixerim aptiorem denominationem, ex hoc Ovidii loco: Tu levior § 189. foliis tum, quum sine pondere, § 177. succi Mobilibus ventis arida facta volant. Si quis tamen eandem vitiosam brevitatem, de qua §§ 247-253. eodem notari putaverit, habebit rationes non contemnendas e.g. Quando Quintilianus II.~4. historicam narrationem esse vult, neque aridam prorsus, neque ieiunam, neque rursus sinuosis et accersitis descriptionibus, in quas plerique imitatione poeticae licentiae ducuntur, lascivientem. § 165. et addit: Vitium utrumque, peius tamen illud, quod ex inopia, quam quod ex copia venit. (scilicet in pueris, §§ 247, 248.) Quis hic non videt, aridum esse vitium in defectu, quod luxurianti cogitandi generi, vitio in excessu peccanti, opponitur, ut eamus per medium inopiae, perspicuique apparatus?

§ 255

Dicam tamen apertius meam sententiam, qua Aridum Cogitandi Genus latius omne illud esse iudico, quod observari potest minus virium ac roboris habere, M.~§ 515. ac mascula pulcritudo requireret, cuius languidum cogitandi genus est quaedam modificatio. § 111. Ex hac mente cogitationum ariditas erit φαινόμενος omnis defectus, vel ubertatis, vel dignitatis, vel verisimilitudinis, vel vividitatis, vel persuasionis, vel vitae, quantas data pulcritudo requireret. § 22.

§ 256

Ex hac notione videtur Quintilianus II.~4. tantopere protestari contra magistrum aridum, eum comparans siccis ac sine humore ullo terris, quae teneris potissimum plantis evitandae sint. Si qui talem nanciscantur pueri, fieri eos humiles statim, et velut terram spectantes, qui nihil supra quotidianum sermonem attollere audeant, (vel ubertate, vel dignitate, vel verisimilitudine e.c. § 255.), maciem illis pro sanitate, et iudicii loco infirmitatem esse; et dum satis student vitio carere, in id ipsum incidere vitium, quod virtutibus careant. Ex eadem forte se dicit in institutionibus suis aliquid nitoris et iucunditatis admiscuisse, ne ieiuna atque arida, (quae saltim analogo rationis videretur eiusmodi) praeceptorum traditio, animos averteret, et aures, praesertim tam delicatos, raderet. III.~1. cf. § 122.

§ 257

Quando idem VIII. pr.: Neque Asiani, inquit, aut quocumque alio genere corrupti res non viderunt, aut eas non collocaverunt: neque quos aridos vocamus, stulti aut in causis caeci fuerunt, sed his in eloquendo iudicium et modus, illis vires defuerunt! hos Asianos, illos aridos interpretor ex l. XII.~10. ubi de aridis, exsuccis (exsuccis) et exsanguibus: Hi sunt, ait, qui suae imbecillitati sanitatis appellationem, quae est maxime contraria, obtendant, qui, quia clariorem vim, M.~§ 515. eloquentiae, velut solem, ferre non possint, umbra magni nominis delitescunt. De Asianis autem: illis iudicium maxime et modum deesse.

§ 258

5) Exsangue cogitandi genus habeo in synonymis aridi, ex significatu, §§ 255-257. quemadmodum exsangue generatim per enervationem explicat Cicero: Ut si gladium, inquiens: puero parvo, aut si imbecillo seni aut debili dederis, ipse impetu suo nemini noceat. - ita, quum hominibus enervatis ac exsanguibus, consulatus, tanquam gladius, esset datus, qui per se pungere neminem unquam potuissent, e.c. Or. pro Sext. 24.

§ 259

6) Ieiunum cogitandi genus est synonymon sicci, quando hoc in vitiis legitur. §§ 248, 128. Ita Quintilianus, § 254. et quando docuit grammaticae, poetarum interpreti, musica, astronomia, philosophia, eloquentiaeque non mediocri opus esse, hac, ut res illarum dicat proprie et copiose, pergit: Quo minus sunt ferendi, qui hanc artem, ut tenuem (quod sinistri quid significans cum exili, sicco, subtilique, quando culpatur, coincidit) ac ieiunam cavillantur. I.~4. Pari ratione Cicero reprehendit opinionem vulgi, qua Antonius ieiunior, Crassus habebatur plenior, et Quintilianus obtrectatorum Ciceronis exponit malevolentiam, quum a quibusdam eum dictum refert ieiunum ac aridum, ab aliis: Asianum ac redundantem et in repetitionibus nimium. Vituperari per invidiam ob contraria Aureae laus est mediocritatis. Interim iure quodam talionis, connivente veluti quadam Nemesi, priorem accusationem Ciceroni intentatam, esse docebit, §§ 251, 252.

§ 260

De posteriori accusatione ipse ita loquitur, ut denuo ieiunitatis notionem aestheticam satis figere videatur, quando Quaest. Tusc. II.~3. de suis orationibus: Nonnulli, inquit, quum obruerentur copia sententiarum atque verborum, ieiunitatem et famem se malle dicebant, quam ubertatem et copiam. Unde erat exortum genus Atticorum, § 240. iis ipsis, qui id sequi se profitebantur, ignotum, qui iam conticuere, paene ab ipso foro irrisi.

§ 261

7) Frivolum cogitandi genus habeo in synonymis nugatorii, §§ 221, 245. ut concedam quidem secundum Βάθος genus esse frivolum, non autem omnia frivole cogitata posse huc trahi, quando defectum magnitudinis absolutae in iis, quae tenue cogitandi genus poscunt, consideramus. § 246. Haesi non nihil in diducendis notionibus vocabulorum, quibus per varias linguas aequipollentibus plebs criticorum utitur, conviciorum instar, quae centesima non intelligit iis utentium muliercula: ut, si quando fuerint sanis adhibenda criticis, aesthetici secum ante possint reputare, quid sibi probandum, et an id aperte satis exponere possint, in diiudicato locum habere, quod vocibus eiusmodi significatur.

§ 262

In secundo Βάθος genere § 245. turpior erit species materiam tenuem quidem, at satis tamen et magnam et dignam describi simpliciter honestis moribus conveniente, deprimens in indignum, vel simpliciter honestis moribus, § 224. Vile de Tenvibvs Cogitandi Genus. In hanc deformitatem Plautus saepius incidit, et vergit eo Virgilii Menalcas, qui, inter alia, durius exprobrata: Quid domini facient, audent quum talia fures? Nonne ego te vidi Damonis, pessime, caprum Excipere insidiis, multum latrante Lycisca? e.c. ecl.~III. Sed retrahitur apta Damoetae primum admonitione: Parcius ista viris tamen obiicienda memento; e.c. pergensque nihilominus, honesta invitatione ad certamen musicum. Si admittamus eclogae sensum, quem ferunt, mysticum, Virgilio non imputabimus, si quid Menalcas primo crassius loqui videatur.

§ 263

Tenue cogitandi genus uti omnes generatim maculas venustatem cogitationum derupantes habet sibi oppositas, ita et §§ 246-261. notatas, praesertim Si succus pecori, si lac subducitur agnis. Nunc autem parekbaseon ipsi propriatum curiosi tantum animadverterimus II. Secvndvm Tvmoris Genus de materiis tenuibus, aut tenuibus maiorum variis consectariisque maiores, vel vere, vel apparenter tales, concipiuntur cogitationes, ac earum et relativa magnitudo et dignitas comparativae minimae permittere videantur. Huius prima denuo species erit tenuia ea levans, quo materias tantum mediocres adscendere phaenomenon sit, § 208. secunda, altius adhuc tollens § 203. donec Sublimi feriant sidera vertice:

§ 264

Secundam tumoris, de quo § 263. speciem Plautus exagitat exemplo militis gloriosi, qui Pyrgopolinices ita statim scenam aperit: Curate, ut splendor meo sit clipeo clarior, Quam solis radii esse olim, quum sudum est, solent, e.c. parato respondere Artotrogo salutante virum Fortem atque fortunatum, et forma regia, Tum bellatorem: Mars haud ausit dicere Neque aequiparare suas virtutes ad tuas. cf. Ter. Eun. IV.~6. v.~3-5. Ab eadem retrahit illud Quintiliani VI.~2: In parvis (litibus) tragoedias movere tale est, quale si personam Herculis et cothurnos aptare infantibus velis.

§ 265

Eandem secundam speciem ut mire illustrat Petronii Trimalcio tunc etiam, quando non omnino nugas agere videtur, caduceum tenens, Minerva ducente, ratiocinari discens, dispensator factus, et tandem in tribunal excelsum levato mento a Mercurio raptus, cum suo tempore pinnis sibi ornato, ut Pegasus videretur, e.c. ita primam, § 263. pingit in Trimalcionis dispensatore aureos numerante, qui deprecantibus pro servo ipsus: Non tam, respondet, iactura me monet, quam negligentia nequissimi servi. Vestimenta accubitoria perdidit, quae mihi natali meo donauerat cliens quidam, Tyria sine dubio, sed iam semel lota. Quicquid ergo est, dono vobis.

§ 266

II. Medivm Cogitandi Genus (aequabile, mediocre, interiectum, et temperatum,) est de materiis mediocribus § 208. ita cogitans, ut non earum solum magnitudini naturali, sed et dignitati relativae morumque nobilitati non solum nihil repugnantis contineat, sed etiam apprime conveniat et proportionatum sit. An illud intermedium tenui sublimique, an inter tenue et sublime medium dici posse disputant ad Cic. Or. 21. § 208. Ubi Cicero: Uno tenore, ait, ut aiunt, in dicendo, (cogitando) fluit, nihil afferens, praeter facilitatem et aequabilitatem. e.c.

§ 267

Video Ciceronem non sua, sed aliorum ex definitione loqui. Quum autem idem orationum suarum forense cogitandi genus distinguat ab aequabili temperatoque cogitandi genere, quod in libris de philosophia sequitur, De Off. I.~3. augetur multis suspicio, ipsum de medio § 266. cogitandi genere loqui voluisse, quando de philosophicis sermo est, quum tamen orationibus generatim vim dicendi maiorem tribuat. Ex eodem errore genus hoc cogitandi medium historiis adscribitur, § 126. quasi proprium et universale singulis. Aeqvabile potius Cogitandi Genus Lativs dicitur suis ubique materiis congruens, cum illis se deprimens, cum iisdem surgens, Strictivs et comparative eas materias et eo respectu pertractans, ut tanta non opus sit varietate cogitandi respectu magnitudinis dignitatisque relativae, quanta phaenomenon feret, si vel aliae res, vel eaedem, sed diverso respectu, magisque vario, pulcre perpendendae essent.

§ 268

Habet character cogitationum medius certam semper aequabilitatem, dum neque tenuitatis limites descensu neque sublimitatis terminos transcendit adscensu § 266. sed non omnis aequabilitas in cogitando medium simul characterem exprimit, est etiam tenui, est sua sublimibus aequabilitas, § 267.

§ 269

Mediocre dixissem medium cogitandi genus, nisi duplex obstaret ambiguitas, 1) eorum, qui mediocritatem illam amant cum peripateticis, quae est inter nimium et parum quoque significatu omne laudabile mediocre est, 2) eorum qui non cum Horatio solum faciunt, quando edicit: mediocribus esse poetis Non homines, non dii, non concessere columnae; sed idem etiam ob similem rationem ad omnia venustius cogitanda trahunt, quae, quam primum a summa voluptate, vel paulum decedant; Ut gratas inter mensas symphonia discors, Et crassum unguentum et Sardo cum melle papaver, Offendant, poterat duci quia cena sine istis: Hoc significatu nullum laudabile mediocre est in aestheticis. Adeoque medium cogitandi genus illis non solum, his non bene, mediocre videretur. § 266.

§ 270

Temperatum idem cur dicatur cogitandi genus, § 267. iam vidimus, quum vere Temperatvm Cogitandi Genus; vel mediocritatem laudabilem in omni cogitationum vi, § 22. significet, § 269. Lativs; vel Strictivs idem adhibitum tali themati inter eiusmodi respectus, in quibus vehementiores animi contentiones esse pulcrae non possent. Primum est, quale exspectes cogitandi genus. Aequam valentis rebus in arduis Servare mentem, non secus in bonis Ab insolenti temperatam Laetitia. Quando Cicero De Or. II.~212: Non est, inquit, ulla temperatior oratio, quam illa, in qua asperitas contentionis oratoris ipsius humanitate conditur, remissio autem lenitatis quadam gravitate et contentione firmatur: sane, medii cogitandi generis, de quo nunc loquimur praecepta dare non voluit. Mihi hic videtur loqui de genere cogitandi, quod temperatum latius dixi.

§ 271

In Oratore autem 91-96. de nulla re certius loqui iudicetur Cicero prima fronte, quam de medio cogitandi genere, de quo nos etiam, § 266. Interponit illud humili et amplissimo, modicum et temperatum appellans. Interim describit illud, robustius quidem, ac humile; in quo tamen nerviorum vel minimum, plenius humili; quam autem ornatum copiosumque, summissius, in quo loci communes sine contentione dicantur, quales (oratores) euadant fere e philosophorum scholis, quorum quisque per se probetur, nisi coram sit comparatus ille fortiori, (de quo deinde, amplius, copiosius, gravius.) Jam hinc suspiceris temperatum cogitandi genus hic adhuc, ut medium vi ac robore, § 270. generatim, et, ut ita dicam, in abstracto considerari, tunc demum laudem adepturum, vel vituperium, si viderimus, quibus applicetur materiis formisque cogitandi pulcre, quatenus inter se differunt, velut in concreto. Omnem dubitationem eximet ipse Cicero, tandem non temperatum dicendi genus in eloquentibus, sed eum demum eloquentem agnoscens, qui humilia subtiliter, § XVIII. magna graviter, mediocria temperate potest dicere. Neque adeo temperatum Ciceronis genus, sed temperatum mediocria, (media, arbusta) cogitandi genus illud est, quod medium in vere pulcris dici mereatur, § 266. idemque strictius erit temperatum ex significatu § 270, 268.

§ 272

Medium cogitandi genus admittit iterum suos gradus, § 266. prout vel a tenui, vel a sublimi propius abest. Quemadmodum tenuium in bucolicis Virgilii, § 239. Scaliger imum cogitandi genus, § 233. deprehendit in Moeri, medium in Gallo, sublime in Sileno: ita in medio cogitandi genere, georgicorum eiusdem, imum denuo collocat, in aratione et satione, medium in fabula Aristaei, sublime in pestilentia. Pari ratione mihi videtur medium in aestheticis cogitandi genus, et medium in orationibus, § 271. probe differre, quanquam nec nego vel huius esse denuo gradus. Ad hoc referuntur orationes Ciceronis pro lege Manilia, pro Marcello, pro Cornelio Balbo, post reditum ad Quirites, et in senatu. In quibus interim aliquam magnitudinis differentiam lubenter concedo.

§ 273

Opere in longo medium cogitandi genus non excludit quaedam sublimia, quaedam tenuia, § 235. Haec non ex pede, ac modulo § 272. tantum, sed etiam, quae, sola si essent, non sine tumore, vel in mediis haberentur materiis. e.g. saepe exiguus mus, Sub terris posuitque domos, atque horrea fecit. Georg. I.~181. Virg. Saepius et tectis penetralibus extulit ova Angustum formica terens iter. Ib. 380. Grandium mediis mistorum exemplum esto Sol etiam exstincto miseratus Caesare Romam, Quum caput obscura nitidum ferrugine texit, Impiaque aeternam timuerunt saecula noctem. e.c. nisi hic Virgilium Georg. I.~465-510. vere iusto nonnihil altius evectum velis concedere: Ut, quum carceribus sese effudere quadrigae, Addunt se in spatia, et frustra retinacula tendens, Fertur equis auriga, nec audit currus habenas, v.~512.

§ 274

De aequabilitate medii cogitationum elegantium generis iam vidimus § 268. Hinc in virtutibus ipsi propriis, ex relatione Ciceronis, § 266. sola restaret facilitas. Sed quaenam haec sit virtus, et ita quidem concipienda, ut medio cogitandi generi sola sua maneat et propria? Non ago nunc Ciceronis interpretem. Indicabo potius, quam ipsa natura huius characteris facilitatem sibi peculiarem postulet, eam scilicet et tantam rotundae brevitatis mensuram, tantasque reliquarum venerum, § 22. gratias nec minores, nec maiores, quantam quiuis nobile vivendi genus assequutus et proportionalem illi culturam ingenii facile se vel ipsum praestare, vel saltim sine longiori opera pulcre intellecturum deprehensurumque possit considere, § 266. si denuo abstrahamus a difficultate eloquutionis, § 244. quae huc non pertinet, § 18. Hinc et tantopere laudata Ciceroni suavitas in temperato dicendi genere, huic medio cogitandi generi tribuitur respectu spectatoris, in quo nobile vivendi genus licet supponere. Cic. Or. 91. § 271.

§ 275

Ob eandem facilitatem § 274. restrictam iam vel medium cogitandi genus prudenter affectans, obiectum sibi personale, s. eos, quibus, quorumve in gratiam potissimum cogitet, non constituit, nisi quibus nobilem vivendi rationem eique proportionatam cognitionis venustatem liceat adscribere, Non, quodcumque semel chartis illeveris, omnes Gestiet a furno redeuntes scire lacuque, Et pueros et anus, Non laborat, ut se miretur turba, vel omni honestate destitutorum, vel infra horizontem morum simpliciter-honestorum cognitionisque, quae solet horum comes esse, subsistentium, Contentus paucis lectoribus. Si plures nanciscatur, uti fit, sequentes antecedentium gregem, qua itur, et nunc simul, cisi paene fortuito, qua eundum est, his etiam suavis et facilis est, quantum illud citra Βάθος fieri potest, interim tacitus cum Horatio sentiens: Satis est equitem mihi plaudere. Egregie vero falleremur, heic si vel solos, vel omnes, nobili loco natos animo concipere vellemus. §§ 211-214.

§ 276

Ab hoc laudabili medias materias cogitandi genere, § 266. peccando distat in defectu Tertivm Bathovs Genvs easdem minoribus inferioribusque cogitandi rationibus explicans, quam quae mediae magnitudinis ac dignitatis obiecto conveniant. § 217. Sive eius species prima subsistat intra eos tenuiter cogitandi limites, qui tenuibus non adeo inepte sederent materiis, sive species eius secunda, secunda simul cogitandi ratio nugatorum in re seria, § 245. deprimat omnino materiam suam mediocrem in sphaeram nugarum et ineptiarum, § 191.

§ 277

Utriusque speciei exempla denuo Plautus dabit, quando res arcessit ex medio, neque tamen non vel in humilem paene tenuitatem, vel omnino labitur in sales illiberales. Adspice, Plautus, Quo pacto partes tutetur amantis ephebi, Ut patris attenti, - - - Quam non adstricto, § 235, 236. percurrat pulpita socco! Gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc Securus, cadat, an recto stet fabula talo. Hor. II. ep. 1. 170. Dum posterioris praesertim criminis reos agit Catullus, Plenos ruris et inficetiarum Annales Volusi, 32. al. 36. in idem, vel affine, vitium incidit, quod felicius vitauit c.~39. in materia satis simili, medium cogitandi genus pulcrius exprimens. Illud carmen volo, quod aliis 44: O! funde noster, seu Sabine, seu Tiburs, e.c.

§ 278

Turpior utriusque speciei gradus est, praesertim secundae § 276. quando de mediis cum aliqua morum nobilitate, § 213, 214. cogitandum est, cogitatur autem de iisdem pellucentibus ubique moribus vix simpliciter honestis, aut omnino dissolutis et illiberalibus. Haec ultima erit Abiecta de Mediis Cogitandi Ratio. Taedet exemplorum obscenorum, quo carmen Catulli 25. al. 29. et epithalamia sexcenta. Huc potius ad primam speciem illustrandam animus Menedemi in Ter. Heaut. Act. I. sc. I. tota, cui Chremes: Habes Servos complures. Proinde quasi nemo siet, Ita tute attente illorum officia fungere: Ipse de se Act. V. sc. I: In me quiduis harum rerum convenit, Quae sunt dicta in stultum: caudex, stipes, asinus, plumbeus.

§ 279

A medio cogitandi genere, § 266. in excessu recedit Tertivm Tvmoris Genvs obiecta media tantis exornans cogitationibus, quantas sublimia sibi solis vindicare ius habent. Huc literatorum, qui se solos cum suis aliquid putant, parenthyrsi, quoties sua cogitant, doctores scholasticorum Seraphici et irrefragabiles, succedentes his, dictatores perpetui, imperatores maximi, et magistri equitum reipublicae litterariae, qui nunquam, nisi cum Cicerone, loquuntur, nec in quenquam, nisi velut in Catilinam, qui oppidis, ubi scholas habent, forum, rostra, capitolium, capitolio patres conscriptos et consules, consulibus sellas curules, fasces, secures, sibimet ipsis triumphos tribuunt atque decernunt ex animi sententia. Tune Syri, Damae aut Dionysii filius, audes Deiicere e saxo cives, aut tradere Cadmo? Hor. I. Serm. 6.

§ 280

Ex his vitiis § 276-279. inter se confusis nascitur demum Flvctvans et Incertvm Cogitandi Genvs, quatenus medio cogitationum opponi characteri meretur, quando aliquis medium cogitandi genus meditando sectatus, dum non potest assequi, nunc tenuium, nunc sublimium obiectorum in limites vagatur, ubi pedem figat, gradumque sistat, ignarus, Frustra natura generis, quod elegit, eiusmodi ingenio suadet, quod pater Phaetonti; Nec preme, nec summum molire per aethera currum: Phaetonti tamen simile est Hoc modo summa petit, modo per decliua viasque Praecipites spatio terrae propiore feretur. Ov. Met. II. 205.

§ 281

III. Svblime Cogitandi Genvs, (magnificum, magnum, altum, summum, plenum, cf. § 178. grave, copiosum, cf. § 116. ornatum, validum, μεγαλοπρεπές, ἀξίωμα, ὕψος, ὑψηλόν.) est suis vere grandibus cogitandi materiis, §§ 203-207. ita congruens, ut iisdem simul satis dignum § 223. et optime moratum, § 228. non modo non contrarietur heroicae virtuti, rationique cogitandi, quam haec comitem, nisi ducem, habere solet, sed et moribus singulari cum maiestate coniunctis probe consentiat. § 213. 194.

§ 282

Non per iocum solum Terentius iubet Davum sublimem intro rapi, quadrupedem- que constringi, sed et Horatius ridet. Hunc, dum sublimis versus ructatur, et errat, Qui, veluti merulis intentus, decidit, auceps In puteum, foveamve. Nobis heic serio, suoque loco locata sublimitas exploranda est. e.g. Non fortibus solum, sed etiam fulgentibus armis praeliatus in causa est Cicero Cornelii, quum assequutus esset dicendo, ut populus romanus admirationem suam, non acclamatione tantum, sed etiam plausu, confiteretur. Sublimitas; profecto, et magnificentia, et nitor; et auctoritas expressit istum fragorem. Nec tam insolita laus esset prosequuta dicentem, si usitata et caeteris similis affuisset oratio. Quint. VIII.~3. Huc comparatio Elegiae et Tragoediae, Ov. Am. III.~1. ubi illa fatetur: Non ego contulerim sublimia carmina nostris, Obruit exiguas regia vestra fores.

§ 283

Magnificum adhuc saepius adhaerente conceptu superflui et ostentationis, quasi levis notae macula quadam, adspergitur. Ita Clitipho apud Terentium, Heaut. I.~2. gratulatur Cliniae, qui Habet bene et pudice eductam, ignaram artis meretriciae. Mea, addens, est potens, procax, magnifica, sumtuosa, nobilis. Pari ratione Tibullus: II.~6. Castra peto, valeatque Venus, valeantque puellae. Et mihi sunt vires, et mihi facta tuba est. Magna loquor. Sed magnifice mihi magna loquuta Excutiunt clausae fortia verba fores. rediturus ad humilem suam querimoniam l.~5: Ure ferum et torque: libeat ne dicere quic- quam Magnificum posthac, horrida verba doma. Clarius Cornelius, a quo laudatur Atticus, elegans, non magnificus, splendidus, non sumtuosus, qui omni diligentia munditiam non affluentem, affectarit, supellex modica, non multa, ut in neutram partem conspici posset. Ipse Cicero, magnifici patronus contra Atticos vel quasi, § 248. non abstinet ab hac vocis sequiori significatione. Pro Rosc. Com. 5. Usque eone te diligis, et magnifice circumspicis? eum alloquitur, quem mox accusabit amentiae.

§ 284

Nobis autem hic magnificentia cogitatur, § 281. ex descriptione Ciceronis de Inv. II.~163. rerum magnarum et excelsarum, cum animi ampla quadam et splendida propositione, agitatio atque administratio. Secundum quam magnificentiae publicae amantem dicit, inimicum privatae luxuriae, § 281. 165. populum Romanum, Or. pro Mur. ex qua rectissime, Off. I.~72: Capessentibus, inquit, rempublicam, nihilominus, quam philosophis, haud scio, an magis etiam, et magnificentia, et despicientia adhibenda sit rerum humanarum, quam saepe dico, et tranquillitas animi, atque securitas, siquidem nec anxii futuri sunt, et cum gravitate constantiaque victuri. Secundum eandem notionem magnificentiae concedit eam et vitae privatae cum simplicitate simul convenire posse § 213. philosophus, l.~c. 92. Haec praescripta (vitae privatae) servantem licet magnifice, graviter, animoseque vivere, atque etiam simpliciter, fideliter, atque vitae hominum amice. Ex eadem concipio verissimum Agamemnonis effatum apud Petronium, sibi nihil esse magnificum, quod pueris placeret.

§ 285

Hinc igitur colligamus, quam animo sibi formauerit ideam de magnifico cogitandi genere orator, qui et ipse sciuit, et subinnuit l. II. de Or. 89. se eius quasi quoddam exemplar esse, dum narrat Sulpicium, qui loquentem L. Crassum imitari promiserat, omnino in illud genus Crassi magnificum natura ipsa ductum esse, § II. quae tamen addens, non satis, proficere potuisset nisi eodem studio atque imitatione incidisset, atque ita dicere consuesset, ut tota mente Crassum atque omni animo intueretur. Hinc eius primum praeceptum imitatio. § 56.

§ 286

Nec caret ambiguitate sua magni denominatio, § 291. Non huc traham magnum hominem aliquando pro stolido dictum videri, § 179. Sane, in laudem non dici magnam linguam ab Horatio mythologia docet, ubi sic Apollinem alloquitur: Dive, quem proles Niobea magnae Vindicem linguae, Tityosque raptor Sensit. IV. od. 6. Nec magnos Iuvenalis amicos, nec magnos Horatii pueros sincere laudari hac appellatione puto. Interim bona fide magnum relative comparativeque § 178. cogitatum dicamus vere magnis apte congruens, § 291. Ad huius penitiorem intellectionem notemus adhuc ad §§ 203-207. de magnis materiis 1) alia clariora esse, alia maiora. Cui effato confirmando totam ep. XVI. l. III. destinavit Plinius, illustrans huc facientibus exemplis. 2) huc pertinentia magna vix verisimilia videri plurimis. Horatius cuidam noto sibi nomine tantum narrat apud Maecenatem sibi non opus esse submovere alios, ut in gratiam eius intimius penetret, nec officere, Ditior hic, aut est quia doctior. Est suus unicuique locus. Magnum narras, vix credibile. Ille, nescio quis, regerit.

§ 287

Altum cogitandi genus, § 291. et nimis altum §§ 217, 218. ne confundantur. Illud pingit Horatius, IV. od. 9. Iudex honestum praetulit utili, et Reiecit alto dona nocentium Vultu, et per obstantes catervas Explicuit sua victor arma. Et Cicero Tusc. quaest. II. 11. Fortes non modo fortuna adiuvat, ut est in veteri proverbio, sed multo magis ratio, quae quibusdam quasi praeceptis confirmat vim fortitudinis. Te natura excelsum quendam videlicet, et altum, et humana despicientem genuit. Itaque facile in animo forti contra mortem habita oratio insedit. e.c.

§ 288

Copiosum ac plenum cogitandi genus si quos pro sublimi habere videas, § 281. memor, §§ 247, 187. quid assertis insit veri diudicaturus oculos mentis ante omnia figo in virtutis huic cogitandi generi propriae et peculiaris summam veluti formulam: Tantum rotundae brevitatis, tantum verisimilitudinis, e.c. § 22. neque plus, neque minus, in grande tuum thema cogitando confer, quantum quemvis ad heroicam virtutem et huius comitem, cogitandi rationem, ingeniique elevationem evectum, vel ipsum thematibus eiusmodi adspersurum fuisse, vel saltim ab aliis allatum pulcre intellecturum esse possis confidere. § 281.

§ 289

Hinc sublime cogitandi genus multo adhuc minus, ac medium, § 275. quemvis ex turba sibi spectatorem, obiectum personale, legit, et eum, cuius in gratiam potissimum cogitet. Minima nec ingenia, nec pectora, curans admodum, nec veritum oculos huiusmodi praestringere potius, quam reficere, duplex mortalium genus suum sibi templum quasi designat, in quo delectando graviter laboret. 1) Summos homines non ingeniis solum superioribus excellentes, sed et indole praeclaros et maiestatem in moribus singularem consuetudine velut alteram quandam naturam, adeptos. His ubi cogitat de rebus gravissimis, in quibus illi tamen versari quotidie, quibus familiares esse, in quibus quasi habitare supponendi sunt. Eleganter et magnifice cogitat, et plene quidem atque perfecte, § 158. tantum tamen abest, ut eximia quadam cum copia, meditationisque manifesta latitudine cum iisdem sua communicet, ut potius relativae etiam brevitatis, § XIII. studiosum sit et Laconismi vere grandis.

§ 290

Iupiter ad Mercurium post brevem expositionem eorum, quae displiceant in Aenea, Virg. Aen. IV. 236: Naviget. Haec summa est, hic nostri nuncius esto. Mercurius fidus parentis interpres ad Aeneam, caetera quum exprobrando retulisset, huc ne ipsum quidem adeo breve mandatum expresse addit, v. 275. quoniam pius Aeneas, illud ex expositis potuit colligere: Ardet abire fuga, dulcesque relinquere terras, Attonitus tanto monitu imperioque deorum. Mnesthea Sergestumque vocat fortemque Cloanthum Classem aptent taciti, socios ad littora cogant, Arma parent, et, quae sit rebus caussa novandis Dissimulent. v. 290. Satisne breviter magnus Aeneas ad primos sociorum de rebus magnis, quarum hi dudum periti erant?

§ 291

2) Alterum hominum genus, quibus sublime cogitandi genus servire potissimum et placere studeat, § 289. illi sunt, qui vel ad supra descriptos, aesthetico saltim, referri posse videantur, excelsam tamen aliquam et insigniter sublimem rem adhuc ignorare, aut omnino per errorem vilipendere supponendi sunt, vel igniculos quidem magni animi heroicaeque virtutis gerunt sub pectore, habentes, quod ad sublimia quaevis erigi possit ac incitari, non tamen habent semper in promtu, quantum satis est magnanimitatis praesentis ad grandia quaedam, sibi satis nova, vel brevissime sibi exposita, statim amplectenda, quo merentur, impetu. § 288. Utrisque sublime cogitandi genus iam salva gravitate, non ubertim solum, sed etiam copiosius, inauditam materiae suae magnitudinem, amplissimam dignitatem, incredibile pondus, et divino quodam ardore dignissimam maiestatem, exquisitissimarum figurarum in ornatu pudico ac matronali, splendide declarabit. § 116.

§ 292

Iam fingamus nobis mente, vel Athenienses, quibus Demosthenes, vel Romanos, quibus Cicero suis in orationibus de sublimibus aliquando vere pulcre cogitare laborarunt. Vel substituamus etiam illis, ex nostra vivendi ratione, concionem de gravissimis sacrorum momentis habendam. Quam hic pauci cogitari possunt ad primum obiectorum personalium genus § 289. pertinentes? Ex iis autem ipsis, quotquot sint, esse tamen quidam possunt, qui, caeteroquin optimi, rigidique virtutis severioris, aut boni publici strenui defensores, id interim, de quo nunc agitur, praesertim admodum determinatum, vel omnino singulare si sit et individuum, nunc forsan ignorantes, nunc omnino contra illud praeoccupati, parum illi pretii existimationisque tribuerent, nisi meliora doceremur. § 291.

§ 293

Reliqui omnes, quorum in commodum orator sublime cogitandi genus possit suum facere, erunt, in quibus generosiores utique latent instinctus, sunt, quae possint divina luce collustrari sacrisque incitationibus inflammari, nunc autem bona pars minus attenta; alii satis remisso cum animo accedunt, vel ideo, quia sibi nota iam satis temere statuunt, quae sint audituri. His circumstantiis utique sublime cogitandi genus oratoris, cuius ad haec voces bene multae possunt audientem transvolare; quas lector iterata forte lectione maturius perpenderit, § 170. multum copiae, multum ubertatis et amplitudinis ad perfectam suam plenitudinem requiret, et latitudinem paene Platonicam, §§ 158, 116.

§ 294

Tragoediae adhuc magis necessariam cum sublimitate sua copiam et ubertatem etiam comparativam fecit grata novitate morandus, Spectator, functusque sacris, et potus, et exlex, v. 223-224. H. A. P. Quod numero plures, virtute et honore minores, Indocti, stolidique et depugnare parati, Si discordet eques, media inter carmina poscunt, Aut ursum, aut pugiles. His nam plebecula gaudet. Verum equiti quoque iam migravit ab aure voluptas Omnis ad ingratos oculos et gaudia vana. Hor. II. ep. 1. v. 275.

§ 295

Quae quum ita se habeant, contrahamus in nervum controversiam. § 288. 1) Est quoddam sublime genus cogitandi, quod simul, non plenum solum, sed et copiosum est, illudque si semel relativae brevitatis fines transgressum est, gnaviter oportet esse locuples; apparatusque vere regios, et magnificentiam publicam testatos exponere, §§ 289-294. 2) non omne sublime cogitandi genus simul copiosum est, § 289. in relative magnis potius maxima relative etiam brevia, §§ 207-209. 3) non omne copiosum dicendi genus sublime est. § VIII. § 281. Adeoque copiosum et sublime desinant in synonymis habere, qui nolunt Asianorum titulis condecorari. Ὕψος ἀπότομον in Demosthene, ἐν χύσει Ciceroni plerumque tribuit Longinus. § XII.

§ 296

Sublime cogitandi genus grave (δεινόν) si dicitur, § 281. de relativa quadam et comparativa gravitate, graduque eius maximo denominationem accepit, quoniam omnis magnitudo aesthetica postulat etiam aliquam, absolutam certe, gravitatem, § 189. Si dicitur ornatum, § 281. ambiguitas tolli potest ad imitationem § 295. et emendatur plerumque per adiectum, quasi synonymon, aliud vocabulum: e.g. ornatum et grave. Ornatos in dicendo gravesque viros Scaevolae apud Ciceronem de Or. I.~42. si interpretemur, sublimitatem attingere qui cogitando dicendoque possint, videbimus eos recte mediis interpositos philosophis refutare Crassum, qui oratorem in omnis sermonis disputatione copiosissime posse versari, quasi suo iure sumpserat. § 125. Augeretur inconcinnitas a Crasso asserti, si copiosissimum et sublime confunderemus, § 295. et ornatum, l.~c. 50. § 257.

§ 297

Sublime cogitandi genus qui tandem validum dicunt, § 281. denuo videntur de relativo quodam et comparativo robore loqui velle, quod huic utique cogitandi generi summum generice debet adscribi, § 288. Iam tenue poscit aliquid nervorum ac sanguinis, §§ 242-244. plus medium, § 274. sublime plurimum. M. § 515. Videamus insignem eius vim et efficaciam paullo distinctius, ut eandem a spurii sublimis larva sit hoc facilius distinguere.

§ 298

1) Habet sublime cogitandi genus summas generice divitias, §§ 158, 288. quas nunquam paene omnes relinquit, § 160. unico veluti, sed pretiosissimo, tantum adamante fulgens, § 289. unde tacitus tecum concludas ad opes reliquas, §§ 177, 148. non nunquam magnificentius exponit, § 293. Unde tunc periagogai kai peribolai, circumducta quaedam et accumulata meditandi ratio, non sine synathroismis, § 148. Neque tamen omnis sublimis, nec in sublimibus summa, meditatio circumducta est et accumulata, multo minus omnis circumducta meditandi ratio, et adhuc minus longitudo quaedam et diffusio distorsioque signorum tantum e.g. dictionis et vocabulorum, grandis atque sublimis est. § 295. Aristophanes habet vocabulum sex versuum, et repit Plauti Quodsemelarripidesnunquamposteaeripides, § 237.

§ 299

2) Magnitudinem cogitandorum, etiam naturalem, § 181. eam servat, quae nec comparata primario themati, personisve vel loquentibus, vel obiectis personalibus, in nihilum comparativum abeat, evanescens, e.g. § 198. nec e contrario sub eadem comparatione illa, quae iam dixi, primarium thema, e.c. quando semper in magnis maxima legitur magnitudo cogitandorum quorumvis, si grandia quidem illa, thema, e.c. fuerint, neque tamen in magnis maxima, § 207. elevet potius, obscuret, et minuat, quam amplificet, ornet et extollat. Par est sublimi cogitationum generi cura dignitatis generice maximae, sed in maxime dignis gradus simul, ut ita dicam, specifici, § 207. ne tollatur altius, aut deprimatur, ac et hic requirit, earum etiam partium laterumque, ex quibus eximia contemplanda sunt, ut talia, sedulo cautis vergentibus ad mediocritatem, vel omnino tenuitatem variis lateribusque cogitandi non male electi, § 215. nisi opere in longo habeat aliquando locum et hic. § 235.

§ 300

Exemplum huius cogitandi generis Cicero ipse suam orationem pro Rabirio citat, eodemque iure suo referuntur oratio pro Milone paullatim surgens, Catilinaria II. Philippica II. et in Pisonem. In Aeneide imum ex grandibus cogitandi generibus Scaliger in descriptione ludorum L.~V. medium L.~I. summum L.~II. et VI. deprehendit. Liceat ex sacris exemplum addere. Sit magnum in maximis, quod Longino § IX. vehementer placuit: Sit lux et fuit. Maius est: Tetelestai. Maximum: Sit deus omnia in omnibus.

§ 301

3) Sublime cogitandi genus verisimilitudinem, § 22. sed eam proprie tantum sectatur, quae ingeniis superioribus et animis erectioribus comprehendi probarique possit, § 288. licet eadem plebeculae sit vix credibilis, § 286. nec apud nobiles sic satis animos facilem inveniat fidem. § 213. Quam suam verisimilitudinem aut tacitae spectatoris anatheoresei, § 177. relinquit, § 289. aut eam adeo luculenter probat, §§ 291-294. ut abhorrens primo, vel maxime a sensibus nostris, nunc tandem, non solum, non odium, sed etiam admirationem et desiderium sui pariat veritas. § 293.

§ 302

Sublime Pompeii dictum, quum dissuadente nauta per tempestatem navem conscenderet: Proficisci me necessarium est, vivere non est necesse, contradictionis apertae damnat Gallorum nonnemo. Neque defendat, Pompeio aequalis animus, nec accuset Caesar aliquis, vel hostis. Ambo enim pulcre intelligunt. §§ 288, 301. Magnum est efficere, ut quis intelligat, quid sit illud verum et simplex bonum, quod non possit ab honestate seiungi. Cic. qu. ac. l.~7. Quod bonum quale sit, sane, non solus Epicurus verbis negat sine voluptatibus sensum moventibus se suspicari posse, sed plures ad hunc usque diem factis, inter eos etiam, in quibus summos mores et virtutem excellentem suspicetur aestheticus. Neque tamen illius nuda veritas acute, argute, obscure, uti videatur analogo rationis, § 121. studio philosophiae severiori disseritur tantum, quo nullum Varroni Platonique videatur maius aut melius a diis datum munus homini: sed iam etiam aestheticis et vere sublimibus tot meditationibus est exposita, et exponitur paene quotidie, eiusdem verisimilitudo, ut ex hac parte rerum humanarum parum aut nihil superesse desiderandum videatur. § 301.

§ 303

4) Summa in luce magnum hoc exsplendescit cogitationum genus, § 22. sed in ea, cui ferendae, cui capiendae, cui fruendae potissimum aquilarum oculi requirantur, § 288. Quos aliquando iam supponit, § 289. et eo splendore satiat, ad quem ipsa caecutiat Minervae noctua, aliquando mira arte naturaliter bonos nondum tot radiis imbibendis adsuetos, vel etiam desuetos iterum, ita sensim allicit, et blande pascendo simul acuit atque confirmat, ut tandem ibi solem meridianum, plana ac perspicua omnia mirentur, ubi caecitatem et tenebras et obscuritatem non ita multo ante sibi deprehendere visi erant. § 291.

§ 304

Ut hanc verissimam sublimium lucem, obscuritatem apparentem, possis in exemplo dignoscere a tenebris, lege, sis, vaticinium Sibyllae Aen. VI. 83-97. ubi privilegium quasi poeta habuisse obliviscendi verae perspicuitatis ob verisimilem oraculorum caliginem. Quamvis et ipse dicat Talibus ex adyto dictis Cumaea Sibylla, Horrendas canit ambages, antroque remugit Obscuris vera involvens, tamen deprehendes vere sublimia, quae nec nunc, quid sibi velint, quantumque habeant ponderis, quivis ex plebe litteratorum intelligat, interim nihil obscuritatis in verbis et ratione cogitandi, praeter id, quod in futuris ordinarium est, et ob deficientem omnimodae determinationis eorundem notitiam in homine, vel maximo, mero tamen homine, vehementer necessarium, adeoque post eventum et impletionem historiae fabulave perito satis pervium.

§ 305

5) Sublime cogitandi genus persuadet, § 22. sed iis persuadendis tantum, certe potissimum, laborat, quorum iam intimis praecordiis insevit virtutis rectorumque morum semina, cum certitudine, magnitudo pectoris, § 45. insignior. Quibus non cognita solum, sed et ipsorum caussa non indigentia probationibus quum insint principia: his nunc tribus, quod aiunt verbis, aut omnino vel unico, instruit, quasi immotis fundamentis suam persuasionem brevissimis, nunc pro diversa obiectorum suorum personalium conditione, §§ 289-294. tot pondera, tot sententias, tot firmamenta congerit in certius reddendum suum thema, non illa trita, sed magni quid semper spirantia, ut maiores animi plenissime persuadeantur, minores obruantur, et ad prudentissimum, quod ab ipsis sperari potest, ad silentium compellantur.

§ 306

Exemplum persuasionis, et eius quidem efficacissimae, per unam vocem habet Suetonius in Caesare. 70. Decumanos Romae cum ingentibus minis, summoque etiam urbis periculo, missionem et praemia flagitantes, ardente tunc in Africa bello, nec adire cunctatus est quamquam deterrentibus amicis, neque dimittere. Sed una voce, qua Quirites eos pro militibus appellarat, tam facile circumegit et flexit, ut et milites esse confestim responderint, et quamvis recusantem ultro in Africam sint sequuti. Paullo fusius persuasit idem Caesar, verae sublimitatis aestheticae peritus, metum imminentis hostis suos deponere amplificando ementiendoque copiarum eius numerum, 66.

§ 307

Pollio Asinius parum integra veritate compositos putat commentarios Caesaris, 56. quantum tamen inest plerisque, quae scribit, persuasionis? Putares eos legens rectissime fecisse, qui, Catullo si fides est, nihil potuit, Nisi uncta devorare patrimonia. Non deterreor eorum opinione, qui hos commentarios humiles iudicant, quo minus eorum heic mentionem faciam. Quoniam eorum verba satis et pueri capiunt et aliquem sensum, quantum possunt pro aetate, non sunt ideo humiles, non tenue cogitandi genus demonstrant; et, nisi omnem tibi historiam placeat medium cogitandi genus amplecti debere, § 267. nullus dubito, quin ipsis aequabile quidem cogitandi genus, §§ 267, 268. et temperatum § 270. adscribam, et, cum Cicerone, nudum, rectum, ac omni ornatu orationis, tanquam veste detracta, venustum, ita tamen, qua res, sublime, ut, dum voluit (aut velle simulavit) alios habere parata, unde sumerent, qui vellent scribere historiam, ineptis gratum forsasse fecerit, qui illa volunt calamistris inurere, sanos quidem homines a scribendo deterruerit.

§ 308

6) Sublime genus cogitationum in eo regnat, ut animos, sed generosioris impetus capaciores, §§ 289-294. nunc in summam inflammationem et divinum paene furorem incitare, nunc a turbulentissimis animi commotionibus ex re quapiam minutula ortis retrahere decoram ad serenitatem et altioris spiritus tranquillitatem valeat, § 288. prout, vel hic, vel ille status animorum heroibus est convenientior. § 213.

§ 309

Aeneas, l.~II. frustra dissuadente Hectore in somnis, v.~295. arma amens capit, furor iraque mentem Praecipitant, pulcrumque mori succurrit in armis, v.~315. Otriadae dictis in flammas et in arma fertur, quo tristis Erynnis, Quo fremitus vocat, et sublatus ad aethera clamor. v.~338. Addentes se socios, per lunam oblatos, alloquitur: Sic animis iuvenum furor additus, v.~355. Adhuc furiata mente fertur Aeneas v.~588. et est dignus vindice nodus, pium heroa a defensione patriae retrahere. En! adest deus, mater, dextra prehendens, et orationem suam, animum pectusque filii mulcentem, ecstatica visione corroborans. v.~589-625.

§ 310

Sectio XXII. Vitia Sublimi Opposita. In cogitanda grandi materia cavendum est. II. Quartum Βάθους (manifesti) genus, in quo statim appareat magnitudine obiectorum comparativa et generice maxima, § 207. minores et inferiores esse mente formatas cogitationes, § 217. In quo 4 denuo species facili negotio detegas: 1) si in maximis generice denuo excellentia cogitentur quidem maximis generatim satis apta dignaque ratione, sed non adeo excellente, ac ipsa themata mereri videantur, 2) si silvae arbustis, 3) si silvae myricis exaequentur 4) si summa deprimantur omnino humum usque et in meras nugas intra animum venuste, si diis placet, cogitaturi redigantur. Ultima species tertiam classem nugatorum in re seria constituit, et eam quidem turpissimam, § 245.

§ 311

Ad primam βάθους huc pertinentis speciem referamus cogitandi rationem, quam in Homero iam reprehendit Longinus, S.~VIIII. qua ille ex hominibus, qui rebus Iliacis interfuerunt, quantum potest, deos dum facit, ex diis facit homines, quorum vulnera, dissidia, ultiones, lacrimas, vincula, et infelicem immortalitatem canat. Contra hoc vitium dirigi videtur Horatii praeceptum: Intererit multum Divusne loquatur, an heros. A.~P.~114. Ex hoc enim versu cum Bentleio Divum exulare iubeo. Ad eandem speciem deprimentis se nonnihil infra suam maiestatem sublimis, § 310. pertinet Homeri ab eodem Longino S.~VIIII. observata declinatio ab Iliade in Odysseae amorem fabularum. Ob quem Homerum in Odyssea comparat occidenti soli, cuius sine intensione caloris et virium maneat §§ 298-309. magnitudo. Non esse, ait, ἴσον τόνον Homeri in Odyssea, ac in Iliade, οὐδ' ἐξομαλισμένα τὰ ὕψη καὶ σχήματα μηδαμῶς λαμβάνοντα, breviter, senectutem, sed senectutem Homeri.

§ 312

Secundae speciei § 310. exemplum sit Timaeus apud Longinum S.~IIII. qui Alexandrum magnum ait intra pauciores annos totam Asiam subiugasse, quam intra quos panegyricam orationem de bello contra Persas Isocrates conscripserit. Egregia scilicet Macedonis illius cum Sophista comparatio. Vincit strenuitate Lacedomios Isocrates. Illi triginta annos in expugnanda Messene terunt, hic in conscribenda oratione panegyrica tantum decem. Huc et, praeter comparationes, traherem sublimium, nisi tenues, medias certe partes et varia, circumstantias dicunt, externa, praesertim si minus necessaria earundem commemoratio, nec brevissima videatur. An magnus interdum et Maro dormitat? e.g. Aen. I.~177. Ac primum silicis scintillam excudit Achates, Suscepitque ignem foliis; atque arida circum Nutrimenta dedit, rapuitque in fomite flammam.

§ 313

Ad tertiam iusto submissioris de sublimibus cogitandi generis speciem § 310. nondum audeo referre omnes heroum cum bestiis, animantibusque comparationes. Interim tamen nostro, quod vivimus, saeculo solos reor leones et aquilas adhuc in maiori theatro suum locum tueri, praesertim auxilia ferente arte, quam heraldicam blasonicamque dicunt. Reliqua tantum non omnia loco graduque mota disparuerunt in heroicis, quando laus intenditur, animantia, dum philosophi, sintne machinae, sintne spiritus, evidentius inter se constituerint. Homeri adhuc heroes, ut canes, nisi latrant, tamen pugnant. Virgilii heroes, Aen. II.~355. lupi ceu Raptores, atra in nebula, quos improba ventris Exegit caecos rabies, catulique relicti Faucibus exspectant siccis: per tela, per hostes Vadunt. Agnoscas inter arma virosque Tityrum, expertum quam sit Triste lupus stabulis.

§ 314

Horatii iam Drusus, IV. od. 4. comparatur lautius 1) aquilae, quam non improba ventris rabies, § 313. sed Olim iuventus et patrius vigor, Nido laborum propulit inscium. Sed an satis dignum est, illi Quod rex deorum regnum in aves vagas, Permisit, expertus fidelem Iuppiter in Ganymede flavo? 2) Leoni. Transeat. Sed an sunt etiam Rhaetis sub Alpibus Vindelicorum obarmatae Amazoniis securibus dextrae, diuque Lateque victrices catervae laetis caprea pascuis Intenta? Si sunt, an eorum in poena nomen est Drusi memorabile? habet victoria laudem?

§ 315

Ohe! iam satis est, ohe! poeta! Tu procedis adhuc, et ire quaeris. Maiores aquilis leonibusque Nosti, maxime, comparationes? Comparat principes iuventutis romanae, quos Augustus, filiorum instar, habuit, 3) iuvencis: Est in iuvencis, est in equis patrum Virtus. Hoc et in se deprehendetur exemplum et simile, Magna modis tenuare parvis, et, quamquam non ignoro boves olim maiori in reverentia habitos, ac nunc tamen, non Horatii carpendi gratia, sed amore veri, βάθος iudico, in quod si quis nunc simili in occasione prolaberetur, nisi Romani, § 212. certe Germani tollent equites peditesque cachinnum, et patres, quos Bentleius peditibus substituit.

§ 316

Quartam speciem § 310. memorati vitii ornet vetus illud: Iuppiter interea cana nive conspuit Alpes. et recentius: emunctioris naris mortales, quando placet facetos et elegantes Grandisonis pompare modis, tragicoque boatu. Transmittatur enim emunctae naris homo Horatii, madidique infantia nasi apud Iuvenalem, cum ructantibus eorundem personis, quoniam tunc sublimia scribere non cogitarunt. § 310. Huc potius Hesiodi, vel quisquis poematis scutum dicti sit auctor, quam Longinus S.~VIIII. reprehendit, Tristitia, cuius ex naribus humores fluebant. Tu gravis es nobis, et saepe emungeris, exi Ocius et propera. Sicco venit altera naso. Iuv. Longinus eiusdem vitii accusat Platonem et Xenophontem nonnumquam διὰ τὰ ἤθη μικροχαρῆ sui metipsorum obliviscentes, quamquam ex Socratica sint palaestra, e.g. tunc, ubi Xenophon de republ. Laced. scribens pupillas, quae sunt in oculis, verecundas virgines dicat.

§ 317

Omnium harum depressius iusto de grandibus cogitandi rationum gradus semper turpiores sunt, in quibus non magnitudo solum forte naturalis, sed etiam simul dignitas et in magnis necessarius rigidae honestatis et severioris virtutis amor laeditur per vile de sublimibus cogitandi genus e.g. Iovi adscriptum praemium nefandi lenocinii, § 314. et magna pars metamorphoseon Ovidii, eo procedens aliquando dedecorum, ut ipse sane non castus poeta putarit consultum, praefari, X, 300. Dira canam. Procul hinc, natae, procul este, parentes. Aut mea si vestras mulcebunt pectora mentes; Desit in hac mihi parte fides, nec credite factum, Vel, si credetis, facti quoque credite poenam. Rectissime gravissimeque cavet Horatius, A.~P.~227. Ne, quicumque deus, quicumque adhibebitur heros Regali conspectus in auro nuper et ostro, Migret in obscuras humili sermone tabernas. Huc heroum mutua convicia, quorum exempla non opus est in Homero quaerere, quum ante pauca saecula publicis adhuc in scriptis illustrium principum vel ipsos iam titulos macularent.

§ 318

Pergens l.~c. Horatius; Ne, dum vitat humum, nubes et inania captet, hos deducit ad vitium maiora cogitaturis fugiendum II. Quartum tumoris genus, res excellenter magnas inani sublimitatis in cogitando specie nequicquam involvens. Cuius, meteoris quoniam vere materia et obiectum illustre non exaequetur, omnis tumor huius generis erit βάθος κρυπτικόν, §§ 217, 310. Potiores eius species, velut in ipso suo fonte videbimus, si praecipuarum de sublimi veritatum memores falsam earum conversionem, hinc detorsionem, hinc larvam et umbram sublimitatis attendemus in amplectentibus tumidam et sufflatam nubem pro Iunone.

§ 319

I. Sublime cogitandi genus est admodum pulcrum. Hoc verissimum, § 210. Hinc inferuntur male conversae: 1) Quicquid pulcrius reddendum, illud sublimandum est. Unde tumorum genera, huc usque considerata, 2) pulcella et comptula ac venustula erunt sublimia. Hic primus fons, primam tumoris nunc considerandi speciem dabit, § 318, si affectato pulcritudinis studio, fucos omnes et flosculos, et quicquid est ubique pigmentorum ac ornatus, periodos quovis globo rotundiores, argutas antitheses, et ipsas dictionis figuras ad nauseam usque congerentes, sublimiter se scripsisse somniant, §§ 165-307.

§ 320

II. Sublimia nonnumquam admodum brevia, nonnumquam excellenter copiosa sunt et affluentia, § 298. Hinc convertendo pessime torquentur; 1) quo brevior, 2) quo diffusior eris, hoc eris sublimior. Unde duplex tumoris species, 2) qua admodum sibi sublimis videtur, cuius Sortilegis non discrepat sententia Delphis, modo brevis sit, etiamsi in longissimam quasi brevitatem incidat. § 171. Huc Trimalcionis sublimis urbanitas, ubi lentissima voce Carpe saepius ingerens, Carpum, qui obsonium carpebat, eodem verbo vocabat, et imperabat. Petr. Huc autem propius pertinet, si quis e.g. de eo vere grandi, de quo praesertim exponenda mens esset, si quid sublimis cogitare vellet, adhibet tritum illud: De hoc praestat nihil, quam pauca dicere, adeoque nec nihil, nec pauca, nec multa, nec magna. Interim sibi plaudit, ac si maxima. Quid enim? Nonne brevissime peracta sunt omnia?

§ 321

3) Qua alius tunc sibi sublimis videtur, quando omnia ita circumscribit, ut nec gallum quidem gallinaceum, satis longam vocem putet, sed praeferat illud Iuvenalis: Quo mordetur gallina marito Huc magis pertinet exemplum frigoris a Vossio allatum. Sex. Rufus habet: per D. Brutum Hispanias obtinuimus, et usque ad Gades et Oceanum pervenimus. Idem ita tumens Florus narrat: D. Brutus aliquanto latius Gallaecos, atque omnes Gallaeciae populos, formidatumque militibus flumen oblivionis, peragratoque victor Oceani littore, non prius signa convertit, quam cadentem in maria solem, obrutumque aquis ignem, non sine quodam sacrilegii metu et horrore deprehendit.

§ 322

III. Sublime cogitandi genus ita maxima (generice,) cogitat, ut ad minuta, (omni magnitudine aesthetica destituta,) nunquam delabatur, § 299. Hinc convertitur principium; Qui ergo de re quapiam, tanquam de optima maxima, quae unquam est, fuit, erit, ita cogitat, ut et omnia eam ambientia, circumstantia, et ulla ratione concernentia, eo usque elevet, unde non datur vel imaginationi plus ultra, sublimiter ille, profecto, cogitabit. Habes quartam tumoris huc pertinentis, § 318, speciem. Hic est ille tumor, qui secundum Longinum. S. III. altius insurgere vult, quam sublimia, puerilis autem omnino sublimibus opponitur, § 318. Exemplum dabit tempestatis descriptio in Aen. l. I. comparata ea, quam Lucanus fluctibus suis aeque tumentem habet, l. V. in qua (Neptuni) regno accessit terra secundo, Quum mare convoluit gentes, quum littora Tethys Noluit ulla pati, caelo contenta teneri. Tunc quoque tanta maris moles crevisset in astra, Ni superum rector pressisset nubibus undas. fluctus in nubibus accipit imbrem. e.c.

§ 323

IV. Sublimia quorundam fidem superant, §§ 301, 286. Hinc, qua consequentia? tamen infertur: Omnem fidem superantia quo largius congeres, hoc sublimius cogitabis. Haec quinta tumoris, de quo nunc, § 318, species in incredibilitate qualicunque sublimitatem quaerentium. His semetipsum transcendere videbitur Ovidius, quando ait Me. VII. 104: Ecce! adamanteis Vulcanum naribus efflant Aeripedes tauri: tactaeque vaporibus herbae Ardent, utque solent pleni resonare camini, Pectora sic intus clausas volventia flammas, Gutturaque usta sonant. Hos sublimes Petronius ridet, qui nihil ex iis, quae in usu habemus audiunt, et vident, sed tyrannos edicta scribentes, quibus imperent filiis, ut patrum suorum capita praecidant, e.c.

§ 324

V. Sublimia non omnibus omnia lucent, § 303. Hinc inepte concluditur: Quo obscurius, hoc sublimius. Habes sextam tumoris et ineptae sublimitatis, § 318, speciem. Huius amicis Tacitus Livio, Lucanus et Statius Virgilio praestant, qua sublimitatem, quoniam intellectu saepe difficiliores sunt. Videamus exemplum. Virgilius Augusto: Iam pridem nobis caeli te regia, Caesar, Invidet, atque hominum queritur curare triumphos, Georg. I. 503. Statius, inventionis gloriam habere quia non potest, ob obscuritatem tamen, fautoribus huius palmam sublimitatis eripuisse videbitur Virgilio, sic Titum alloquens: O! Latiae decus addite famae! Quem nova maturi subeuntem exorsa parentis Aeternum sibi Roma cupit: licet ardior omnes Limes agat stellas, et te plaga lucida caeli Pleiadum, Boreaeque et hiulci fulminis expers Sollicitet: licet ignipedum fraenator equorum Ipse tuis alte radiantem crinibus arcum Imprimat, aut magni cedat tibi Iuppiter aequa Parte poli, maneas hominum contentus habenis Undarum terraeque potens, et sidera dones.

§ 325

Haec Statiana Virgilii periphrasis in hac tumoris specie novam mihi modificationem revocat in mentem, quando tumidum cogitandi genus quasi obscurum, § 303, explicat per vere obscurum et simul asiatico, nescio quo, apparatu omnem sublimitatem opprimit. Si nauta, cui timenti procellam Caesar: Bono, ait, animo esto. Caesarem vehis, non intellexit Caesarem, de quo non pugnabo, quaeritur, an Lucani Caesarem intellexisse credibile sit, quando ille sane verbosus ad rectorem navis: l. V. Sperne minas, inquit, pelagi, ventoque furenti Trade sinum. Italiam si caelo auctore recusas, Me pete. Sola tibi causa haec est iusta timoris Vectorem non nosse tuum, quem numina nunquam Destituunt, de quo male tunc fortuna meretur, Quum post vota venit. Ita Lucani Caesar verum in Caesarem adhuc per decem versus subobscure commentatur, et tamen succenset suo paene Caesari poeta non plura loquuto:

§ 326

VI. Sublimia adeo persuadent, § 308, ut potius extra se rapere, et vim ac impetum inexpugnabilem afferentia se supra omnem auditorem erigere, quam persuadere dicantur Longino, S.~I. Hinc praeiudicium: Magna de magnis si tollam argumenta, magnis de magnis erunt maxime persuasibilia. Ex quo denuo septima tumoris, de quo § 318, species, se exserens nunc vasta persuasoriorum copia, quando paene nullis opus fuisset, nunc altissime petitorum enthymematum syrmate, nunc praesertim inani magnitudinis umbra in ipsis argumentis re ipsa tritissimis. Huc certitudinis omnino nihil habentia similia, modo a Phoebo, iride, grandine, et quicquid est ubique meteororum, desumta sint. Huc exempla, licet vere nihil probantia, saltim Cambysen et Epaminondam, Alexandrum Magnum, Xerxen, Persarum Ionum, atque Scipiones crepent. Huc testimonia Stagyritae, renati Euphorbi, lusciniae Atticae, Venusini oloris, Bilbilitani vatis, cygni Mantuani, philosophi kat' exochen, aut Christinae, virginis solium contemnere doctae e.c. quando defensoribus illis tempus non eget.

§ 327

VII. Quaedam sublimia movent vehementissime, § 308. Hinc pessima conversio: Quo ferventius bacchaberis, hoc sublimius cogitabis. Unde octava tumoris, de quo § 318, species, qua sublimia cogitaturus repente in parenthyrsum incidas, qui, quando in sublimibus aliquem, veluti vertigo Phaetontem, abripit, a Longino S.~II. post Theodorum, describitur affectus intempestivus, et inanis, ubi affectu non opus est, aut immodicus, ubi mediocri opus est. Saepe enim, velut ebrietatis vi, quidam ad affectus, qui non in re positi sunt, sibi proprios et scholasticos abripiuntur. Deinde merito ignominiae notam subeunt, coram auditoribus nihil omnino commotis. Dum sunt in ecstasi coram nihil simile passi.

§ 328

Augetur huius tumoris turpitudo, si nec intempestivus quidem et nimius affectus, qua decet ratione, concipiatur, ita ut fleas sententiolis, periodis postules; et in summo horrore pueriliter arguteris. Quo tumidae elaborationes thematum a Petronio commemoratorum: piratae cum catenis in littore stantes, et responsa in pestilentia data, ut virgines tres aut plures immolentur. Iam finge tibi iuvenem inflatis declamationibus eius modi contritum, et omnes has tumoris species in unum thema, veluti iura coqui, confundere institutum, et deprehendes lepidum Petronii dictum: Qui inter haec nutriuntur, non magis sapere possunt, quam bene olere, qui in culina habitant.

§ 329

Argumenta Augentia dicamus, quorum vel unica, vel potior, vel nunc maxime attendenda vis est, § 143, ut congruentem cum cogitandis magnitudinem cogitationibus nostris concilient, M. § 162. Liceat enim hic augmenta tantum vere talia, vere pulcra, nomine augentium insignire, quum argumenta tumoris iam Meteororum nomen nacta sint, et Argumenta Βάθους Deprimentia dici possint, a quibus Extenuantia distinguo, invitantia ad minorem cogitandorum magnitudinem mente formandam; ac primo visa est, haec enim, verisimilia et caeteroquin pulcra, dico augentia, sane non thema, sed magnitudinem et dignitatem cogitationum, cuius utique interest, ut iusto metiri singula pede meditatus videatur.

§ 330

In figuris augentibus §§ 329, 26, est etiam auxesis, augmentum vel incrementum, cuius tamen vagus est significatus. Longinus eam primo S.~XI. ita describit, ut cum figura, quam nunc climacem quidam, alii gradationem vocant, figura sane augente, § 329, coincidat, dein autem reiicit definitionem auxeseos, quam concedit esse scriptorum artis, ex qua sit logos peplethysmenos tois hypokeimenois, secundum quam omne argumentum augens pulcrius ex significatu, § 329, dicerem auxesin, s. augmentum. § 26. Tandem auxesin ipse definit, ut, quantum ex loco per lacunam corrupto colligi potest, eandem videatur complecti velle, quicquid est ischyropoiein ten epimonen, quicquid diutius inhaerendo certae materiae vim eius et cogitationum de eadem intendit, sive verisimilitudinem, sive lucem, sive persuasionem, sive vitam, sive tandem strictius maiorem dignioremque tantum cogitandi de data materia rationem promoveat. § 172. Facile apparet ultimum significatum esse latissimum, et paene coincidere, cum notione argumenti longioris generatim, medium latiorem, primum strictiorem. Si vocabulo opus haberem, eligerem figendum significatum medium cum technographois.

§ 331

Quemadmodum Longinus artem sublimis βάθους τέχνην S.~II. adhuc vocat, qua ratione caelum profundum dicitur: ita idem adhuc consulit φοιβάζειν τοὺς λόγους in sublimibus S.~VIII. et in primam sublimium ingeniorum classem refert φοιβαστικάς S.~XIII. Ex eo autem βάθος oppositum sublimi vel maxime vitium, § 217, significat ex usu loquendi frequentissimo, et Antilongini recentioris ars rependi ironica hunc satis fixit. Pari ratione quanquam de Phoebo et meteoris naturae loqui non turpiter in vere etiam sublimibus aliquando licet, § 126, tamen tumide frigideque meteora ubique, quasi deum ex machina, vocantes in subsidium, si quando tollere humo se plumbei audebant, eo rem deduxerunt, ut iam Longinus S.~III. ex usu loquendi, quo tales meteororum praecones, qualem § 202 vidimus, μετεωρολόγοι, immo μετεωρολογεῖν, dicebantur, sublimia meteoris opponat, et nunc Phoebus et Φοιβολογεῖν in eundem vitiosum significatum venerit.

§ 332

In figuris et argumentis augentibus momentum, quod habent ad magnitudinem absolutam, indagemus solum generatim. Unde per se patebit, quomodo se relativam etiam ad magnitudinem, et tenuitatem, mediocritatem, et sublimitatem habeant. Ad hanc facere dicit Longinus S.~XV. imaginem, quam hypotyposin dicimus, quae tamen est potius lucis sublimitatem potissimum ambientis, § 303, argumentum et figura, quam ut immediate, vel potissimum magnitudinem cogitationum de re quapiam augeat, § 329, 172. cf. Longini S.~XVII. Pari ratione putarem interrogationem, de qua Longinus S.~XVIII. potius ad persuasionem facere, tantam etiam, quantam sublimis meditatio postulat, § 305, quam ad ipsam immediate magnitudinem augendam. Nec asyndeton, de quo Longinus S.~XIX. negaverim ad ubertatem et synathroismum quendam magis spectare sublimia decentem cum decora brevitate, §§ 295, 148, quam ad intendendam propius et immediate magnitudinem. § 329.

§ 333

Repetitionem autem, de qua Longinus S.~XXI. huc utique suo iure voco, quoties figura est, § 26. quanquam enim et ad persuadendum et ad incitandum aliquando suam etiam eximiam exserere possit efficaciam, primo tamen id semper efficit, quod nunc in primis attendimus, ut maius illud aliquid, et dignius animadversione nostra, multumque ponderis in se habens censeatur; quod dignum visum est iterum iterumque revocari in animum sistique velut ob oculos plus vice simplici. Exemplum videbis in Longino. Sed nolo tantum argumenta sublimium, § 332. Huc in tenuibus repetitum illud: Fortunate senex. Virg. ecl. I. ab eo, qui dixerat: Non equidem invideo, miror magis. Item illud ecl. 4. venientis iterum ad se ipsum ex turpi satis ecstasi: Ah! Corydon, Corydon! quae te dementia cepit! Daphninque tuum tollemus ad astra, Daphnin ad astra feremus, amavit nos quoque Daphnis, ecl. V. e.c.

§ 334

Hyperbaton, de quo Longinus S.~XXII. potius ad vitam et pathetica, praesertim quanta sublimibus conveniunt, § 308, quam immediate et propius ad magnitudinem, § 329. Ex iis, quarum Longinus S.~XXIII. mentionem iniicit, figuris huc praesertim climax et gradatio, de qua iam § 330. Quando scilicet, vel mirabilius magnificentiusque, vel saltim aliquo modo augendi aliquid ornandique gratia cum elevatione nonnulla, id primum cogitatur, quod datae materiei conveniat, veluti in gradu positivo consideratae, illudque tanquam unum et mensura si acceptum est, statim additur maius, hinc denuo maius, et sic porro, donec tandem maximum ipsis his praemissis, debilioribus uti tot luminibus, illustratum in omni sua amplitudine percipiatur. Unum exemplum, etiam ob alia, adscribam: O! tempora! o! mores! Senatus haec intelligit, consul videt. Hic tamen vivit: Vivit? § 333. immo vero etiam in senatum venit, fit publici consilii particeps, notat et designat oculis ad caedem unumquemque nostrum. Cic. in Cat. I.

§ 335

Huic oppositum vitium, magnum βάθος incrementum, quod ars rependi vocat anticlimacem, vehementer cavendum est, quo succederent in pulcre cogitandis post maiora, digniora ac graviora, repente, tanquam in primariis notis aequipollentia, in secundariis autem, minus aliquid, levius aut indignius iis, quae antecesserunt, involventia. Longinus S.~XLIII. huius vitii satis lepidum exemplum ex Theopompo, § 174, commemorans eum inter alia reprehendit, qui ex sublimioribus in humiliora decurrat, quum e contrario debuisset auxesin facere. Hic denuo Longinus, non ex sua ipsius notione, nec ex definitione scriptorum artis, sed strictius vocem auxeseos adhibet. § 330.

§ 336

Argumenta, quae Longinus S.~XXIIII-XXVIIII percurrit, omnia mediate potius augent, per unam reliquarum cardinalium meditationis elegantiarum, § 22, quam ut immediate propius pondus ac magnitudinem concilient. Metaphorae autem, de quibus Longinus S.~XXXII, similia et comparationes, de quibus idem S.~XXXVII, quamquam bellae plerumque simul aliam vim et efficaciam habent, § 142, tamen et huc trahendae sunt, quatenus apud catos auctores virgularum mensoriarum simul vices subeunt. Quas ideo subministrant, ut ex earum nota magnitudine ac data, significatus improprii comparatique thematis magnitudinem dignitatem ac pondus, forsan adhuc minus tibi cognita, tacitus tecum metiaris. § 329. Dic aliquem malum civem! quantitas adhuc indeterminata est. Dic eundem pestem reipublicae. Nonne gradus calamitatis publicae, quem esse in pestilentia notum est, auget simul pravitatem et detrimentum in significatu improprio publico, antea minus cognitum?

§ 337

Virgilius species arborum enumerare difficile cogitans, gradum difficultatis, quam aestheticus pro impossibilitate habet physica, quantus sit, comparando pingit Georg. II. 105. numerum, inquiens, et nomina specierum: Si quis scire velit, Lybici velit aequoris idem / Discere quam multae Zephyro turbentur arenae, / Aut, ubi navigiis violentior incidit Eurus, / Nosse, quot Ionii veniant ad littora fluctus.

§ 338

Eadem autem haec argumenta augentia § 336 hoc cautius adhibenda sunt, quo certius mathematica cognitio rationis analogo Periculosae plenum opus aleae est, ne, vel φαινομένοις etiam, § 16, erres in calculo, quo facto ex iisdem fontibus et larga seges argumentorum deprimentium, §§ 313-315, et meteororum, § 329. Quorum nescio, an non Plato quaedam exempla dederit in metaphorica descriptione corporis humani, quam ex dialogo, qui Timaeus dicitur, partim Longinus suis inserit, et in qua iam circulationem sanguinis Plato docuisse perhibetur, cor dicens fontem τοῦ περιφερομένου σφοδρῶς αἵματος κατὰ πάντα τὰ μέλη. An sine tumore collum dicitur Isthmus inter arcem capitis et pectus? An errant, qui in comparatione reipublicae cum poculo, in quo deus furens per deum sobrium (aquam) castigatur, βάθος, et manifestum, et crypticum, tumorem, deprehendere sibi videntur? § 310.

§ 339

Argumentum augens, et huc primario pertinens, est in Longino S.~XXXVIII hyperbole tam in cogitando quopiam, ut magno, quam in cogitando alio, ut parvo, limites ordinarios transgressa, si vere sit figura. § 26. Posterior, diasyrmus, est argumentum extenuans, § 329, non satis aliquibus apte Tapinosis dicta, quae potius pro graeca denominatione omnis argumenti deprimentis, saltim in vitiis, habenda est. Huc vocavi hyperbolen, quae figura sit. Iam saepius enim prae me tuli phaenomena illa, in pulcre cogitatis dictisque observata et graecis plerumque denominationibus ornata, quae pueri discimus, ut figuras, tunc demum hoc titulo digna me iudicare, si cum ratione sufficiente locata deprehenduntur, et insigne quid in focum pulcritudinis sua etiam ex parte conferant. Hinc Longino hyperbolae crypticae maxime placent, ita limites altitudinis profunditatisque transgressae, ut tamen ne illud quidem factum videatur. Exemplum in communi germanorum phrasi deprehendo; quando vehementer ex vulnere suo cruentatum in suo natare sanguine dicunt.

§ 340

Nec ego, secundum aestheticorum virgulam mensoriam reiicerem hyperbolen Herodoti, qua dicit in Thermopilis pugnantes graecos barbarorum iaculis sepultos, nec comicum illud: agrum habet, cuius terra minor est epistola Laconica. Multo iam sequior est diasyrmus, tapeinotetos auxesis, quem Ciceroni Quintilianus adscribit, VIII. 6: Fundum Varro vocat, quem possum mittere funda, / Ni tamen exciderit, qua cava funda patet. O! mediocrem poetam Tullium! Esset formaliter venustior diasyrmus Catulli in Furii paupertatem c.~23 al.~20, si vel simpliciter honestorum morum rationem per omnia maiorem habuisset auctor: Furi, cui neque servus est, nec arca, / Nec cimex, nec araneus, nec ignis. / Dentes vel silicem comesse possunt. / Atqui corpora sicciora cornu, / Aut si quid magis, aridum est, habetis / Sole et frigore et esuritione. e.c.

§ 341

Nec excusare audeo hyperbolen Isocratis excedentem, qua 1) statim in exordio 2) orationis, non poenalis, 3) in qua veram Athenarum prae Spartis eminentiam in beneficiis Graeciae collatis promittebat ostendere, suo se gladio petens, et admonens auditorem contra se ipse, verbis tantam vim tribuit, ut possis iisdem et res magnas humiles efficere, et parvas magnitudine vestire, e.c. Quid enim, Sophista, proficies tale quid ausus verbis unice, nisi ut vel repas, vel tumeas? Praeferamus hyperbolen Iuvenalis, cui quaedam, Sat. VI. Tot premit ordinibus, tot adhuc compagibus altum / Aedificat caput. Andromachen a fronte videbis, / Post minor est. Credas aliam, / breviorque videtur / Virgine Pygmaea nullis adiuta cothurnis.

§ 342

Quam in argumentis augentibus paene primam legimus, venusta repetitio, § 333, multas sub se comprehendit figurarum species, quae in figuris dictionis habentur ordinario, et tunc quando vere supra memoratam repetitionis vim habent, fiunt simul figurae sententiae, § 26. Repetitio est vel totalis, vel partialis, e.g. mutatis saltim relationibus respectibusque, quos casus significare solent, unde polyptoton, cuius et Longinus S.~XXIII mentionem iniicit. Et ad quam figuram audaci, sed vera, philosophia Vossius et repetitionem variatis numeris, gradibus, generibus, modis, temporibus et personis retulit. Huc illud Calvi: Factum esse ambitum omnes scitis, et vos hoc scire omnes sciunt. Alia ratione repetitio dividitur in immediatam et coniunctam, ac in mediatam et disiunctam.

§ 343

Repetitio disiuncta totalis est anaphora, § 342, figura, si ponderosior res ipsa signi repetitione primum in locum collocati iterum iterumque insigitur alta mente reponenda, unde anatheoresis vere sperari possit. Talis est figura, sane non dictionis tantum, in anathemate Mosis et makarismo Christi. Repetamus exemplum ex Lucilio post Lactantium: Virtus, Albine, est pretium persolvere verum, / Queis in versamur, queis vivimus, rebus posse. / Virtus est homini, scire id, quod quaeque habet res. / Virtus scire homini rectum, utile, quid sit honestum, / Quae bona, quae mala item, quid inutile, turpe, inhonestum, / Virtus, quaerendae rei finem scire modumque. e.c.

§ 344

Eandem, nisi maiorem, vim habet in fine repetens, quae commendare vult altiori perpensioni, epistrophe, vel epiphora, si vere sit figura, § 342. Qualis Plauti: Qui omnia se simulant scire, nec quicquam sciunt, / Quod quisque in animo habet, aut habiturus est, sciunt, / Idque, quod in aurem rex reginae dixerit, / Sciunt, quod Iuno fabulata est cum Iove, / Quae neque futura, neque facta sunt, tamen ii sciunt. Iam maior est apud Ciceronem, II. Philipp. Doletis tres exercitus populi Romani interfectos? interfecit Antonius. Desideratis clarissimos cives? Eos quoque eripuit vobis Antonius. Auctoritas huius ordinis afflicta est? afflixit Antonius. Pessimi fuit ominis in Maximinum epiphora, quae inerat versibus graecis, quos in eum dictos narrat Iulius Capitolinus in hanc sententiam: Qui ab uno non potest, a multis occiditur. Elephas grandis est, et occiditur. Leo fortis est, et occiditur. Tygris fortis est, et occiditur. Cave multos, si singulos non times.

§ 345

Symploce, epanalepsis, anadiplosis, ploce, epizeuxis, repetitorum positu differentes, quem ego parum curaverim in rebus, in hoc conveniunt figurae, ut venuste repetant, penitius consideranda, § 333. Est eiusmodi elegantia in Ov. Fast. II. Una dies Fabios ad bellum miserat omnes, / Ad bellum missos perdidit una dies. In tenui praesertim genere cogitandi, si qua tamen comparative prae reliquis esse aliquid iudicandum est, adhiberi solent cum imitatione suavi morum per simplex vivendi cogitandique genus usitatorum, quoniam eius modi homines, raro cogitant, quae non sibimet ipsi saltim dicant, adeoque gravius sibi visum iterum iterumque cogitantes iterum etiam iterumque significant. Hinc hae figurae tam crebrae in bucolicis, Catulli hendecasyllabis, anacreonticis e.c. Surgamus. Solet esse gravis cantantibus umbra. / Iuniperi gravis umbra, nocent et frugibus umbrae.

§ 346

Quam gradationem, quod incrementum climacis sub nomine iam numeravimus cum Longino in argumentis ac figuris augentibus, § 334, eius aliquam speciem aliqui climacis nomine donantes in figuris etiam dictionis habent, incremento recte ad figuras sententiae relato. Tunc Climax strictius dicitur, quando minus illud, dum ab eodem ad maiora scandimus, simul repetitur, § 333. Videamus exemplum ex Epicharmo apud Athenaeum ex versione Vossii, quia simul, uti legitur, in ultimis anticlimacis reliqua deturpantis § 335 exemplum exhibet: Ex sacrificio epulum, ex epulo compotatio, quod festivum mihi quidem visum, ex compotatione petulans comessatio, ex comessatione furor, ex furore lis apud iudicem, ex lite ac iudicio condemnatio, ex condemnatione compedes, gangraena, vel sideratio, et mulcta.

§ 347

Quanquam figuras omnes sententiae Vossius dicit in rebus ipsis quandam habere dignitatem: non tamen omnes huc traho, nec plurimas, sed eas potissimum, quas ex medio significatu vocis, § 330, auxeseis dicas, § 329. Nec enim opus est incrementum, nec minorem, satis adhuc verisimilem, hyperbolen synecdochice tantum auxesin dicere, nec superlationem meiotiken catachrestice tapinosin, § 339. Interim incrementi, § 334, quod climax stricte non sit, § 346, breve adhuc videamus exemplum ex Seneca, qui turpissimam ex negligentia iacturam eorum dolet, quorum, si volueris attendere, magna vitae pars elabitur male agentibus, maxima nihil agentibus, tota aliud agentibus.

§ 348

Synathroismum, quem aliqui congeriem dicunt, iam in argumentis locupletantibus vidimus, § 148, et in augentibus ad sublimitatem usque, § 298. Valet enim et in tenui, et in medio cogitandi genere complexus eiusmodi, quo congestarum veluti totum animis offertur, magnam absolute, quantamque relativa quaeritur, excitare perceptionem. Ita Cicero, pro lege Manilia: Quod denique belli genus esse potest, in quo eum (Pompeium) non exercuerit fortuna reipublicae? Civile, Africanum, Transalpinum, Hispaniense, mixtum ex civitatibus atque ex bellicosissimis nationibus, servile, navale bellum, varia et diversa genera bellorum et hostium, non solum gesta ab hoc uno, sed etiam confecta. Congeries maior, hinc et celerior, huc etiam pertinet epitrochasmus, Virg. Aen. IV. faces in castra tulissem, / Implessemque foros flammis, natumque patremque / Cum genere extinxem, memet super ipsa dedissem.

§ 349

In augentibus sine dubio habeamus Parrhesian, implicite vel explicite ostendentem, ut certa meditatio meditationisve significatio decerneretur, opus nobis insigni fuisse libertatis nisu, non nisi post luctam aliquam vicisse tamen in animo meliorem caussam. Post eiusmodi enim prologum, vel tacitam insinuationem, sane non vulgaria solent exspectari ac trita. Hoc argumentum an figura dicatur semper, an nunquam rhetoribus, mihi perinde est. Utitur eodem cum effectu, Sinon apud Virgilium, quando inter praemissa iam huc pertinentia, Aen. II, 77: Cuncta equidem tibi, rex, fuerint quaecumque, fatebor / Vera, inquit, neque me Argolica de gente negabo. / Hoc primum. Nec, si miserum fortuna Sinonem / Finxit, vanum etiam mendacemque improba finget.

§ 350

Pergit fictus Sinon meta polles parrhesias, donec attentionem acuisse se satis putat. Tum vero luctam intra animum denuo simulat. 101. Sed quid ego haec autem nequicquam ingrata revolvo? e.c. quo effectu? Tum vero ardemus scitari et quaerere caussas, / Ignari scelerum tantorum artisque Pelasgae / Prosequitur pavitans. Quum autem rem iam acu paene tangeret, cuius gratia omnis ludebatur fabula, non verbum prius, quam Sustulit exutas vinclis ad sidera palmas: / Vos aeterni ignes, et non violabile vestrum / Testor numen, ait, vos arae, ensesque nefandi, / Quos fugi, vittaeque deum, quas hostia gessi. / Fas mihi Graiorum sacrata resolvere iura, / Fas odisse viros, atque omnia ferre sub auras, / Si qua tegunt. Teneor patriae nec legibus ullis. Tu modo promissis maneas, servataque serves, / Troia, fidem, si vera feram, si magna rependam. Eventus docuit, quanti haec habita sit parrhesia, et narratio huic involuta.

§ 351

Figurarum augentium agmen claudat exclamatio, non ea tantum, qua talia cogitantur, quae eloquenter legendo cum aliqua vocis intensione proferenda sunt, propter magnitudinem, sed et illa, quae cryptice designat, non sine admiratione talia menti nostrae obversari, quae iam cogitamus. Quoniam enim parva ac proletaria non solent in admirationem sui rapere, denotatur eo ipso, quod pulcre cogitantem subit mirari, magnum aliquid esse, quod animo voluit. Quando legis apud Terentium: D. Hei mihi! quid faciam? quid agam? / quid clamem, aut querar? / O! caeli! O! terra! o! maria Neptuni! / M. hem tibi! Ad. V, 3. nonne comice saltim magna exspectas, quae resciverit clamans? Eiusdem scriptoris in Andria Pamphilus ita quasi genesin paullo post futurae exclamationis describit: Vix sum apud me. Ita animus commotus est metu, / Spe, gaudio, mirando hoc tanto, tam repentino bono, V. 4. Iamque non parva laetari videbitur post pauca concludens: O! faustum et felicem hunc diem!

§ 352

Quanta quanta sit in materiis aesthetica magnitudo, neque tamen illam assequatur, nisi subiectivae simul magnitudinis capax, quam magnanimitatem et gravitatem aestheticam diximus, § 189. Haec erit absoluta magnitudo ingenii et pectoris, § 45, sed non connata solum, verum etiam innutrita exercitiis, usu, § 51, ac disciplina, § 63, non ea mortua, sed plenis appetitionibus eliciendis sufficiens, quantam omnia magnitudinem, hinc et dignitatem, absolutam aestheticam habitura pulcre cogitanda requirunt, § 178.

§ 353

Quando itaque nunc in omni pulcre cogitaturo magnum animum poscimus, non sedet animo Ciceronis illa notio, quae forsan in ipso severioris horizonte rationis ac purioris exaggerata nimium ac iusto augustior probari posset, ubi Quaest. Tusc. IV, 61: Constantem, ait, volumus quendam, sedatum, gravem, humana omnia prementem illum esse, quem magnanimum atque fortem virum dicimus. Talis autem nec moerens, nec timens, nec cupiens, nec gestiens esse quisquam potest. Eorum enim haec sunt, qui eventus humanos superiores, quam suos animos esse ducunt. Catone maioris comitatis et humanitatis erimus heic contenti, modo possit ac velit absolute magna sectari, abstinere ab ineptiis, vilibus, ac humillimis, §§ 191, 195.

§ 354

Neque quaerimus in pulcre cogitaturo quovis virum probata sic pietate gravem ac meritis venerabilem, ut vel solo nutu silentium tumultuantibus imponere valeat, multo minus hominem qui fronte gravi tristique supercilio suas opiniones aliis contumaciter obtrudat, minime omnium unum ex iis, qui ignava nequeunt gravitate moveri. Nobis sufficit animus absolute magnorum, adeoque dignorum etiam, et potens et constanter avidus, seduloque cauturus, quae iam reprehendit Lucilius, Dum ridet versus Enni gravitate minores.

§ 355

Hanc ingenii pectorisque magnitudinem et potentialem optamus, partem characteris generalis in felici aesthetico, S. II-VI, et tunc, quando ad pulcre cogitandum accedit, actualem, qua non alio solum tempore forsan et aliis occasionibus, sed et nunc, et ea ratione, qua iam res eget, possit, non velit solum antecedenter incompletis ex solicitationibus, sed etiam efficienter decernat, magna absolute, hinc et digna, quibus nihil insit pusilli, nihil humilis et abiecti, mente, praecordiisque concipere. Regnet in eiusdem persona, quam Cicero describit de Inv. II, 166, dignitas (subiectiva), honesta nempe, et cultu, et honore, et verecundia digna auctoritas.

§ 356

Si quibus pulcre cogitaturis actualis deest absoluta magnitudo animi, dignitasque personae, quam huc usque vidimus, sunt illi PULCELLI LEVICULIQUE MICROLOGI. (leptologi.) Animasque leves ut noscere possis, magnum alias poetam Lucretium ibi lege, ubi L. III. rem unam ex maximis et gravissimis hoc elevat exordio: Nunc age, nativos animantibus et mortales / Esse animos, animasque leves, ut noscere possis: / Conquisita diu, dulcique reperta labore, / Digna tua pergam disponere carmina vita e.c. Huius vitii scopulus vix evitabitur, non solum infra horizontem aestheticum posita sibi themata legentibus, sed etiam supra eundem constituta, quoties haec nihilominus cum festiva quadam urbanitate non sine salibus ac iocis exponere laborant. §§ 120, 121.

§ 357

Interim non nisi absolutam levitatem in omni pulcre cogitaturo culpari volo. §§ 355, 356. Potest aliquando pectus ingeniumque sane magnum, quantum Virgilii, Incolumi gravitate iocum tentare, potest idem ferri in comparative minus magna et digna, quae tamen absolute sint, §§ 198, 201. hinc ab ipso auctore dicantur levia secundum § 179 interpretando. Huc exordium mellificii, Georg. IV, 4: Admiranda tibi levium spectacula rerum, / Magnanimosque duces, totiusque ordine gentis / Mores, et studia, et populos, et proelia dicam.

§ 358

In medio relinquamus, nunc aesthetici, statum animi in Demosthene, quem damnat Cicero, in quaest. tusc. V, 103, iam non populari quadam trutina, sed aurificis statera examinaturus, quae probet, § 250. quando: Leviculus sane noster, inquit, Demosthenes, qui illo susurro delectari se dicebat, aquam ferentis mulierculae, ut mos in Graecia est, insusurrantisque alteri: Hic est ille Demosthenes. Quid hoc levius? At quantus orator. Sed apud alios loqui videlicet didicerat, non multum ipse secum.

§ 359

Pulcelli habitualiter micrologi, leviculique minutiarum sectatores sint illi PYGMAEI HELICONIS, Parnassiique reptilia. Parvulas in his animulas natura tales, numarios poetastros, et hoc genus omne, ridentes suo abundare ingenio iubeamus, hilaresque eo ablegemus ad suas imagines, Ubi tota cohors pede non est altior uno. Uni illi dolent, honestamque merentur misericordiam, quos iniuriae temporum, barbariesque locorum, in quibus vixerunt, saporque depravatus aequalium, vel honoratissimorum, eo compulit, ut animarum sic satis magnarum frivole prodigi vel in nugis ac ineptiis, vel omnino humillimis turpitudinibus, otium tererent, aut conspurcato pectore simul ingenium deturparent.

§ 360

Absolutam, quam huc usque consideravimus, animi, ingenii pectorisque magnitudinem, praesertim eam, quae nonnunquam etiam comparative maximis proportionate tamen pingendis, sine dedecore, pulcre sufficiat, probe contemplanti patebit moralis illa necessitas et pulcrae eruditionis, et morum laudabilium in felici aesthetico, quae nonnunquam doctores artis insigniter pulcrae eo abripuit, ut generatim loquendo regulam constituerent, quae iusto durior aliis est visa, iustoque latior.

§ 361

Conceditur Horatii lex: A.P. 309. Scribendi recte sapere est et principium et fons. Quando autem contextum et sequentia conferentes sapere heic interpretamur philosophiae practicae practice peritum esse: tum, multis iusto plura postulasse videbimur. Pari in culpa censetur esse Cicero, qui id ponit in primis, sine philosophia non posse effici, quem quaerimus, eloquentem, seque fatetur oratorem, si modo sit, non ex rhetorum officinis, sed ex academiae spatiis exstitisse, tandem oratorem describit virum bonum dicendi peritum. Nec Quintilianus notam effugiet, qui adhuc expressius: Non potest esse orator, nisi vir bonus. Sit vir talis, qualis vere sapiens appellari possit, nec moribus modo perfectus, sed etiam scientia, et omni facultate dicendi.

§ 362

Quid autem? Quemadmodum eruditio male simulatur coram eruditis: ita et boni mores coram moratioribus. Quam primum ibi non nihil supinae ignorantiae, hic inconditorum morum sub vulpe latentium pellucet: peracta res est, et ex iudicum maxime competentium sententia turpitudinem turpius tegens condemnaris. Quoniam itaque iam extra dubitationem positum est, nihil pudendae ignorantiae, nihil abiecti plebeiique debere phaenomenon fieri in pulcre cogitandis: primo quaeritur, an dissimulari satis apte possit animus utrinque laevus, deinde difficilius id saltim erit, quam aperto pectore talem et ingenio et moribus te sistere, qualis es, doctorum autem est regulas, quas possunt, facillimas praescribere; tandem, si detur aliquem, ingentem simulandi per habitum, posse virum bonum ita mentiri, ut ne minima quidem in eius cogitandi ratione transpareat mentis animique pravitas, quis vetat, eum virum bonum aesthetice verisimiliterque dicere, donec constet contrarium? §§ 15, 16, 211.

§ 363

Nunc itaque licebit, quam postulavimus § 45 connatam, exercitiis, § 50, et disciplina, § 63, corroboratam animi magnitudinem determinare paullo curatius absolutam, animum non honestum solum, sed etiam nobilem, § 213, qui consuetudine simul, altera natura, politius vivere noverit, cognitionemque tali virorum bonorum generi ordinariam familiarem etiam sibi facilemque consecutus sit. Hic enim et mores simpliciter honestos et his proportionatam cogitandi rationem exprimere sufficiet, vires suas nonnihil reprimendo, et heroicam vivendi rationem eiusque maiestatem attingere, si volet, et omnes animi nervos in eximia quaedam dignis repraesentanda modis adstringet.

§ 364

Vera magnitudo animi quoniam tumori non minus, ac humili repentique rationi cogitationum ac vitae inimica est, § 363, tenuia cogitaturum docebit non sua solum sorte contentum esse, si vel ipse simpliciter honestum vitae genus assequi tantum possit, sed et nobilitate morum ac ingenii conspicuum, et ipsos heroas, neque res de themate concipiendas, neque cogitandi modum ac rationem augustius informare, ac res, de qua potissimum agendum est, permiserit. In tenui si fuerit labor, omnis maior nobilitas et heroismus ipse velut exuendus est, ad hoc unum utiles, ut, quo maiores sunt in aliquo, hoc illi facilius sit, ita tenuitatis servare terminos, ne in abiecta et spinas pro myricis deprimatur, vel sinistris avibus intumescat cogitatio. §§ 245, 263.

§ 365

Ad veram et naturalem tenuium magnitudinem exprimendam sufficit quidem ingenium et pectus in pulcris unum ex minimis, neque tamen necessarium est, quoniam, maiora quae possunt, et minoribus apta sunt, suis parcere docta viribus. § 369. Habes novam inter cogitandi genus in aestheticis tenue et meditandi rationes logicas, et concisas, eamque subiectivam differentiam. Potest mens animusque insigniter philosophus, nisi pulcra male contemnat, tenue cogitandi genus exprimere, neque tamen huic satis magna laudi mens omnis ad philosophicam meditandi rationem assurgere. Potuit Leibnitius excogitare fabellas, non potest fabellis unice commodum ingenium ac animus calculum eius differentialem demonstrare.

§ 366

Tenues venas animumque sua tenuitate, sed honeste, contentum ne confundamus cum leviculis Parnassi reptilibus, §§ 356, 359. In ipsis tenuibus quidem elegantiis in cogitando difficilis eiusmodi ingenio erit, quantacunque requiratur, eparsis, § 235: tantum tamen in pygmaeis Heliconis caput efferet, quantum humo myricae surgunt. §§ 180, 195. solliciteque gravitatis magnanimitatisque, quae datur in aestheticis, absolutae studiosum. S. XXIIII. eiusdem comparativae, minimum licet, aliquem tamen gradum tuebitur.

§ 367

Vel tenuibus satis magnus laudibilium aestheticorum animus, et ingenio regitur subtili, licet non sit subtilissimum, § 238. et facetiis illud ac honesta urbanitate condire, dictisque dicendis ac salibus et iocis lubenter assuescit suo tempore. § 237. sed ex vere venustis antiquorum exemplis, non ex illa ridicula recentium quorundam formula, quam et auctoritatibus et rationibus ostendit Vavassor, de ludicra dictione, Ire praecipitem in lutum, § 195. per caputque pedesque.

§ 368

Animus solis tenuibus venuste cogitandis aptus et accommodatus facilius, maioribus autem nec impar difficilius, uterque tamen suam operam etiam in id bene locabunt, ne surgant altius, vel cognoscendo vel appetendo, ac sphaera cogitationum ac morum tenuibus definita protenditur. § 364. Admirabilis in suo genere Theocritus. Sed Musa illa rustica et pastoralis non forum modo; verum ipsam etiam urbem reformidat. Quint. X.1. ita, ut pari cum incommodo forum, et urbem etiam, ea cogitandi ratione, qua Theocritus usus est, cogitare fingeres, et bucolica ex ea notitiarum votorumque sphaera describeres, qua gaudere solent in urbe, immo in ipso foro nutriti, ac versantes assidue.

§ 369

Recte Servius eundem Theocritum laudat ubique simplicem, personas addens in bucolicis esse rusticas et simplicitate gaudentes, § 213. scilicet a quibus nihil altum, nihil urbanum, nihil declamatorium. Virgilii figuras aliquas necessitate excusat. Falli tamen, qui ornatus omnes, figuras omnes ideo vitare iubent tenuibus proportionate cogitaturum, § 237. vel ipsum Theocriti probet exemplum, in quo sane, si quis unquam, positivum etiam ἦθος βουκολικόν, § 194. tuetur. Id. I.76: ἁδὺ ἁ φωνὰ τᾶς πόρτιος, ἁδὺ τὸ πνεῦμα, ἁδὺ δὲ χὠ μόσχος γαρύεται, ἁδὺ δὲ χἁ βοῦς, ἁδὺ δέ, κ. τ. λ. et tamen habet ornatum, figuram, anaphoram. §§ 343, 345. Quot idem plenus est comparationibus bene agrestibus, figuris tamen!

§ 370

Hanc extenuationem virium et parsimoniam in eclogis, § 368. adeo strenue servasse dicunt Virgilium, ut duas tantum sententias habeat in omnibus, et simul sumtis, quarum una tamen non effugit criticorum severitatem, ac si iusto maior esset in ore pastoris. Quos falli docet ipsa: Trahit sua quemque voluptas. Cur enim non aliquem pastorum sua sententiarum voluptas traheret, quos Aristoteles generatim gnomotypous dicit, congruente Cervantis Sanchone Pansa mirabiliter?

§ 371

Equidem non sententias solum, sed et bene multa alia phaenomena, quae figurarum habent apud rhetores nomina, in vulgaribus maxime hominum in honestis infimorum sermocinationibus observavi, mecumque plures, quae figuras non nominamus, quia non sunt pulcrae cogitationis partes, et circumstantibus neglectis turpiusculisque sic obscurantur, ut in iisdem peculiaris non detegatur elegantia, casui potius imputentur, instar flosculorum in pratis et ad trivia sponte nascentium. § 26. Quod tamen ideo monetur, ut hoc certius persuadeamur non peccare in verisimilitudinem ἦθος, si quis tenuibus etiam, quasi aliud agendo, non quaesitos, obvios tamen immiscet ornatus eiusmodi, qui possunt figurarum tritis nominibus insigniri, nec ideo talem suam tenuitatis sphaeram transcendere. § 368. Et Terentius servis dat plerumque prudentissimas sententias quidem, sed quae se per naturam offerunt cunctis: ut: Ne quid nimis. Servius ad Aen. X.

§ 372

Singulare documentum animi magni in tenuibus est quaedam eruditionis abnegatio, si data opera maioris ingenii, cognitionis, ac animi vir tenuia tamen expressurus, ne verisimilitudinem laedat, in eius persona, quem simulat, errorem committit. Huc post Theocritum, Virgilius in exemplum vocatur, quando scribit I. Amphion Dircaeus in Actaeo Aracyntho, Actaeumque Atticum interpretantur, non ac si Aracynthus fuerit in Attica, sed quasi simularit Virgilius pastoris ignorantiam geographicam: II. Pars Scythiam et rapidum Cretae veniemus Oaxen, nec constructiones de populis, terris, fluviis, ad quos veniamus, consuetas adhibet, nec Cretae flumen adscribit, quod habeat, quoniam Oaxen hi quaerunt in Scythia, illi in Mesopotamia. Quos penes verum sit, nosse pastori licet cum ignarissimis.

§ 373

Quam Longinus S. XXXXIIII. forsitan animi sui sententiam philosophi, nescio cuius, quem loquentem ab initio fingit, ex persona prodens principem caussam indicat, cur suis temporibus sit universalis adeo sublimium et magnificorum ingeniorum penuria, servitutem, dic dimidium virtutis auferentem: ea, si vel plenaria fuerit, praecordiis in libertate maiora ausuris tantum saltim relinquit magnitudinis relativae, quantum ad tenuia pulcre cogitanda satis est. Servitus obnoxia, Quia, quae volebat, non audebat dicere, Affectus proprios in fabellas transtulit, Calumniamque fictis elusit iocis. Phaedr. l. III. Quam apologorum genesin egregie confirmat, prima superstitum, Iothami fabula de arboribus regem quaerentibus, licet adhuc maius aliquid et sublimius applicando spirans, ac seriores mancipiorum ac libertorum fabellae aesopicae.

§ 374

Magnitudo animi relative minima, vel potentialis etiam tantum, vel saltim actualis in elaborandis tenuibus nunc occupatorum est ingenium ac propensio simpliciter honestam vivendi rationem modumque cogitandi huic congruentem, et negative, et positive, sequi aptum et cupida, §§ 213, 214. obiecta non mediae solum, sed et maximae mensurae capacia simul, ex lateribus suis, absolute quidem magnis et dignis, horum tamen minoribus, contuenda sistere, § 215. βάθους, § 217. et primum, § 221. et secundum genus, § 245. tumoris, § 217. et primum, § 222. et secundum genus, § 263. effugere potest, tendit et fovet.

§ 375

Eadem adeo genus cogitandi satis absolute magnum, praesertim absolute dignum, § 223, exhibere, vile de abiectis, § 224. vel etiam de tenuibus cogitandi genus, § 262. cavere, quaerere genus cogitandi absolute moratum, ut latius, § 226, ita strictius, § 228, male moratum utrumque vitare, § 228, gradus etiam et intercapedines in ipsis tenuibus belle metiri, § 233. data occasione inter bomolochian, scurrilitatem omni modo risui inhiantem, et agroikian, feritatem omnibus naturaliter asperi, medium tenere, quod eutrapelias aliquando nomine significatur, in ludo iocisque concinne se et decenter gerentium, et amat, et potest. § 237.

§ 376

Eutrapelias mentionem iniicere non possum, quin veniat forsitan aliquibus eius in mentem, quod Eph. V.4 illa omnino Christianis prohibita censeatur. Non inquiram heic in id, an omnia per fidem sanctissimam illicita possint etiam, ut vetita, considerari per solas aesthetices regulas philosophicas: dabo modo obiter interpretationem loci, quam ego verissimam habeo: Ne audiatur quidem inter vos turpitudo et obscenitas, nec morologia. Si autem quaeratis, quid morologias amplectar titulo, est illa eutrapelia (kata) ta ouk anekonta, omnis illa cogitandi agendique ratio, quam urbanitatis festivitatisque titulis tegunt, quae vere tamen decoro, eoque Christiano, contraria est. § 212.

§ 377

Difficillimum utique vel psychologice tantum rem considerantibus haberi debet, ita ingenium deliberato consilio versatile reddere, moresque toties amabiliter variare, semper tamen rectos et vere bellos, ut omnis te deceat color, et status, et res, neque naufragium facias unquam in scopulos dicacium, obscenitatem, maledicentiam, vel omnino rerum caelestium profanationem, nec dictum tuum ullum, ullum ridiculum, suasore Cicerone, vel sit nimis frequens, quia scurrae hoc est, vel subobscenum, quia est mimi, vel petulans, quia improbi hominis, nec in calamitosos, quia inhumanum, nec in facinorosos, quia leve id supplicium, neque quaesitum et domo allatum, quia frigidum, nec fere ad lacessendum, quia respondetur et ingeniosius et humanius, nec in caros vel nostros, vel multorum, quia odiosum, nec in potentes et dignitate praeditos, quia praeter debitam venerationem et observantiam, nec atrox et contumeliosus in quemquam, quia insanabile.

§ 378

Eidem Ciceroni off. I. facilis est distinctio ingenui (elegantis, urbani, ingeniosi, faceti) et illiberalis ioci. Prior tempore fit ac remisso animo libero dignus, eique sicut incipiendi ratio est, ita definiendi modus. Verum sit facilis in theoria et in abstracto, quod aiunt, facilis sit in multis, ex una parte liberalioribus, ex altera ad infimam humilitatem et faecem vergentibus, instar plumbi, sit facilis animo sereno, quieto, lente festinanti, extraque teli iactum immo extra ipsas partes posito, velut iudex litem suam non faciens. Disparebit tamen facilitas, si iam iamque dictum dicturus, quod subito occurrens iam in primo ore habeas, citissime transitura opportunitate, concipiaris, quod honesti maleque morati circa confinia ludat, nonnihil animo commotior, et in quendam iocandi velut enthousiasmon delatus, S. V. vel si dictum examines alterius te vel ipsum, vel tuos petentis, vel a quo certe timeas. e.c.

§ 379

Secundum nos iudicaturum reor, qui porro perpenderit, an exempla iocorum elegantium ab ipso Cicerone generatim dicta l. c. sint ea vere omnia. 1) Plautus noster, § 262. de quo tamen denuo generatim et indefinite Horatius A. P. 270: At vestri proavi Plautinos et numeros, et Laudavere sales, nimium patienter utrumque Ne dicam stulte, mirati, si modo ego et vos Scimus inurbanum lepido seiungere dicto. 2) Atticorum antiqua comoedia, cuius tamen, auctore Horatio l. c. 282. dicacitatis vitio reprimendo lege opus fuit. Lex est accepta, chorusque Turpiter obticuit, sublato iure nocendi. 2) philosophi Socratici, quorum tamen ipse dux, ab oraculo sapientissimus mortalium declaratus effugere non potuit, quin, referente ipso Cicerone, a Zenone Stoico scurra Atticus nominaretur. Addamus, velut argumentum ad hominem, et eorum dictum, qui Ciceronem hunc ipsum scurram consularem salutarunt iniuria, praeeuntem secuti Catonem, quando ille subridens aliquando: Quam ridiculum, inquit de Cicerone loquens, habemus consulem.

§ 380

Quorsum autem ista? §§ 377-379. Ut non assentiamur solum Ciceroni, quando ille l. c. Turpe est, ait, valdeque vitiosum in re severa convivii dicta, aut delicatum inferre sermonem: sed et in ipsis tenuibus et remissius suo quodam merito cogitandis eucharistian malimus, ex sanctissimo consilio, comitatem et gratiam affabilem, non sine sale, sectari, quam aut morologias valde suspectam, aut periculis undique septam eutrapeliam, eo cautiores, quo certius Risu est inepto res ineptior nulla, §§ 376, 191.

§ 381

Eo promptius natio solatium inveniet, cuius forte genius aptus quidem et tenuibus cum dignitate quadam excogitandis et ipsis iocis ac dictis cum lepore iaciendis est, gracilitate tamen et subtilitate nescio qua, per quam amabili, vinci dicitur a vicinis aliquibus, quoniam ingenia pulcra soli huic characteri forsan nata plura si numeret gens quaedam in civibus suis, mirum non est, eam si artem, quam solam possunt assequi, colunt felicius, ac vicini, quorum et altius surgere plura gravioresque simul personas induere valent et desiderant ingenia ac praecordiorum ingentes impetus, § 249. His enim facilis iactura iocorum est.

§ 382

Magnum satis ad tenuia proportionate cogitanda pectus ac ingenium, et potest, et ardet hoc magis pura a sordibus et rerum et significationis eloquutionisve sua et intaminata servare, quo se meminit plebi vicinius, quo hinc facilius posset turbae involvi, quam tamen non minus abhorret, ac illud sublime: Odi profanum vulgus et arceo, § 243. Idem in absolute magnis vel minimus, vel nunc saltim, ac unum ex minimis, se gerens animus, non sectatur paradoxa honestis tantum non omnibus ex simpliciori vivendi formula, sed satagit rerum suarum, si iisdem probare sua, si iisdem sine salebris ac spinis mentem evidenter declarare, si potest eosdem eius certiores reddere, quod persuadere volebat bonis, idque sine ambagibus, quas pauci capiant aequalium, § 244.

§ 383

Magnus in tenuibus laborans eleganter animus mavult aliquam siccitatem, quam tumidis vel inanibus emboliis lascivire, gnarus odiosam esse circensibus pompam, §§ 281, 284. exilitatem quandam, § 249. praeferet lutulento cuivis flumini, quale Lucilii, si in hora saepe ducentos, Ut magnum, versus dictabat stans pede in uno. aridum autem, § 255, exsangue, § 258, et ieiunum cogitandi genus, § 259. aeque abhorrebit, ac frivolum, § 261. omnia denique cogitabit, volet, aget, ex veteri prudentum formula: Uti bene inter bonos agier convenit.

§ 384

Magnitudinem animi aestheticam huc usque saepius descriptam relativam ad tenuia si placeret brevius Simplicem Aestheticorum Honestatem appellare: mediis rebus medioque cogitandi generi vel tantum sufficientem, vel ad hoc tamen unice iam requisitam Nobilitatem Animi Aestheticam dicere liceret, gravitatem et magnanimitatem materiem aliquam mediam in exaequante cogitationum et digna magnitudine venuste sistendi ob oculos, § 189.

§ 385

In hac concipienda neutiquam excludo nobilitatem generis, quam alicubi blandam Cicero conciliatriculam dicit opinioni hominum non parum commendantem, eum tamen ingenii pectorisque tum naturalem habitum, tum vero statum praesentem et exsistentem cogitari volo, quem nobili loco natus amplecti Ni coram Lepidis male vivitur, alea pernox Ante Numantinos si luditur. Iuv. Sat. VIII. si potius animus dignus illustri maiorum serie, altae Indicium, mores, nobilitatis habet. Ov. Fast. III, 2. aut omnino, quod adhuc maius est, nominibus quum sit generosus avitis, Exsuperat morum nobilitate genus, Trist. IV, 4.

§ 386

Qui increpitus a quodam, quod in aciem claudus descenderet, pugnare non fugere volo, respondens Spartanus respondisse dicitur Valerio Maximo nobiliter, III. 7. ex nostra nunc notione, nec in eiusdem responso simplicem modo honestatem deprehendes, neque maiestatem e contrario singularem, sed medium quid inter utramque, quod illud ipsum est accurate, quod nunc volumus, quod utique iam in se magis arduum, ac magnus satis tenuibus animis, facilius a bene natis obtinetur, quando ad erectiorem cogitandi rationem politioresque vivendi mores a teneris, quod aiunt, unguiculis, veluti manu, ducuntur, plus iam difficultatis habet, ut eo serius demum eleventur animi, neque tamen omnino fieri nequit, si gnaviter exercearis in laudabili vere nobilium consuetudine, disciplinis ac usu, vehementerque despicias, quicquid est infra locum, quo tendis, ubique nugarum, § 191.

§ 387

Animus ad medium in pulcre cogitandis genus satis habiturus nobilitatis, § 383. non absolutae solum dignitatis memor est et tenacior, § 193. quoniam amicam luto suem nobilem nemo dixerit, sed eius etiam comparativae, quam studia moresque verae nobilitatis postulant, § 213, 1) negativam. Hinc poterit et volet omnem, etiam longa manu, movere lapidem, ne quid ignorantiae, ne quid erroris, ne quid pravae consuetudinis et aegritudinis animorum deprehendatur in cogitandis a se venustius, quod, etiamsi bene convenire cum simplici satis honestate possit, maiorem tamen personarum ac rerum dedecet ordinem non sine turpitudine.

§ 388

Turpe fuit olim nobili ius ignorare, in quo versetur, forsan et erit iterum aliquando. Hinc Iuvenalis sibi videtur absurdi quid retulisse, dum: Facundus, ait aliquis ima de plebe solet defendere caussas Nobilis indocti, veniet de plebe togata, Qui iuris nodos et legum aenigmata solvat. Turpe fuit alicubi nobilem non militasse. Hinc idem Iuvenalis arbitratur, se rem absurdam acu tetigisse, quando pergit: Hic petit Euphraten iuvenis, domitique Batavi Custodes aquilas, armis industrius, at tu Nil, nisi Cecropides, truncoque simillimus Hermae. In his turpitudinibus, et vere tales, et eae veniunt in censum, quae maiorum institutis iudicantur, § 212.

§ 389

Animus ad res medias pulcre cogitandas satis nobilis dignitatem porro comparativam et studiis vitaeque nobilium convenientem circumspiciet 2) positivam, ut ea didicerit, et id quidem satis exacte, ut ea et noverit ad finem perducere, et animo constanti decernat, quae nosse, velle, velle constanter, et agere, simplex forsan honestas non potest, aut imbecillitate sua facilius excusatur, si peccaverit, quae vero si cum decore possint exhiberi, perfectaque sistantur antea dubitantium oculis, tum vero non amplius incertum relinquunt, esse, qui talis sit, non unum ex multis, sed eximiis ingenii, virtutis, ac animi dotibus conspicuum.

§ 390

Brevitas non patitur ad hanc dignitatem pertinentia congerere, vel omnia, vel pleraque, id est omnem paene philosophiam practicam excutere, eamque mathematicam, et simul in late patentem morum in gentibus aetatibusque diversorum provehi oceanum, § 212. Inadaequatam nostris finibus, aliquam tamen eius imaginem exhibent Iuvenalis consilia: Esto bonus miles, tutor bonus, arbiter idem Integer, ambiguae si quando citabere testis Incertaeque rei, Phalaris licet imperet, ut sis Falsus, et admoto dictet periuria tauro, Summum crede nefas animam praeferre pudori, Et propter vitam vivendi perdere caussas. Provincia quum te Rectorem accipiet, pone irae fraena modumque, Pone et avaritiae, miserere inopum sociorum, Respice, quid moneant leges, quid curia mandet, Praemia quanta bonos maneant, quam fulmine iusto Et Capito et Numitor ruerint, damnante senatu.

§ 391

Nobilitas, de qua nunc loquimur, § 388. aspernatur humillima quaevis et abiecta, § 195. An, quae Turpia cerdoni, Volesos Brutumque decebunt? Sed et illa, quae simplici forsan honestati non repugnant, ex abstracta philosophorum formula, detrahunt tamen ex opinione moribusque hominum, quorum iudiciis stare, vel nobilis, existimatio debeat, aliquid illius dignitatis, dum media est, non minimae, § 212. quam ferre in oculis, et a qua ne latum quidem unguem recedere, secum constituit cogitando decernendoque, quem nunc animo formamus, aestheticus medias res venuste picturus. Quam durus censor est poeta? Laureolum velox, etiam bene, Lentulus egit, Iudice me, dignus vera cruce.

§ 392

Animus eleganter nobilis in talibus etiam materiis, quae tenuiter possent, possent sublimius cogitari, singulare quaeret artificium declarare, non meditatus solum, quae proferat, sed et quae omittat, quando catus et harum rerum peritus spectator ipse sibi tradet multa, nunc ob tenuitatem, nunc ob sublimitatem, quae non exhibita deprehendet, deprehendet nihilominus auctori venisse in mentem, sed eum non remisisse vires, et simul iisdem belle pepercisse, § 215.

§ 393

Nobilitas animi, quam nunc volumus, βάθος, § 317. praesertim genus tertium, § 276. tertium tumoris, § 217. genus sibi cavendum putat, § 279. sequitur potius bene moratam cogitandi rationem, quatenus et relative non omne solum decorum, sed et eius gradum in nobiliore hominum consuetudine paene sola regnantem observat, § 228. praestabit aliquam quidem remissionem cogitationum elevationemque, praesertim in opere longiori, § 273, sed utilatius aequabilem semper, § 268, ita et plerumque simul strictius talem, § 267, praeferet aliquam mediocritatem, § 269. mediis etiam strictius attemperatam, §§ 270, 271. et pro thematibus electaque semel ea significandi formula, nunc altiorem, nunc minus, § 272. spectatori nobilitatem cogitantis animis aequalem circiter afferenti facilem ac suavem, § 274. non abiectis solum de media re cogitandi rationibus, § 278, sed etiam fluctuantibus et incertis, § 280.

§ 394

Restat Magnanimitas Aesthetica per Eminentiam Sic Dicta, superius ingenium optimis genere maximisque cultum, et immortalitati natum, vivensque mortali iam in corpore pectus generice maximis sua pro maiestate cogitandis et par, et invigilans, omni opera, quod Hinc saepe insuetum miratur limen Olympi, Sub pedibusque videt nubes § 318. et sidera. Saepe deum vitam, S. V. § 206. accipiet, divisque videbit Permistos heroas, idemque videbitur illis.

§ 395

Urit idem fulgore suo, quas praegravat, artes. Infra se positas non eas nugatorias solum, § 191. Fastidioso quas pede proruit, sed etiam magnos satis tenuibus, immo mediis, animorum habitus, qui comparati cum hac magnanimitate suis non raro titulis excidere videntur, quos optimo tamen iure habent extra metum comparationis constituti. Cum dignitate quadam aesthetica, § 193. quae cogitaveris, sunt illa quidem omnia semnos cogitata, comparate vero Plinius II. ep. 11. Respondit, inquit, Corn. Tacitus eloquentissimus, et, quod eximium eius orationi inest, semnos, quasi sublimem Taciti gravitatem non attingentes semnos respondere non potuissent.

§ 396

A vilibus et abiectis non avocat § 195. haec modo Virtus, recludens immeritis mori Caelum, negata tentat iter via, Coetusque vulgares et udam Spernit humum fugiente penna: sed nec contenta quidem est absoluta magnitudine ac dignitate rerum et cogitationum, §§ 198, 201. altius pauperum aliquando parentum sanguinem Non usitata nec tenui rapit Penna, ut nec in terris quidem longius moretur, et ipsas urbes relinquat, invidiaque maior per liquidum aethera sursum feratur.

§ 397

Magnanimitas haec aestheticarum generice maxima virtutem directo sibi sumit in omni sua maiestate pingendam. Virtus, repulsae nescia sordidae, Intaminatis fulget honoribus. Nec sumit aut ponit secures Arbitrio popularis aurae. Hor. III, od. 2. cf. od. 3. Per indirectum eiusdem est animorum magnitudinis vitia publica, velut epidemicas aliquas pestes, abominari, § 203. Foecunda culpae saecula nuptias Primum inquinavere, et genus, et domos. Hoc fonte derivata clades Inque patres populumque fluxit. e. c. od. 6. cf. II. od. 15, 18. III. 1, 24. Epod. 7. § 204.

§ 398

Animorum excellenter magnorum ingenium superius non admittit, ut practici pragmaticique sint cum neglectu theoriae, quam tunc etiam amant et amplectuntur, quando in maximarum naturaliter rerum contemplatione sic haerere fixa videtur, ut subito non appareat, quid eiusmodi consideratio faciat ad mores et vitam beatam. § 205. Ita in homine verioribus sacris non imbuto non, nisi magnus eminenter, animus haec effatur: Nil maius generatur ipso (Parente) Nec viget quicquam simile aut secundum, Proximos illi tamen occupavit Pallas honores, e. c. Hor. I. od. 12.

§ 399

In rebus magnitudine naturali conspicuis, generice maximis, specifice etiam maximorum mentionem in exemplis inieci, divinorum, ne forsan animos generice maximos sibi formaturus animo Polyphemos aliquos Enceladosve vel contemtores deorum Mezentios secum fabricetur, non eos vere magnos animorum, sed tumide superbos. Prima potius dignitatis positivae per sublimia lex est: humana quaecunque, vel specifice maxima, divinis subiicito, § 206. Regum timendorum in proprios greges, Reges in ipsos imperium est Iovis, Clari giganteo triumpho, Cuncta supercilio moventis.

§ 400

Ex qua formula semnos Horatius I. od. 12. Gentis humanae pater atque custos, tu secundo Caesare regnes Te minor latum reget aequus orbem, Tu gravi curru quaties Olympum, Tu parum castis inimica mittes Fulmina lucis. Idem de Romano populo, quo maius aliquid in humanis Romanus ignorabat. III. od. 6. Diis te minorem quod geris, imperas. Hinc omne principium, huc refer exitum. Dii multa neglecti dedere Hesperiae mala luctuosae. Dum autem oda 5. Caelo, ait, tonantem credidimus Iovem Regnare: praesens Divus habebitur Augustus, iam servitutis, vel iustissimae, saltem acceptissimae, videtur expertus effectum, de quo § 373, quoque secundum philosophum, quem Longinus citat, nihil evadimus, nisi adulatores megalophyeis.

§ 401

Magnanimitas, cuius sublimia Longinus Echo dicit, et de qua nunc loquimur, non omnino quidem transcendit horizontem aestheticum, neque res ita sibi tantum concipit, uti pura philosophiae scientia, maximis tamen generice inter observabilia quia potissimum et paene solis inhaeret, versatur in iis materiis, quae sunt horizonti rationis logico aestheticoque communes, et hinc, ac simul aliis ex caussis, plus rationis admixtum habet eiusdem analogo, plus distinctionis etiam mathematicae, proptereaque gradus in ipsis generice maximis, ut ita dicam, specificos metitur observatque curatius, ac magni, de quibus S. XXV. animi. § 207. Principum est et regum vere magnorum, ingenti cum facilitate, suum tamen in omni consuetudine cuique tribuere, vel in iis, quae minora videantur, et gradus honorum dignitatumque potiorum, vel infra, vel iuxta se positarum apprime tenere, et secundum hanc veluti scalam cuivis reddere personae convenientia.

§ 402

Hinc ne nobili quidem cogitandi vivendique generi sufficiens animus non solum ad hanc concipiendam magnanimitatem inhabitilis est, sed etiam illi falluntur, qui in his generice maximis specifice sibi maxima semper legentes transvolant in his minora ac media, quibus fatentur se pulcre cogitandis impares esse, grandium interim maxima belle se posse describere secum oppido certi sunt, § 209. Vires sunt potius praetentandae in grandibus, quorum alia in occasione neglectus ipse adhuc sublimior erit, in grandibus, quibus adhuc satis multum pompae, cerimoniarum, aurique et ostri regalis extrinsecus accedit, ut tandem vel nudam maiestatem, maiestatem, inquam, herois unam ex maximis, vel puriora sacra, dum intra mentem peraguntur unice, sublimius effingere sufficias. Illa vero deridenda arrogantia est in minoribus navigiis rudem esse se confiteri, quinqueremes vero, aut etiam maiores, gubernare didicisse. Cic. de Or. I.

§ 403

Quanquam satis magnus sublimibus animus non est sapiens ille stoicus, quem, Si fractus illabatur orbis, Impavidum feriant ruinae, § 353. non levioribus tamen ille curis afficitur, nec ex tranquilla superum vitam imitante serenitate deturbatur. Minima non curat admodum, neque movetur vehementius, si qua Parnassi reptilia, censores vitio creati, leviculam, in eius amictu maculam, non quod pueri in faba, reperisse se gloriantur; audaci potius impetu suum putat, in vera regularum collisione, dum fortissimas et Pygmeis ne cognitas quidem leges elevatiori strenue sequitur orbita, ita rationes suas subducere, ut levioribus animulis artis suae pusillae, quam unice norunt, sanctissimas, si diis placet, regulas; vere minores et debiliores, spernere, pessundare, proculcare videatur, non sine pulcellorum ardelionum lacrimula, vere tamen exceptione non ineleganti. § 210.

§ 404

Gravitatem absolutam aestheticam in animis nobilibus collocavimus § 363, uti Cicero ipsum moderatorem ingeniorum ad magna nitentium describit, non ut quendam magistrum atque artificem, sed quasi unum e togatorum numero atque ex forensi usu, hominem mediocrem, nec omnino rudem. Quod si vero nobilis eiusmodi animus actu velit ad grandia cogitanda accedere, quasi suimet ipsius et ordinarii sui status oblitus, excitandus est, et velut extra se rapiendus in maius theatrum, quam in quo quotidie personam agit, et ita divis heroibusque miscendus, ut excelsam aliquam cum iisdem familiaritatem contraxisse, nec tanquam in alienum orbem delatus, sed in eiusmodi consortio dudum habitans appareat, §§ 213, 396. Auditis? an me ludit amabilis Insania? audire et videor pios Errare per lucos, amoenae Quos et aquae subeunt et aurae. Hor. III. od. 4.

§ 405

Quam nunc quaerimus, magnanimitas non magna solum themata, sed ex ea etiam parte considerare gestit, qua maiora et grandia apparent. § 215. Memento Didonis 1) in eleganti illo epigrammate Ausonii: Infelix Dido, nulli bene iuncta marito! Hoc pereunte fugit, hoc fugiente perit. 2) quam Ovidius her. ep. VII. pingit hoc epitaphio: Praebuit Aeneas et caussam mortis et ensem, Ipsa sua Dido concidit usa manu. 3) illam Virgilii sic ipsam sibi parentantem ad rogum Iliacis vestibus et noto cubili exstructum: IV. Aen. 651. Dulces exuviae, dum fata deusque sinebant, Accipite hanc animam, meque his exsolvite curis. Vixi, et, quem dederat cursum fortuna, peregi, Et nunc magna mei sub terras ibit imago, Urbem praeclaram statui, mea moenia vidi. Ulta virum poenas inimico a fratre recepi, Felix, heu! nimium felix, si litora tantum Nunquam Dardaniae tetigissent nostra carinae.

§ 406

Quam Didonem malit magnanimitas heroica fictam a se? Equidem nihil haesitans Didonem Virgilii nomino. Rationem quaeris? Metire praedicata. Primum et in Cigarorum aliquam quadrare potest mulierculam, quae primo marito ob crimen in furcam acto fuga sibi consuluit, quum autem cum altero marito furfuris eiusdem atrox denuo crimen patrasset, hoc manibus lictorum elapso, communis sceleris poenas morte dedit. Secundum conveniet et uxori cuiusvis militis gregarii, qui fustibus eam in talem fortunae coniugalis desperationem compulerit, ut, hoc absente, eius gladio sibi iugulum solverit. Apud Virgilium autem non solum excellenter magna est, de qua sermo est, sed ea etiam, quae de eadem praedicantur. § 405.

§ 407

Nostra nunc magnanimitas omni opera cavebit et βάθους genus quartum et omnes eius species pro gradu turpitudinis, § 310. Dii Virgilii iam theoprepoteros loquuntur, agunt, patiuntur, ac Dii Homeri. § 311. Virago Virgilii de rebus ad se pertinentibus commentatur augustius, § 408. quam Dido Ovidii: Durat in extremum, vitaeque novissima nostrae, Prosequitur fati, qui fuit ante, tenor. En! querulam de perpetua calamitate mulierem ordinariam! Virgilii Dido se felicem, excepta novissima calamitate, fortior praedicat. Occidit internas coniux mactatus ad aras, Et sceleris tanti praemia frater habet. Haec, queritur multis virum, inultum et sicarium impunem immo praemia habentem; illa brevibus sibi viri ultionem fratrisque poenas gratulatur. Prius est cuiusvis foeminae. Exsul agor, cineresque viri patriamque relinquo, Et feror in duras hoste sequente vias. Applicor ignotis, fratrique elapsa fretoque, Quod tibi donavi, perfide, littus emo. Quid hactenus legimus in Ovidio, quod non cuiusvis praefecti cuiuscunque militaris evenire possit coniugi? § 312.

§ 408

Habeat gravitas nationis germanicae per omnes gradus magnorum cum decore decurrens, quae regerat suam gracilitatem ultra modum efferentibus vicinis. Fuit inter eos, quo dicam homuncionem nomine? qui cruciatus hominis optimi maximi genus humanum infinitis malis eximentes ludicris illis novorum gelasimorum versiculis proscinderet, et Christianus tamen in regno Christianismi videri vellet. Centum civibus ipsa Iustitia veniam potius daret in tenuibus peccandi graviter, quam huic uni in una re, profecto, gravissima vile cogitandi genus levissime adhibenti. § 317.

§ 409

Grandis illa magnanimitas, unde sublimia vere sperari possunt, ita aversa est ab omni tumore, quarto eius genere, et huius speciebus, § 318. uti, si esset alterutrum necessarium, in manifestum prius βάθος delabi, quam crypticis puerilium humilitatibus intricari mallet. Hinc illius in optimis auctoribus adhuc minus rara sunt exempla, ac harum ineptiarum, quibus Martianus Capella, Tertullianus, Sedulius, et his aequales, affatim turgent. Procul hinc magnidica mendacia, et quicquid est insulsae magniloquentiae!

§ 410

Animus in aestheticis generice maximus imitationem grandium ab Horatio, Cicerone, Longino, ab ipsa ratione per doctrinam de expectatione casuum similium psychologicam, ita habet sibi commendatam, ut non exemplaria solum sublimium scriptorum, pictorum e. c. Nocturna versare manu, versare diurna, sed et illustrium per omnes aetates virorum facta dictaque, velut in speculum, intueri, moresque tum suos ipse, quantum licet, tum a se cogitando exprimendos ad horum similitudinem componere gaudeat. § 285. Nec haerebit in solis clarioribus, eruere maiora quaevis e tenebris, ab oblivionis iniuria vindicare, et, in ipso hoste si sint, laudare, pro caussae meritis, non erubescit. § 286.

§ 411

Animus in dicto saepe gradu magnus, non suspicax est et incredulus, si quid egregii et eminentis audire sibi, vel omnino videre videtur, et, quanquam aera lupinis distinguere dudum didicit, suo tamen experimento novit, non ardua quaevis et singulari ex virtute tantum fluentia, iam eo ipso numeranda esse, propter dedecus nostri generis, in absolute incredibilibus, §§ 286, 301. Sicut eundem parvae quaedam occasiones parum movent dignum cedris ad impetum, S. V. ita peculiarem aliis fortius incitationem aliquando sentit, quoniam, et ipsius iudicio, Paullum sepultae distat inertiae Celata virtus, si quando dicenda Musis praelia, si heroicum amorem patriae, si praeclaram detegit in multis vitae morumque sanctimoniam, ac illi tamen omnes illacrimabiles Urgentur ignotique longa Nocte, carent quia vate sacro. aut lividis oblivionibus non ita multo post carpendi videntur, si et ipse sileat eosdem inornatos. Hor. IV. od. 9.

§ 412

Magnanimitatis huius utique natura bene natorum proton kai archetypon stoicheion epi panton esti, uti Longinus S. II. liberaliter concedit, non ea solum, quae in ingeniis divinis, et praecordiis ad heroica sola paene natis, sed oppido paucis, est autonomos, sed et illa natura, nobilium animorum, § 404. quae non ordinariis suis quidem viribus, vivis iis tamen et bona per consilia directis in altius quid atque sublimius, per exempla grandia validius incitatis, eo potest et decernit assurgere. S. II.

§ 413

Neque vero solam naturam, quatenus connascitur, heic certe, paginam utramque facere, vel hinc efficere mihi posse videor, quod experientia confirmat, optimas maximas, aut saltem bonas excellenter naturas, § 412. barbarie saeculorum, ac aetatis suae, pravis exemplis, praeconceptis magnatum opinionibus, servitute, uti apud Longinum est, S. XLIV. quasi quadam animi arcula et publico carcere posse deprimi, constringi, imminui, § 359, quemadmodum arculae, (si vera sit fama) in, quibus nani, vocati Pygmaei, nutriuntur, non solum impediunt incrementa inclusorum, sed etiam contrahunt eos circumposito corporis vinculo. § 359.

§ 414

Si qua libertatis externae fraena, si qua servitus externa deprimendis animis retundendisque maximis quibusvis et studiis et incitationibus apprime facta sunt, quod nullus nego: nec extra oleas vagari mihi videar, si, propter oppositorum oppositas rationes, in primis auxiliis animorum ad vere excelsa levandorum, numerem intimam persuasionem de copioso maximorum eventuum systemate, non praeteritorum solum et praesentium, sed etiam maxima ex parte adhuc exspectandorum; non optima solum et maxima sublimitatis ac venerandae virtutis exempla simpliciter ad imitandum proponente, sed etiam saluberrima proferendi in semet ipsum imperii, fugiendae servitutis moralis omnis internae, victoriaeque in semet ipsum obtinendae remedia consiliis evidentissimis subministrante, persuasionem, inquam, de veris eiusmodi rebus et gestis et gerendis, quae simul eam animabus vim largiatur ac potentiam divinitus, ut ne mortis quidem metu possint eo compelli, quo tyrannus improba poscens destinaverit, supernaturale libertatis internae psychologicaeque complementum ac supplementum.

§ 415

Pergit Longinus, l. c. caussas penuriae sublimium suis temporibus ingeniorum enarrare 2) pacem universi orbis, cui tamen caussae et ipse parum fidit, et satis prospexit Discordia fratrum, ne diu posset egestas heroum imputari, et imputaretur eadem falso, si quando sperare liceret pacem orbis habitabilis universalem diuturnam, hominesque simul discerent excelsas pacis artes, quibus pater patriae summos etiam regnorum gentiumque domitores transcendit. 3) Infinitum detinens cupiditates nostras bellum, de quo, quale sit, interpretes disputant.

§ 416

Magnanimitatis excellentis status ordinarius est status tranquillitatis, E. § 445. supra perturbationes animi vulgares et tumultus mentis internos positae. Per altam rationis et inferiorum cognoscendi facultatum, voluntatis et inferiorum appetendi facultatum, harmoniam, quae saepe apud eminenter magnos viros restat, etiamsi vehementius, nec sine affectionibus, quoniam homines sunt, commoveantur. Abripiuntur in πάθος ἐνθουσιαστικόν, si ferat occasio, sed probante ratione, rationalique conscientia, tum antecedente, tum concomitante, et consequente. Hactenus nihil est interni dissidii. Si qua tamen aliquando lucta caelestibus in animis locum habet, non est ea sensitivarum tantum cupiditatum in alias non nisi sensitivas, παθῶν εἰς πάθη, sed decretorum, quibus admixtum sit aliquid sensitivi, pugnantium in meras appetitiones sensitivas, nec diu, nec in infinitum, sed plerumque vincente parte meliori, cuius victoria profundam iterum pacem et antiquam tranquillis animis serenitatem reducit: M. § 693.

§ 417

Cum hoc statu confer statum bestialitatis, E. § 434. Nulla quies huic, nulla tranquillitas, nulla sopitae rationis et affectuum, et instinctuum, nec horum inter se, concinens harmonia. Crederes nunc Nimborum patriam loca foeta furentibus Austris, qui totum hominem Quippe ferant rapidi secum verrantque per auras. Falleris tamen. Non ita multo post Una Eurusque Notusque ruunt, creberque procellis Africus, et suum cuique facinus. Ponat servitus externa nonnihil iisdem repaguli, Illi indignantes magno cum murmure circum Claustra fremunt, luctantes intus continuo, et ad primam iterum opportunitatem, velut agmine facto, Qua data porta, ruunt, Ita, misere talis animus nunc auri sacra fame, nunc ambitione et fastu, nunc voluptatum turbine, nunc desidia, nunc aliquibus, nunc omnibus, inter se dissentientibus, agitatur. Hoc est illud infinitum bellum, § 415. magnanimitati sublimium foetae inimicissimum, § 416.

§ 418

Iam una dictarum tempestatum infringit satis animum. Recte Longinus in caussis deficientis egregii ac sublimis narrat 4. philochrematian, appellans venuste philargyrian nosema mikropoion, § 45. eiusque cum magno sumtu (Sumtuositate) liberos fingit Fastum et Luxuriam, ex quibus sane non degeneres generentur denuo Contumelia, Iniustitia et Impudentia, quam inter progeniem contabescant et emarcescant animorum magnitudines.

§ 419

An, haec animos aerugo et cura peculii Quum semel imbuerit, speramus carmina fingi Posse linenda cedro et levi servanda cupresso? A. P. 330. Negat ipse Phaedrus de fabellis, quales scripsit, aut scripsisse dicitur. III. prol. Novem artium, quamvis curam habendi penitus corde eraserim, Et laude invita in hanc vitam incubuerim, Fastidiose tamen in coetum recipior. Quid credis illi accidere, qui magnas opes Exaggerare quaerit omni vigilia, Docto labori dulce praeponens lucrum? cf. Hor. od. II. 15, 18. III. 2, 24.

§ 420

5) Philedonia katabythizei, §§ 417, 418. Intemperans deliciarum externarum desiderium eo usque mores emollit, ut tandem nihil omnino masculi roboris animo supersit, et minime tantum, quantum valoris grandia requirunt. Vides, ut pallidus omnis Coena desurgat dubia? Quin corpus onustum Hesternis vitiis animum quoque praegravat una, Atque affigit humo divinae particulam aurae. Hor. Serm. II. 2. quae tota paene huc pertinet satura. Numera modo dispendia temporis, quod insumendum est acquirendae theoriae, eiusque empiricae, crebrius repetitis experimentis ad eam certitudinem evectae, quae decet arbitrum elegantiarum eiusmodi, et miraberis superfuisse nonnihil otii, gravioribus concedendi.

§ 421

6) Desidiam tandem Longinus in caussis animorum parum aut nihil in sublime surgentium numerat. Qua dum intermittuntur exercitia, non crescit habitus, ac eo ipso crescit desuetudo habitui opposita, id est difficultas, in veram denique degenerans impotentiam. Invidiam placare paras, virtute relicta? Contemnere, miser. Vitanda est improba Siren Desidia, aut, quicquid vita meliore, parasti Ponendum aequo animo. Hor. Serm. II. 3, v. 13. Ambitionem superbiaeque fastum, naturales tumoris parentes, Longinus omisit, forsan a laudabili philotimia non satis haec vitia distinguens, aut veritus, more multorum, ne funditus his eversis illa simul enecetur, aut saltim enervetur. Sanioris autem ethices peritus ratione perspicit, quod experientia satis ac historia confirmant, uti separari probe possunt et debent, ita saeculis locisque, quibus veri honoris amori substituta fuit ambitiosa fastus superbia non sublimitatis floruisse regnum, sed tumoris insanivisse tyrannidem.

§ 422

Veram amans in cogitando pulcritudinem, ut possis magna, S. XV. absolute, S. XVI. pro relativa sua magnitudine, S. XVII. proportionatis materiae cogitationibus, S. XVIII. vel tenui, S. XVIIII. vel medio, S. XX. vel sublimi cogitandi genere, S. XXI. sine vitiis, quae in maximis esse solent maxime conspicua, S. XXII. augere: S. XXIII. connatam pectoris tui magnitudinem, quam habeas aliquam oportet, § 45. et ad absolutam gravitatem compone, S. XXIIII. et erige, quousque surgere poterit, S. XXV. felix, si sublimitatibus etiam attingendis suffecerit. S. XXVI. Non, si priores Maeonius tenet Sedes Homerus, Pindaricae latent Ceaeque et Alcaei minaces, Stesichorique graves, camoenae, Non, si quid olim lusit Anacreon, Delevit aetas. Hor. IV. 9, od.

§ 423

Tertia cura sit in rebus eleganter cogitandis, §§ 115, 177. Veritas, M. § 515. sed Aesthetica, § 22. i.e. veritas, quatenus sensitive cognoscenda est. Veritatem obiectorum metaphysicam novimus convenientiam eorundem cum universalibus maxime principiis, M. § 92. et inde Leibnitium intelligimus, qui Theodicaeae T. II. p. m. 312: Potest, inquit, dici aliqua ratione principium contradictionis et rationis sufficientis inclusum definitioni veri et falsi. Nam repraesentatio veri in aliquo obiecto metaphysici, quatenus intra animam certi subiecti peragitur, est ea convenientia repraesentationum cum obiectis, quam plerique veritatem logicam nominant, alii mentalem, afficientiae, correspondentiae et conformitatis, dum metaphysicam veritatem materialem appellant.

§ 424

Posset metaphysica veritas obiectiva, obiective verorum repraesentatio in data anima Subiectiva dici Veritas, vel etiam in verbis faciles logicam tandem dicamus cum plurimis, sed latius, ut in re conveniamus, cuius potissimum caussa haec repetuntur aliquantulum altius. Iam enim reor liquidum esse, Veritatem, metaphysicam, vel obiectivam quum dixeris, ut lubet, in anima data sic repraesentatam, ut det in eadem veritatem logicam latius dictam, vel mentalem et subiectivam, nunc obversari intellectui potissimum in spiritu, dum est in distincte perceptis ab eodem, Logicam Strictius Dictam, nunc, obversari analogo rationis et facultatibus cognoscendi inferioribus, vel unice, vel potissimum, aestheticam. § 423.

§ 425

Lege, sis, consilium, quod Chremes in Terentii Heaut. III. sc. I. Menedemo suppeditat; et hunc deprehendes de veritate quadam aesthetica loqui regerentem: Videre verum, atque ita, uti res est, dicere. Memento saturarum, quando veritatem, odium saepe parientem, exponere non dubitant, neque teneras mordaci radere vero Auriculas, suo tutae quasi privilegio: quanquam ridentem, dicere verum Quis vetat? easque confer cum practicis, eiusdem quae videantur argumenti, consiliis ethici cuiusdam philosophi curatius sua demonstrantis ac scientifice: et deprehendes in exemplo differentiam veritatis aestheticae, et strictius logicae. § 424.

§ 426

Communis est logicis aestheticisque meditationibus, quam Cicero off. II. 18. paene genetice describit, virtus, quae vertitur in perspiciendo, quid in quaque re verum sincerumque sit, quid consentaneum cuique (convenientiam cum principio contradictionis), quid consequens, (convenientiam cum principio rationati, M. § 23.). ex quo quaeque gignantur, quae cuiusque rei sit caussa, (convenientiam cum principiis rationis, M. § 20. et rationis sufficientis, M. § 22.) Verum quando nituntur illae distinctam et intellectualem ad harum rerum perspicentiam, hae subsistentes intra suum horizontem, easdem sensibus et analogo rationis eleganter intueri satagunt. § 424.

§ 427

Si Veritatem mentalem et subiectivam, veritatem repraesentationum omnem, quae huc usque logica tantum dicta est, dicamus Aestheticologicam: non ea distinguentium est sententia, ac si 1) aesthetice vera quaedam, immo multa, non essent simul logice vera, quod lubenter concedimus. In ea Naturae alloquutione ad mori detrectantem; quam Lucretius fingit: III. 940-957. cuique vere satis subiicit: Quid respondeamus, nisi iustam intendere litem Naturam, et veram verbis exponere caussam? sunt omnia fere simul logice vera, M. § 265. E. § 252.

§ 428

Neque negamus, neque nescimus, 2) veritatem aestheticam in pulcre pingendis partibus saepe dare veritatem totius logicam, et vix aliter fieri posse, si partium absolvatur et ad finem perducatur enumeratio. Hoc unum observamus, veritatem ab aesthetico, quatenus intellectualis est, non directo intendi, si per indirectum ex veritatibus aestheticis pluribus una prodeat, aut cum aesthetice vero coincidat, de illo sibi gratulari aestheticum rationalem, § 38. neque tamen illud esse, quod nunc potissimum quaerebatur; § 423.

§ 429

Si qua vero sit veritas logica, strictius dicta scilicet, § 424. non nisi per intellectum cogitanda; vel illi subiecto, quod pulcre cogitaturum supponitur, vel iis obiectis personalibus, quorum gratia potissimum cogitas, et utrumque denuo, vel semper, vel certis nunc sane rebus circumstantibus: est ea supra horizontem aestheticum constituta, et recte, saltim praesens in tempus, omittitur. § 15, 121. Eclipsin annularem anni praeterlapsi cogita tecum astronomus, non physicus solum, sed et mathematicus, aut cum astronomis, eandem autem cogita pastor, vel sodalibus, vel tuae Neaerae: ohe! quot vera cogitasti prius, nunc omnino praetermittenda!

§ 430

Sunt veritates quaedam adeo parvae, ut eas sectari vel commemorare sit infra horizontem aestheticum, saltim infra pulcram magnitudinem, nunc absolutam omnino, nunc relativam certe. § 120, 178. Has veritates infinite parvas non curat aestheticus. § 191, 221. Nec historico quidem severam hanc sine exceptione legem scriptam putat: Ne quid veri non dicat, ipse legens Aen. VI. Iuvenum manus emicat ardens Littus in Hesperium. - At pius Aeneas arces, quibus altus Apollo Praesidet, horrendaeque simul secreta Sibyllae, Antrum immane, petit. nec curat, nec cogitat, quo pede primum Aeneas Italiam tetigerit, et verissimum interim est, aut sinistro, aut dextro, nisi utroque, quod minus decorum.

§ 431

Veritas aesthetica postulat obiectorum eleganter cogitandorum 1. possibilitatem, § 426. 1) absolutam, M. §§ 15, 90. quatenus sensitive cognoscenda est. § 423. i. e. ne in obiecto, dum illud vel in se spectare placet, iam aliquid notarum sibi invicem contradicentium, vel a sensibus et analogo rationis, observetur. M. § 8. Quaedam peccatorum inaequalitas habet hanc possibilitatem, et hinc etiam aesthetice vera est. M. § 272. E contrario Queis paria esse fere placuit peccata, laborant, Quum ventum ad verum est. Sensus moresque repugnant, Atque ipsa utilitas, iusti prope mater et aequi, Hor. Serm. I. 3.

§ 432

Veritas aesthetica poscit possibilitatem obiectorum suorum, § 431. 2) hypotheticam, § 426. M. § 16. et hanc quidem denuo A.) naturalem, M. § 469. quatenus cum certa libertate propius non connectitur, et ab analogo rationis diiudicari potest. § 423. Hanc deprehendo in Aen. IX. 100, Tum pater omnipotens, rerum cui summa potestas, Infit. Eo dicente, deum domus alta silescit, Et tremefacta solo tellus, silet arduus aether.

§ 433

Veritas aesthetica requirit possibilitatem in obiectis suis B.) moralem a) latius dictum, M. § 723. ut non nisi a libertate derivanda, talia etiam et tanta sint, qualia et quanta ex data libertate, data persona et charactere e.g. hominis certi morali fluere videantur analogo rationis. Hoc est illud ad veritatem vitae propius accedere, secundum quod sane non perinde est, Maturusne senex, an adhuc florente iuventa Fervidus, et matrona potens, an sedula nutrix Mercatorne vagus, cultorne virentis agelli, Colchus, an Assyrius, Thebis nutritus, an Argis loquatur, aut obiectum occupationis, aut personale sic. Hor. A. P. 115.

§ 434

Tu, quid ego et populus mecum desideret, audi: Si fautoris eges aulaea manentis, et usque Sessuri donec cantor: vos plaudite, dicat: Aetatis cuiusque notandi sunt tibi mores, Mobilibusque decor naturis dandus et annis. 153. Semper in adiunctis aevoque morabimur aptis, 178. Hinc Horatius commendabat et philosophiam practicam, ut ita dicam, applicatam §§ 126. 361. 212. quia eam probe tenens ille, profecto, Reddere personae scit convenientia cuique. § 433. et artis aut notitiae illius, quam Theophrasti characteres morum inchoarunt, et Gallicus posthinc Theophrastus locupletavit, utilitatem suo tempore iam perspiciens, Respicere exemplar vitae morumque iubebat v. 317. Doctum imitatorem, et veras hinc ducere voces.

§ 435

Veritas aesthetica requirit possibilitatem moralem b) strictius dictam, M. § 723. in cogitante non solum ipso, S. XXIIII-XXVI. sed et obiectis explicite vel implicite probandis ab eodem, brevius, in pulcris cogitationibus, si vel Acheronta describant, § 422. sed eam tantum, quae cadat in sensus et analogi rationis sub trutinam. § 211. Haec est illa Veritas Moralis, qua, secundum Horatium, Metiri se quemque suo modulo ac pede verum est. Quemadmodum §§ 433, 434. postulatam ego dicerem Veritatem Moralem Latius Dictam; sic hanc lubentius Strictius Dictam, appellarem veritatem moralem, ac illam Strictissime Dictam, convenientiam signorum cum mente nostra, quae si virtus sit, iam habet sinceritatis titulum, si vitium sit, iam secum fert rimositatis ignominiam. E. § 339.

§ 436

Huius veritatis moralis, sed aestheticae, huius dignitatis in cogitando venustius, §§ 35, 182. limites aestheticos belle monstrat Cicero pro Mur. quando 74. At enim agit, inquit, mecum austere et Stoice Cato, negat verum esse, allici benevolentiam cibo, e.c. et pro veritate aesthetica morum, in quos invectus erat Cato, velut in ambitum, respondet: Horribilis oratio, sed eam usus, vita, mores, civitas ipsa respuit. e.c. 75. Quare noli, Cato, maiorum instituta, quae res ipsa publica, quae diuturnitas imperii comprobat, nimium severa oratione reprehendere. e.c. 76. Quod ais: Nulla re allici hominum mentes oportere ad magistratus mandandum, nisi dignitate (quatenus intellectualiter unice concipitur a philosophis, §§ 211, 212.): hoc tu ipse, in quo summa est dignitas, non servas. Cur enim quemquam, ut studeat tibi, ut te adiuvet, rogas? e.c. 77. Quid? quod habes nomenclatorem. e.c.

§ 437

Veritas aesthetica requirit obiectorum pulcre cogitandorum, II. nexum, cum rationibus et rationatis §§ 426, 431. quatenus ille sensitive cognoscendus est, § 423. M. § 24. per analogon rationis, M. § 640. Exemplum esto Coriolanus Livii. II. ipsius nominis, et auctoritatis primae ratio est, c. 33. hinc altiores spiritus in tribuniciam potestatem, c. 34. unde plebis ira, ex hac exsilium Coriolani, et hostilis eum ad Volscos, non sine ratione ex antecedentibus manifesta, rapiens animus, communicata hinc cum hospite Tullo consilia belli in romanos, c. 35. horum consectarium callidum Tulli artificium, et nova Volscae plebis indignatio in romanos, c. 37.

§ 438

Hinc decernitur bellum, duces Tullus et Marcius, Coriolanus noster, exsul romanus. Ob huius fortitudinem prosperum Volscis initium, plebis Romanae trepidatio, hinc prima romanorum legatio, atrox responsum quae retulit, reversa ad hostem non recipitur. Hinc sacerdotes supplices. Quoniam et hi frustra, iam paene muliebris timor pervadit Romam, c. 39. Mater, coniux, et turba mulierum tandem movent durum animum, quod ne sine ratione fieri videatur, fingit matris orationem sane patheticam historicus. Hinc castra hostilia retro moventur, neque tamen disparet Coriolanus, nisi post aliquam reliquorum eius fatorum mentionem. Romae autem exigitur Fortunae muliebris monumentum. c. 40. Quanta in his harmonia concinit alendo recreandoque legentium analogo saltim rationis? § 437.

§ 439

Veritas aesthetica poscit possibilitatem obiectorum et absolutam et hypotheticam, qua sensitive perspicitur, §§ 431-436. omnis possibilitas postulat unitatem, M. § 73. absoluta absolutam, hypothetica hypotheticam, M. § 76. Hinc et veritas aesthetica utramque poscit unitatem in cogitandis suis, quatenus sensitive deprehendi potest, inseparabilitatem determinationum in cogitandis, salva perceptionis totalis pulcritudine. § 73. Erit haec obiectorum Unitas, quatenus phaenomenon fit, Aesthetica, vel determinationum internarum, M. § 37. quo unitas Actionis, si obiectum pulcrae meditationis actio sit, vel externarum et relationum, M. § 37. circumstantium, M. § 323. quo unitas Loci et Temporis, M. § 325. § 281. Sit, quod vis, simplex duntaxat et unum, et placentem simul rotundam illam brevitatem S. XIII. XIV. et pulcram obtinebis cohaerentiam, § 437. Hinc Augustino placuit adeo unitas, ut eam omnis pulcritudinis formam diceret.

§ 440

Veritas Aestheticologica, § 424. vel est universalium et notionum, iudiciorumque generalium, vel singularium et idearum, M. § 148. Illa Generalis, Haec Singularis esto. Veritatis generalis in obiecto nunquam tantum veritatis metaphysicae detegitur, praesertim sensitive, quantum in obiecto veritatis singularis, M. § 184. Quoque generalior est veritas aestheticologica hoc minus veritatis metaphysicae in eiusdem obiecto, et omnino, et praesertim analogo rationis, repraesentatur, M. §§ 150, 184. Habes rationem unam, ob quam aestheticus veritatis, quam observare possit, maximae studiosus, § 22, veritatibus generalioribus, abstractissimis et maxime universalibus, determinatiores, minus generales, minus abstractas, et generalibus omnibus singulares praeferat, quantum potest. Idem ubertas suadet § 115. quia quo magis determinatum habes obiectum, hoc plures simul differentias, M. § 151. hoc itaque plura pulcre cogitare de eodem conceditur. Idem magnitudo, et naturalis, et dignitas aesthetica iubet, si connumeres ad magnitudinem universalis quamcunque accedens in eius inferiori differentiae simul pondus, gravitatem, foecunditatem, § 177.

§ 441

Veritas aestheticologica generis est perceptio magnae veritatis metaphysicae; veritas aestheticologica speciei est perceptio maioris, veritas individui, seu singularis, aestheticologica est perceptio maximae, qua genus, veritatis metaphysicae. Prima veri, secunda verioris, tertia verissimi. § 440. Veritas singularis vel est internorum entis optimi maximi, vel absolute contingentium. Contingentia non repraesentantur, ut singularia, nisi ut possibilia integri alicuius universi. Hinc veritas singularis de contingentibus aut ea sistit, ut possibilia et partes huius universi, M. § 377. et haec veritas cum veritate absolute necessariorum maxima dicitur Strictissime, popularique sermone simpliciter, Veritas, aut ut possibilia alterius universi, eiusque partes, cognitioni hominum mediae, M. § 876. Veritas Heterocosmica.

§ 442

Veritas strictissime dicta § 441. est, quam describit Cicero de Inv. II. 162. per quam immutata (non mutata) ea, quae sunt, aut ante fuerunt, aut futura sunt, dicuntur (percipiuntur), quamque conferre videtur cum veritatibus minoribus Quaest. Tusc. V. 13. Chorus ille virtutum, inquiens, (constantia, gravitas, fortitudo, sapientia, reliquae) in equuleum impositus (veritate vel generali et abstracta, uti Stoicorum ista gustata magis, quam potata, delectant, vel heterocosmica, §§ 441, 440.) imagines constituit ante oculos cum amplissima dignitate, S. XXI. ut ad eas cursim perrectura, nec eas a se beata vita desertas passura videatur (cognitioni mediae § 441.) Quum autem animum ab ista pictura imaginibusque virtutum (vel generalibus et abstractis, vel heterocosmicis) ad rem veritatemque (strictissimam) traduxeris: hoc nudum (heterocosmicis mediae cognitionis obiectis spoliatum et ab iis omnibus separatum) relinquitur, possitne (in hoc universo singulariter et in concreto numerico) quis beatus esse, quam diu torqueatur.

§ 443

Veritatum aestheticologicarum generalium eae tantum aestheticae sunt, quae et quatenus analogo rationis, salva venustate, sensitive repraesentari possunt, §§ 440, 423. vel manifesto, et explicite, vel cryptice in omissis enthymematum enunciationibus, vel in exemplis, in quibus, tanquam concretis, haec abstracta deprehendantur. Hac ratione ipsum identitatis principium, M. § 11. est in Plauti, quis crederet? prologo Captiv.: Hos, quos videtis stare hic captivos duos, Illi, qui adstant, hi stant ambo, non sedent, Vos, vos mihi testes estis me verum loqui.

§ 444

Strictissime verorum eatenus est, veritas aesthetica, quatenus ea sensitive percipiuntur vera, sensationibus vel imaginationibus, vel etiam praevisionibus non sine praesagio, nec amplius, et sub eadem hypothesi veritates heterocosmicae sunt veritates aestheticae, neque plures, neque pauciores, quam analogo rationis percipiendae. § 441. Leibnitianam putas distinctionem, iam est Tibulli, qui in Messallae pan. L. IV. 1. de erroribus Ulyssis multa narrarat, ita ea finiens, v. 80: Atque haec seu nostras inter sunt cognita terras, (strictissime vera, § 442.) Fabula sive novum dedit his erroribus orbem. (heterocosmice vera, § 441.)

§ 445

Sectio XXVIII. Falsitas Aesthetica. Falsitas Aesthetica est falsitas subiectiva et disconvenientia cogitationum cum veritate rerum cogitandarum, quatenus illa sensitive percipi potest. §§ 423, 426. Optime Cicero: Falsum est, in quo perspicue est mendacium, si de aesthetica falsitate intelligatur, et perspicuitas sensitiva cogitetur. M. § 531. Quando autem exemplo vult notionem suam illustrare, num illud ad rem probe faciat, nostrorum sapientes temporum viderint. Hoc, ait, modo: Non potest esse sapiens, qui pecuniam negligat.

§ 446

Non, qui Sidonio contendere callidus ostro Nescit Aquinatem potantia vellera fucum, Certius accipiet damnum, propiusque medullis, Quam qui non poterit vero distinguere falsum. Hor. l. ep. 10. 26. §§ 423, 448. Neque tamen huc omnis subiectiva falsitas § 424. pertinet, sed qualem pingit Horatius ad caput artis poeticae: Humano capiti cervicem pictor equinam Addere si velit, et varias inducere plumas Undique collatis membris, ut turpiter atrum Desinat in piscem mulier formosa superne: Spectatum admissi risum teneatis, amici? Credite, Pisones, isti tabulae fore librum Persimilem, cuius, velut aegri somnia, vanae Finguntur species, ut nec pes, nec caput uni Reddatur formae.

§ 447

Non ab ovo, sed a falsis orditur Horatius, quodque lepidum videatur, ab iisdem Antonius apud Ciceronem de or. II. 30. Ille tamen ab aesthetico, §§ 445, 446. Hic ab aestheticologico generatim, § 427, quoniam in caussarum patronis, quales Crassus et ipse, affirmat aliquando necessarium esse alterutri falsum dicere, et utrumque eorundem eadem de re alias aliud defendere, quum plus uno verum (in se, et obiective, et strictissime) esse non possit. Hinc concedit omnem bene disserendi in foro rem mendacio nixam, neque male fert Catulum eum exagitantem, quod non magis gloriose putarit a veritate ordiri, quam a nescio qua dignitate.

§ 448

Sint quaedam aestheticologice falsa, § 427. immo etiam hoc significatu mendacia, § 447. tunc tamen erunt demum aesthetice falsa, si sint ipsi analogo rationis perspicue mendacia, § 445. Exempli loco sit ipsa de veritate disputatio. Contendant inter se philosophi dogmatici ex hac, academici scepticique ex altera parte subtiliter, de vero et falso (logice et metaphysice) de eius regula et criterio (primo, abstracto et scientifico) de notione utriusque, qua possint internosci (distincte, complete, scientifice) Digrediantur in id, quod interest inter rectum et pravum (universalius et logice conceptum) Redeant ad catholicam et primam veritatis notam, et logicum iudicium. Pone partem utramque, quam fieri potest, curatissime suam defendere sententiam. Ambos analogon rationis suspiciet attonitum nonnihil, veluti tacitus spectator, nisi forsitan aliquando scepticorum applaudat ingenio versatili. Finge tamen academicorum aliquos eo tandem procedere, ut omnino tollant, ut quicquam possit ita videri, ut non eodem modo (et gradu evidentiae) falsum etiam ita possit videri. Tunc forsitan cum durius iusto iam commotis dogmaticis concinet: faciunt pueriliter. Cic. quaest. ac. IV. 33. Ultimum enim est et aesthetice falsum. § 445.

§ 449

Quaere ex Lucretio, § 448. an Notitiam veri quae res falsique crearit, Et dubium certo quae res differre probarit, respondebit, aesthetice verum, § 423. Invenies primis a sensibus esse creatam Notitiam veri, neque sensus posse refelli, Sponte sua veris quod possint vincere falsa. An ab sensu falso ratio orta valebit Dicere eos contra, quae tota a sensibus orta est? Qui nisi sint veri, ratio quoque falsa sit omnis. Et contrarium ostendet aesthetice falsum, § 445: Sensui diffidere Est manibus manifesta suis emittere quicquam, Et violare fidem primam, et convellere tota Fundamenta, quibus nixatur vita salusque, Non modo enim ratio ruat omnis: vita quoque ipsa Concidat extemplo, nisi credere sensibus ausis, Praecipitesque locos vitare. e.c. S. II.

§ 450

Si cui mirum videatur, non omne falsum in aestheticis falsum esse, § 448. desinet forte mirari, si multo restrictiorem adhuc falsi significationem iure, quod perfectissimum fertur, comprobatam legerit, D. tit. de L. Corn. de falsis, l. 23: Quid sit falsum quaeritur? et videtur id esse, si quis alienum chirographum imitetur, aut libellum, vel rationes intercidat, vel describat, non, qui alias in computatione, vel in ratione, mentiuntur. En! aestheticum § 15. in diiudicandis falsis tamen ipso Paullo ICto severiorem! § 445.

§ 451

Interim sub tutela Iusticiae Romanae numero falsorum ab aesthetico, qua talis, fugiendorum eximo, quae puriori quidem intellectui patent falsa esse, sed tunc demum, quando eriguntur supra horizontem aestheticum, §§ 16, 121. nisi tanta rationis impugnentur quaedam ex iis evidentia, quae omnem eorundem sensitivam perceptionem, ceu lumen maius, non solum obscuret, sed etiam disiiciat omnino deprimatque, veluti nebulam aliquam altiore sole disparentem. §§ 423, 429.

§ 452

Pone in duabus pulcre cogitandi materiis analogo rationis soli ac sibi relicto nihil pellucere falsitatis et absurditatis, utrasque tamen esse logice falsas. Iam locus, et aetas, in quibus, et obiecta personalia, quibus potissimum cogitas, penitius inspicienda sunt. Prima datarum materiarum ita logice falsa sit, sed ut ibi, ubi vivis, tuis temporibus, et iis, quorum maxime gratia cogitas, vel incognita omnino praesumi possit falsitatis demonstratio, vel eos saltim tua pulcre meditando non admodum eandem animo praesentem habituros esse. Haec cogitari potest sine falsitatis aestheticae macula, § 451.

§ 453

Secunda sumendarum § 452. materia sit apud multos plura per saecula sensitivis animarum facultatibus visa vera: tunc autem et ibi, ubi vivis, iisque, quibus imprimis tua probare velis, sit iam eius falsitas rationis, etiam illuminatae, viribus, ita patens, et manifesta, ut nec eius oblituros esse suae certitudinis rationalis, dum examinant tua, spectare possis, sed potius metuendum sit, ne omni tuo conatu iisdem, plausus instar, extorqueas acclamationem similem illi: Maxima de nihilo nascitur historia. Haec secunda materia falsitate laborat, etiam aesthetica, quia ratio impedit, quicquid illi forsan adhuc insit veri, nunc infinite parvi, § 430. sensitive cum aliqua vi et delectatione percipere. §§ 423, 451.

§ 454

Sunt falsitates quaedam adeo parvae, ut earum cautio sit infra horizontem aestheticum, § 120. Hae an irrepant aliquando cogitationes inter elegantiores, nec ne, non curat aestheticus, § 191. In descriptione noctis apud Virg. Aen. IV. 522: Nox erat, et placidum carpebant fessa soporem Corpora per terras, silvaeque et saeva quierant. Aequora, quum medio volvuntur sidera lapsu, Quum tacet omnis ager, pecudes, pictaeque volucres, Quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis, Rura tenent somno, positae sub nocte silenti, Lenibant curas et corda oblita laborum. Cavit poeta, ne feras ipsi per noctem maxime vagantes obiiceres, determinatione generum in animantibus, de quibus velit intelligi. Si vero pergeres insistere quasi serio, indefinite, adeoque universaliter loqui Maronem, probabiliter tamen excipiendos esse quosdam aegrotos, vel unam aliquam lusciniam, vix te, credo, responsione dignaretur, si viveret.

§ 455

Sit, quod eleganter cogitare aggrederis, somnium obiective sumtum, M. § 91. cuius iam intus et in cute latet destructura illud serius aut citius absoluta contradictio, M. § 15. aut ex pluribus eiusmodi vanis rerum speciebus, aut ex veris in se vanus tamen et structura incompossibilium laborans animo tibi surgat mundus fabulosus, M. § 91. Istud autem, vel hic etiam, ita se habeat, ut 1) impossibilitatis internae vitium prorsus non pateat analogo rationis 2) rationi ac intellectui, quas in te spectatoribusque tuis praecipuis praesumere debes, vel etiam lateat, vel saltim ea non obversetur evidentia, quae totam pulcre placituri operis fabricam, velut aranearum telas, disiectura sperari debeat: Hoc somnium, hic mundus fabulosus per tribunal aestheticum non annihilatur. § 452. Sic unum sectantur iter, et inania rerum Somnia concipiunt et Homerus et acer Apelles. Prud.

§ 456

Somnium eiusmodi, vel mundus fabulosus, § 455. vel 1) ipsi rationis analogo sistat iam pugnantia, se mutuo tollentia, absurda, vel 2) rationis et intellectus, apud tuos spectatores, toties iam nigrum theta inustum habeat, ut contra omnem rationem, nunc etiam, quae cogitas, te cogitare illos iudicaturos certus esse possis, et eiusmodi somnia, mundi eiusmodi fabulosi, ob falsitatem etiam aestheticam, ex campo meditationum venustarum exsulent. §§ 453, 431. Pictoribus atque poetis, Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas, Sed non, ut placidis coeant immitia, non, ut Serpentes avibus geminentur, tigribus agni.

§ 457

Est ingeniis excitatioribus quaedam Dynamometria naturalis, et mensura virium ad sensum, quem aiunt, communem relata, rationis analogon ingenio proportionem inter caussam et effectum sensitivo ponderans. Sic itaque effectus a te viribus caussae, quibus adscribitur, vivis maior vel minor, hinc naturaliter impossibilis, sed ita, ut nec descriptae nunc virium notitiae mathematicae, nec rationi iam intellectuique per summam evidentiam patefcat dicta disproportio, et censorem aestheticum sine nota turpitudinis eiusmodi naturaliter impossibile praetervehetur, velut Atlas olim, qui caelum tulerat.

§ 458

Si deus intersit, ubi nodus tanto vindice dignus non appareat, si quid per rerum naturam fieri non posse, vel analogo rationis, de quo § 457. vel intellectui, nunc etiam, quando cogitandum illud est, evidentissime manifestum sit, talis cogitatio ex pulcris exsulet. §§ 432, 453. Ne, quodcunque volet, poscat sibi fabula credi, Neu pransae Lamiae vivum puerum extrahat alvo. Centuriae seniorum agitant expertia frugis.

§ 459

Difficile erit dynamometriae naturali, de qua § 457. non Homeri solum, sed et Virgilii clipeum animo sibi formare, etiamsi meminerit dei artificis. 1) Quomodo in definito humanam per staturam, licet heroicam, clipeo tot picturae, v. 626-729. locum habuerint, tantum quaelibet, ut humanis oculis discerni potuerint, et inter alia 2) quomodo per eandem picturam Cleopatra Regina in mediis patrio vocat agmina sistro. navibus Augusto hostis obviam vecta, et tamen Illam inter caedes pallentem morte futura Fecerat ignipotens ventis et Iapyge ferri? Si dicas ipsam cum omni orientis exercitu fuisse bis pictam, non sine subtili et artificiosa quadam intercapedine, 1) signum pugnae dantem 2) fugientem, augetur difficultas prima.

§ 460

Non irritabo vaticinantes Achillis equos apud Homerum. Praestat ire in Statium. Huic Theb. II. 494. Thebarum Quinquaginta altis funduntur in ordine portis in solum et unum Tydea hostes. Macte animi, tantis dignus qui crederis armis, et a tanto quidem poeta, ac Statius est, qui nunquam maiora vero cecinit! Tydea in insidiis exspectant, nec adoriuntur tamen, nisi a solo provocati. Quum adsunt tandem undique ab uno hoste evocati, patiuntur eum uncis manibus in Sphyngis scopulum evadere sine teli, vel unius iactum, salvum et incolumem. Uno lapide iam quatuor hostes primos necat, et in his fulmineus Dorylas, quem regibus ardens Aequabat virtus, licet cum 49. nocturnis praedonibus unum legatum aggressus sit. Restant ultra 40. In hos ex Sphyngis scopulo desilit Tydeus praeceps, neque prius, quam clipeo galeaque se hostis armavit, illi densi glomerantur in unum. Nunc hic ensem trahit, et omnibus inexpugnabilis obstat, ut Briareus diis omnibus, quum tota nequicquam obsessus Olympo Tot queritur cessare manus. § 399.

§ 461

Dum respiramus, iam multi mera letalia vulnera, unus in ipsa lingua, acceperunt hostes, Tydeus autem est saepe aspera passus Vulnera, sed nullum vitae in secreta receptum est. Iamque superest hostium ultimus unus. Ne victor Tydeus Thebas inimicas adhuc ovans ingrediatur, opus est dissuadente per visionem Pallade. Ultimo vita et mandata ad Thebanos dantur, ipse ex omnibus 49. cadaverum armis tropheum erigere vires otiumque toties vulneratus habet, et resultante iugorum longorum Echo precibus illud Minervae dedicare 25. versibus.

§ 462

Si libertati generatim, aut speciatim certae personae, certi characteris, quem semel alicui tribuisti, non convenire, non esse per eandem possibile, vel viribus eius vivis maius minusve, per moralem analogi rationis dynamometriam, de qua § 457. percipi iudicarique potest, quod illi tamen adscribitur, novam dabit illud falsitatis aestheticae vitandae speciem, §§ 458, 433. Ne forte seniles Mandentur iuveni partes, pueroque viriles, Ut nihil intersit Davusne loquatur, et audax Pythias emuncto lucrata Simone talentum, An custos famulusque dei Silenus alumni.

§ 463

Sit aliquid per certam libertatem vere adunaton, sed haec moralis impotentia, partim soli intellectui et rationi pateat, et huius accuratiori dynamometriae, partim nec eidem, nunc saltim, et apud spectatores, quos tibi conciliare praesertim optas, adeo evidenter obversatura praesumi potest, ut discutiat omnem analogo rationis apparentem possibilitatem moralem. Etiamsi moraliter eiusmodi impossibile tuis immisceatur cogitationibus ad elegantiae regulas componendis: non tamen est, quod ex aestheticis sententiis falsi reus agi metuas, § 445.

§ 464

Quanquam forum aestheticum falsitatis suam moralis reprehensionem et illiciti directo non ultra sensitivi horizontis terminos extendat: nec hinc immediate falsitatis accuset aestheticae cogitationes ad elegantiarum lydium lapidem exigendas, nisi quae contra licitum, pium, honestum, decorum illud impingunt, quod et analogo rationis tale patet; pone tamen aliquem moraliter malam actionem adeo callide texisse, ut analogo rationis primum indifferens, vel omnino bona visa sit; sed fuisse dignitatis in eodem pulcrae, abstinere ab eiusmodi fraudibus, qui, nisi insigniter bonus, vir tamen bonus haberi voluerit; pone fraudes ipsas non detegere analogon rationis, nisi huius auxilio, sed detectis fallaciis, etiam sensitive manifestissimum esse, dedecere easdem talem personam, quam cogitaturus in se susceperat: eiusmodi subtile vitiorum venenum propinare, si non directo propter falsitatem cogitationum ipsam aestheticam, tamen propter turpem defectum dignitatis S. XV. in fucatis malorum lenociniis turpitudinis damnabit ipsum forum aestheticum, §§ 435, 445.

§ 465

Sunt tamen et aesthetice fugienda contra moralem strictius dictam pulcre cogitandorum possibilitatem pugnantia, § 435. directo quae coniungit Claudianus de IIII. cons. Hon. 278. Neu dubie suspectus agas, neu falsus amicis. 1) Ne per omnem tuam, venustam quam velis, meditationem ambiguus data opera videaris, inter virtutem et vitium, ut spectatoris analogon rationis satis pro suis viribus attendens determinare sibi satisfaciendo, saltim in fine, tamen non possit, quarum sis partium, an earum, quae bonos, qui censentur mores ordinario, tueri, an earum, quae malos ordinario habitos commendare nituntur. Sic enim dubie suspectus bonis, dubie placens malis, ne horum quidem calculum feres, Quibus ergo pulcer es?

§ 466

2) Ne crassus, quem dicunt, simulator virtutis larvam ita prae te feras, ut vel analogo rationis transpareant animi sub vulpe latentes. Verbi gratia turpe est amicitiam singularem simulare, sive falsum adeo renideant aliqui, ut vel primo obtutu, reperiantur falsa falsimoniis, Qui se quum frustrantur, frustrari alios stolidi existiment, Lingua factiosi, inertes opera, sublesta fide, sive alii callidius agant rem suam, et tum demum, quando bonum alicuius analogon rationis, confidentius credulum, inique induxerunt animam tradere, quasi tuta omnia forent, Tum retrahunt se, ac sua dicta omnia factaque Ventos irrita ferre ac nebulas aereas sinunt. § 464.

§ 467

Heic erit forte locus convenientissimus semel expresse affirmandi, rogandique sic illud sibi dictum putet, si quis ad pulcre cogitanda velit his lectis accedere, ac si cuiuis adscriptum esset paginae, quae falsa nunc aesthetice licita directo dicemus, ea per indirectum, non esse licita, vel aesthetice, § 464. multo minus ex gravioribus bonae mentis regulis, quam primum iisdem ad detrimentum venerandae virtutis et perdendas animas abutaris. Huius regulae, praxeosve eidem tamen contrariae Si tu oblitus es, at dii meminerunt, meminit Fides, Quae te, ut poeniteat post modo facti, faciet, tui. Cat. 28.

§ 468

Immisceantur pulcre cogitatis, quae non habeant rationem et corollaria, quae, qualia, quanta philosophus iure postulaverit, quibus tamen nexus utrinque non desit, qualem quantumve postulare solet analogon rationis eorum, quorum potissimum gratia scribis: irrationalitas eiusmodi inconnexorum non arguetur falsitatis aestheticae, § 445. Desideretur autem et ille nexus, ea cohaerentia, qualem et quantam desiderat analogon rationis in iis, quae probat, damnaberis confestim falsitatis aestheticae § 437. Neu quid medios intercinat actus, Quod non proposito conducat et haereat apte.

§ 469

Unitatem materiarum suarum et absolutam et hypotheticam, sola metaphysicorum ratione perspiciendam parum curat aestheticus, admodum securus eadem insuper habita, se non male exceptum iri, quasi aesthetice falsa cogitaverit, a iudice competente. Si laeserit autem eam unitatem, ipsius etiam loci tantum vel temporis, quam fert simul in oculis analogon rationis, § 439. non sine pudore ad illum relegatur aestheticae falsitatis reus, § 445. Qui variare volens rem prodigialiter unam Delphinum silvis appingit, fluctibus aprum.

§ 470

Falsitates generales omnes, quatenus sensibus et analogo rationis percipi possunt, sunt etiam aestheticae, §§ 440, 445. Quas autem esse tales sola ratio et intellectus purior detexerit, aestheticae falsitatis notam non ferent, nisi vel iis propinentur, quorum convicta de contrario penitus ratio discutiat repente speciem veri, quae superest, omnem, vel comitante dignitatis probitatisque defectu deturpentur. §§ 464, 467. Quo gravior et periculosior est error in notionibus iisque, quae multis applicari temere possunt, hoc magis serio sibi prospiciat in generalibus etiam aestheticus, ne tacitas preces secum ante pulcram meditationem fudisse videatur: Pulcra Laverna, Da mihi fallere, da iusto sanctoque videri, Noctem peccatis et fraudibus obiice nubem. Hor. ep. I. 16, 60.

§ 471

Quid autem illud est ambiguitatis? Nunc falsa conceduntur, nunc denuo dissuadentur aesthetico? Dic sententiam explicite. Veri dixi hucusque non sine necessariis determinationibus, ita pergam. Strictissime veris opposita quomodocunque, vel etiam ea solum, quae videntur iisdem opposita, dicuntur Latissime falsa, et simpliciter in populari sermone. Hinc quicquid in hoc universo nec fuit, nec est, nec erit, falsum illud omne vulgo perhibetur, et, quam primum irascatur, falsissimum. Sit pulcrius cogitandum finitum, in se possibile, sit naturaliter, sit moraliter, latius, strictius, et rationis et analogi rationis ex exactissimo iudicio, neque tamen sit huius universi possibile, erit illud latissime falsum et ex vulgari loquendi formula falsum simpliciter.

§ 472

Tantum est bene studium veritatis, § 423. pulcre cogitaturo, ut ne in strictissimam quidem veritatem impingere velit, sine pulcra necessitate, nec sine eadem vel latissime falsa meditari, § 471. Hinc elegantes sibi praesertim dictum putant historici: Ne quid falsi (i.e. quod non sit strictissime verum). Tacitus strictissime veram sibi visam historiam de Drusi morte quum narrasset, addit rumorem de eadem suae narrationi contrarium, Ann. IV. 11. Mihi, pergens, tradendi arguendique rumoris caussa fuit, ut claro exemplo falsas auditiones depellerem, peteremque ab iis, quorum in manus cura nostra venerit, ne divulgata et incredibilia, avide accepta, veris, neque in miraculum corruptis, ante habeant.

§ 473

Hanc ob caussam sane non refertur a bonis elegantiarum arbitris inter Veneres cogitationum, eaedem si nequicquam et nulla observabili ex necessitate contradicunt rigidae ac severae historiae, genealogiae, geographiae, chronologiae, reliquisque disciplinis, quae versantur in strictissime veris. Quoties ipse culpatus est Virgilius castam forsan Didonem cum duce Troiano in eandem speluncam deducens, reclamante chronologia, ab iis, qui necessitatem falsi non observare sibi visi sunt? In declamatione Pythagorae apud Ovidium hi versus: Clara fuit Sparte, magnae viguere Mycenae Nec non Cecropiae, nec non Amphionis arces. Vile solum Sparta est, altae cecidere Mycenae. Oedipodioniae quid sunt, nisi nomina, Thebae? Quid Pandioniae restant, nisi nomen, Athenae? quoniam sine necessitate venusta pugnant in chronologiam, multis habiti sunt in glossematibus.

§ 474

Quicquid est anachronismorum et anistoresias citra necessitatem in pulcre cogitandum illatorum, pertinet illud omne ad falsitates etiam aestheticas, quam primum analogo rationis vitium appareat. §§ 473, 445. Huc triremes Virgilii, nisi subtiliter facetus data opera Chimaeram dicit, L. V. 118. Urbis opus, triplici pubes quam Dardana versu Impellunt, terno consurgunt ordine remi. Aeratas saltim eius puppes ideo non possumus in exsilium ex hoc universo relegare, quia rostra sunt inventa, post heroica tempora. Plautum castiget, qui volet, quando eius non Sosias, sed et Mercurius ipse crebrum hercule iurant in Amphitryone, qui futurus erat demum Herculis pater, quem iustae nuptiae declararunt.

§ 475

Sed sit aliquando pulcre cogitaturo quaedam necessitas, secundum quam salva pulcritudine totius non possit in hoc universo morari longius, exspatiandum potius eius ingenio sit per alios mundos possibiles, quam primum in eiusmodi itinere commoratur circa regiones mundi fabulosi, § 456. descriptas, est in eius cogitatis falsitas heterocosmica aesthetica etiam, sin ultra limites, § 455. descriptos non prosiliat, iure non accusatur falsitatis in heterocosmicis aestheticae, M. § 445. Epaphus forte strictissime verum Phaetonti dixerat, Ov. Met. I.752: Matri omnia demens Credis et es tumidus genitoris imagine falsi.

§ 476

In mundo tamen metamorphoseon Ovidianarum est, per preces Phaetontis, l. II.35. O! lux immensi publica mundi, strictissime verum, et simul heterocosmice, § 441. Phoebe, pater; si das huius mihi nominis usum, heterocosmice verum, § 441. licet ex mundo fabuloso somnium, tamen iis, quibus vixit, Ovidius locis et temporibus, quibusque praesertim scripsit personis, non falsum aesthetice § 455. Nec falsa Clymene culpam sub imagine celat, hoc in dicto Ovidii mundo falsum fuisset, supposita Phaetontis fabula, etiam aestheticum. Pignora da, genitor, per quae tua vera propago Credar, et hunc animis errorem detrahe nostris. Verum habes heterocosmicum, quod nec aesthetice tunc falsum erat et iis, quum et quibus Ovidius potissimum scribebat.

§ 477

Iamque reor aliqua ex parte manifestum esse pulcre cogitaturum veritatis amicum esse quidem semper, S. XXVI. neque tamen vel illius abstractissimae de universalibus, § 440. vel illius strictissimae servum esse, § 441. Exit in immensum foecunda licentia vatum, Obligat historica nec sua verba fide. Ov. Am. III. 12. ubi multa exempla congeruntur confirmatura sententiam huc facientem: Non, ut testes, mos est audire poetas. Ut enim tandem omnibus videar perspicue scribere, § 471. venustius ingenium, Quando ita mentitur, sic veris falsa remiscet, Primo ne medium, medio ne discrepet imum, illius Musa memor § 467, censoribus aestheticis est Splendide mendax, et in omne virgo Nobilis aevum.

§ 478

Quousque tandem abutere patientia nostra? quamdiu nos etiam furor iste tuus eludet? Quem ad finem sese effraenata iactabit audacia? Tune vero magister veritatis logicae ac ethicae publice constitutus mendacia commendes, velut aliquando splendida, et falsa veris miscere, tanquam operam maximopere nobilem? Hac ego circiter ratione videor audire mihi quosdam obloquentes ex schola, quam pinxi, § 279. Sed sedatis animis, boni viri, revertamur ad nostrum, quod vos nonnunquam male habet; phlegma philosophicum. De salute Graeciae res non agitur. Interim tamen longa est iniuria, longae Ambages, sed summa sequar fastigia rerum.

§ 479

Adeone facile putatis, ac Claudiani panegyris Honorio, rationis etiam analogo, Mersum latebris educere verum? v. 513. Ut et ego vobiscum magnis auctoritatibus agam, nonne meministis veritatem esse Democrito sitam in fundo, unde difficulter protrahatur? Audietis certe Ciceronem, qui, dum plura dicit, ac ego probaverim; illud tamen illustrabit, de quo nunc quaeritur in fine l. de Or: Nec in hac modo re (de oratore, hinc et aesthetico) quae ad vulgi assensum spectat, et ad aurium voluptatem (et analogi rationis, qua res) quae duo sunt ad iudicandum levissima: sed ne in maximis quidem rebus quicquam inveni firmius, quod tenerem, aut quo iudicium meum dirigerem, quam id, quodcunque mihi quam simillimum veri videretur, quum illud ipsum verum in occulto lateret.

§ 480

Non solum adversus Ciceronem, § 479. et scepticos academicosque, vel veteres, vel recentes, lubenter admitto dari rationi et intellectui puriori ac distinctiori per scientias assurgere nonnunquam ultra verisimilitudinem, non ad plenam quidem et omnibus numeris absolutissimam, completam tamen et eam, quae omnem oppositi formidinem excludat, veri notitiam et perspicientiam: sed id etiam addo, quod pauci recentiorum dogmaticorum forte concedant, inesse iam ipsis sensitivis et confusis animae perceptionibus nonnihil completae tamen certitudinis, et conscientiae vera quaedam ab omnibus falsis distinguendi sufficientiam.

§ 481

Veritas quaedam, etiam aesthetica, § 423. tamen complete cognoscatur ab analogo rationis, ut talis, § 480. id est completa cum certitudine et persuasione, M. § 531. Sed quaenam haec erit? 1) prima et maxime universalia quaedam cognitionis humanae principia, quae sic insevit iam ingeniis tantum non omnibus natura, metaphysicis naturalibus, M. § 3. ut ea sensus communis aliquando titulo condecorata satis superque sint evidentia, M. § 531. Sed ob hanc ipsam suam evidentiam, quae per se patere cuilibet videntur, eadem uberius, non sine ponderibus, in omni veritatis suae luce, multis cum argumentis et sollicitationibus ad assensum ea cogitare expresse et manifesto, vel raro licet, vel nunquam. Plerumque supponuntur, quod aiunt, et omissa per venustum enthymema relinquuntur spectatori inter ea, quae ipse sibi tradat.

§ 482

2) Paucissima illa intuitiva vere talia, quae immediate sentimus nullis subreptionum vitiis temerata. Stricte dictam experientiam huc unam voco, non illam late dictam, complexum omnis cognitionis, cui aliquid inest sensationum, quamque parum habere certitudinis vel ii probant, qui sibi vere repugnantes ad eandem tamen uterque confidenter provocant. Experientia stricte dicta multis reliquarum animae facultatum inferiorum perceptionibus praeter sensationes aliis est interstinguenda, si pulcrius aliquid excogitare sit animus, § 140. Haec ipsa, quae concessi esse posse complete certa rationis etiam analogo, non sunt illa semper et omnibus, sed fides eorum saepe prorsus non attenditur, aliquando sophismatibus et argutationibus, licet inanibus, labefactatur tamen et paene convellitur, nisi rationis et intellectus notionibus confirmetur.

§ 483

Iam apertissimo putaverim calculo constare plurima inter venuste cogitandum appercipienda, non esse complete certa, neque luce completa veritatem eorum conspici, §§ 481, 482. Nec in ullo tamen falsitatis aliquid sensitivae deprehendi potest sine turpitudine, S. XXVIII. Talia autem, de quibus non complete quidem certi sumus, neque tamen falsitatem aliquam in iisdem appercipimus, sunt Verisimilia. Est ergo veritas aesthetica S. XXVII. a potiori dicta Verisimilitudo, ille veritatis gradus, qui, etiamsi non evectus sit ad completam certitudinem, tamen nihil contineat falsitatis observabilis.

§ 484

Cuius habent spectatores auditoresve intra animum, quum vident audiuntve, quasdam anticipationes, quod plerumque fit, quod fieri solet, quod in opinione positum est, quod habet ad haec in se quandam similitudinem, sive id falsum (logice, et latissime,) sive verum sit (logice et strictissime) quod non sit facile a nostris sensibus abhorrens: hoc illud est eikos et verisimile, quod, Aristotele et Cicerone assentiente, sectetur aestheticus, § 483. In rebus enim eiusmodi non solet analogon rationis quicquam falsitatis observare, licet non omnino de veritate eorundem convictum sit. Hinc Ciceroni describitur inventio: excogitatio rerum verarum aut verisimilium, quae caussam probabilem (aesthetice) reddant.

§ 485

Erunt itaque aesthetice vera, id est, verisimilia, § 484. 1) sensitive et intellectualiter complete certa, qua sunt prius, §§ 480-482. 2) sensitive tantum complete certa, § 482. in quibus adhuc intellectus suam non exercuit operam, 3) logice et aesthetice probabilia, qua sunt posterius. Probabilia quoniam sunt, quibus ad dandum assensum plus rationis est, quam ad denegandum; et Improbabilia, quibus ad denegandum assensum plus rationis est, quam ad dandum: quando rationes dubitandi et decidendi, pro assensu et contra eundem distincte cognoscuntur, oritur Probabilitas Logica, si sensitive, Aesthetica. A potiori desumitur denominatio, quoties est quaedam probabilitas aestheticologica. Par est ratio improbabilitatis. Patent ergo verisimilitudinum campi latius, quam probabilitatis territorium, etiamsi sit omne probabile simul verisimile. § 483.

§ 486

Verisimilia aesthetica erunt 4) logice forte dubia, immo improbabilia, modo sint aesthetice probabilia § 485. 5) aesthetice etiam dubia et improbabilia, non aliis solum, quam quibus potissimum venuste cogites, sed etiam his ipsis forsan alias, quando rationes contra assensum largius imbiberint, modo nunc et inter meditationis tuae seriem vel habeant, de iis, quae propinas, aut probabilitatem aestheticam, aut saltim in oppositum superponderantes rationes non habeant animo satis praesentes, ut obscurent id omne, quod tuis superest elegantis verisimilitudinis. § 484.

§ 487

Conferamus consilium Ciceronis accusatoribus datum or. pro Rosc. Am. 57. Maxime debetis in eos impetum facere, qui merentur (quorum crimen est complete certum, logice et strictissime verum, aut etiam logice probabile et aesthetice). Hoc populo gratissimum est. Deinde, si voletis, etiam tum, quum verisimile erit aliquem commisisse, in suspicione latratote. (Etiamsi non complete certum nec logice probabile sit crimen, nec omnibus aesthetice, neque tamen iis improbabile aesthetice, quibus grati esse praesertim vultis). Id quoque concedi potest. Sin autem sic agatis, ut aliquem arguatis patrem occidisse, neque dicere possitis, aut quare, aut quomodo, ac tantummodo sine suspicione (verisimilitudine qualicunque aesthetica) latrabitis: crura quidem nemo vobis suffringet, sed si ego hos bene novi, litteram illam, cui vos usque eo inimici estis, ut etiam eas omnes oderitis, ita vehementer ad caput affigent, ut postea neminem alium, nisi fortunas vestras, accusare possitis.

§ 488

Aliud exemplum dabit Cicero philosophus de nat. Deorum l. I. 65: Haec, inquiens, ego nunc physicorum oracula (nullum esse inane) fundo, vera, an falsa nescio. (Complete certa logice, neque tamen analogo rationis, § 482.) 66. Sed veri tamen similiora, quam vestra. Ista enim flagitia Democriti, sive etiam ante Leucippi, esse quaedam corpuscula, quaedam laevia, alia aspera, rotunda alia, partim angulata, curvata quaedam, et quasi adunca, ex his effectum esse caelum atque terras, nulla cogente natura, sed concursu quodam fortuito. (Haec flagitia illustrabunt § 486.)

§ 489

Iam simul per rationem oppositorum oppositam reor patere falsum aestheticum, S. XXVIII. a potiori denominandum esse falsi simile, § 483. de cuius falsitate quidem non complete certi sumus, ex quo tamen nihil omnino veritatis insigniter elucescat. Sit aliquid complete certum intellectui, sit eidem probabile aliud: utraque tamen aesthetice sint dubia, vel improbabilia, vel omnino nihil argumentorum pro veritate sui suggerant analogo rationis eorum, quibus praecipue placere velis, licet nec eidem eorum liqueat falsitas, tamen aesthetica verisimilitudine destituta, destituta anticipationibus intra mentem obiectorum tuorum personalium, quoniam insolita videntur his saltim, § 484. abstrahendum est ab iisdem, falsi similibus. §§ 485, 486.

§ 490

Nocturnos lemures, portentiaque Thessala rident aliqui. An sciant, quare, an nesciant, non curabit aestheticus. Sufficiet ipsi spectatoribus eiusmodi, quicquid est utique spectrorum artiumque, quas male magicas dicunt, adeo ridiculum videri per analogon rationis, ut in visionibus eiusmodi nihil apud eosdem restet elegantis verisimilitudinis, hinc ob hoc solum removebit ex oculis talia omnia falsi similia iis, quorum maxime caussa scribit. Si tales fuissent Virgilio, astrologiam iudiciariam, uti nunc plures, susque deque habentes, non ille, profecto, scripsisset. Solem quis dicere falsum / Audeat? Ille etiam caecos instare tumultus / Saepe monet, fraudemque et operta tumescere / bella. Georg. l. I. 463. veritus, ne quis eorum regereret, non solem falsum dicimus, sed te falsum ex eiusdem colore veraculum. § 489.

§ 491

Aliquam necessitatem aestheticam iam aliquando subinnuimus non ea solum exhibendi, quae completa certitudine vera sint et strictissime. Nunc locus est quasdam harum necessitatum commemorare. 1) Sit cogitandum aesthetico, qui pansophus esse non obligatur, multo minus omniscius, de rebus, quarum veritatem metaphysicam complete non novit, § 423. 2) Obveniant ipsi cogitanda, quorum veritatem strictius logicam demonstrare rigide nequeat. § 424. 3) Occurrant, de quibus ne aesthetice quidem sit complete certus, § 427. 4) Incidat in cogitanda talia, quorum exacta veritas horizontem distinctionis non egrediatur, quo melius ipsi cognita est, hoc certior, eam non esse captui eorum commodam, quibus potissimum cogitat. § 429. in his casibus omnibus confugiendum erit ad aliquam verisimilitudinem. § 479.

§ 492

In casu primo erant Romani paene omnes, si ad illos dirigebatur quaestio: Parvum est, quod scire laboro. / De Iove quid sentis? In secundo putaverim Iopam fuisse canentem; Aen. I. 748. Quid tantum Oceano properent se tingere / soles / Hiberni, vel quae tardis mora noctibus obstet. In tertio fuit illa Virgilii, quae ecl. VIII. 106. Adspice, ait, corripuit tremulis altaria / flammis / Sponte sua, dum ferre moror, cinis ipse, bonum sit, / Nescio quid, certe est, et Hylax in limine / latrat. / Credimus? an, qui amant, ipsi sibi somnia / fingunt? In casu quarto erit philosophus accuratior saepius ea themata moralia tractans aesthetice, quae ex Horatio adduxi § 126.

§ 493

Necessitas a veritate complete certa et strictissima recedendi erit aesthetica pulcre cogitaturo, 5) quando tanti non est, ut examinetur, quod ponendum est, an accurate verum, an tantum sit verisimile §§ 430, 454. 6) Quando venit in mentem rei, quae num in se sit possibilis, nec ne, parum liqueat, § 431. illud tamen liqueat, pulcre rem eam meditanti rationis analogo nihil absurditatis afferri, §§ 431, 455. 7) Cogitando incidas in eventum, de quo dynamometria tua non exacte decidat, an viribus caussarum vivis plenus accurate sit aequalis, neque tamen dynamometriae naturali videatur cognitis sensitive viribus ulla ratione, vel turpiter minor, vel maior, §§ 432, 457.

§ 494

In casu quinto Virgilius Aen. I. 706. canit: Quinquaginta intus famulae, quibus ordine / longo / Cura penum struere et flammis adolere / penates. / Centum aliae, totidemque pares aetate / ministri, / Qui dapibus mensas onerent, et pocula ponant. numeris rotundis contentus errore calculi salvo. In casu sexto fuit Aeneas, quando: O! quam, ait, te memorem, virgo? namque / haud tibi vultus / Mortales, nec vox hominem sonat. O! dea / certe, / Aut Phoebi soror, aut nympharum sanguinis / una! In casu septimo Virgilium lege, quando ipsi Nisus et Euryalus l. IX. 176-450. describuntur, ut huius verisimilitudo, iuxta Statii falsitatem posita, §§ 460, 461. magis elucescat.

§ 495

Necessitas aesthetica a veritate, complete certa, et strictissima, saepius deveniendi ad verisimilitudinem erit, 8) quando morato latius cogitandi genere § 226. iam novam ἦθος speciem, § 193. observaturus, § 433. incidat in pingendum eventum cum moralibus personarum semel constitutarum characteribus, moribus maiorum, et consuetudinibus, aetate, patria e. c. apprime conspirare visum, § 434. nec ulla ratione male qui habeat moralem analogi rationis dynamometriam, § 462. cuius tamen eventus non complete certa sit strictissima veritas. In hoc casu Virgilius fuit Aenean armis induens pro patria Troia. l. II. 309.

§ 496

Necessitas verisimilitudinis pro exacte cognita veritate amplectendae aesthetica erit 9) quando, quid in certis virum bonum circumstantibus recte agendi occasionibus, ille, vel simpliciter honestus, vel nobilis, vel omnino heros vere egerit, tacet historia, tacet experientia, sed ἦθος docet et moratum strictius cogitandi genus, quid agere debuerit, tunc enim ad hanc veritatem moralem, licet veri tantum similem, § 435. caute confugiendum est, §§ 463-467. In hoc casu Virgilius erat descripturus, quid Aeneas in Pallantis funere dixerit egeritve, l. XI. 25-100. et omnes paene veteres historici, quando suis inferunt habitas orationes.

§ 497

10) Quando verae strictissime et completa cum certitudine rationes pulcre cogitandi, et vera eiusmodi consectaria, vel ignorantur, vel supra horizontem aestheticum posita sunt, vel ob alias caussas e. g. dignitatem et decorum, afferri non possunt, neque tamen hiatus turpis, aut aliquid omnino frustra factum sensibus analogoque rationis obiicienda sunt. §§ 436, 468. In hoc casu Virgilius fuit, videns exercendae fortitudinis heroi suo se multas et magnas rationes suppeditare debere, multos et magnos hostes, L. VII. 641. Pandite nunc Helicona, deae, cantusque movete, / Qui bello exciti reges, quae quemque secutae / Complerint campos acies, quibus Itala iam tum, / Floruerit terra alma viris, quibus arserit armis, / Et meministis enim, Divae, et memorare potestis, / Ad nos vix tenuis famae perlabitur aura.

§ 498

11) Quando, quaedam ob ipsam forsan veritatem strictissimam, vel ob famam saltim, et quoniam eorum iam est nonnulla in spectatorum animis anticipatio, pulcre cogitanda sunt, quae tamen in unitatem aestheticam gravius offendere videri possent, §§ 439, 469. Tunc enim multa opus est verisimilitudine, ne iunxisse turpiter censearis insociabilia. Accedens ad implementum paradoxi, et inexpectati oraculi: via prima salutis, / Quod minime reris, Graia pandetur ab urbe, VI. 96. describendum Virgilius, ne male coacta sub unum ducem arma Graeca et Troiana, vel analogo rationis, iudicentur, quanta opera mitescere curat inopinatum eventum. l. VIII. Deus interest, quoniam nodus eo vindice dignus adest, Tiberinus pater, qui consilium det Arcades adeundi, Qui bellum assidue ducunt cum gente Latina. 55. Aeneas ipse proficiscitur, non oratores mittit, nec se modo Troiugenas memorat, sed et statim tela inimica Latinis, 117. e. c.

§ 499

12) Quando de generalibus et per abstractam notionum regionem, veritas logica, vel ita latet in fundo, ut ne per intellectum quidem et rationem pulcre cogitaturi, inde erui possit, aut altius longiusque petita saltim tuis praecipuis obiectis personalibus videbitur, nisi omnino falsa, quoniam ea non continet, quae fieri solent, et quorum habent intra mentem anticipationes; altera autem opinio de iisdem generalibus, quae cum priori sententia simul esse vera non potest, innocuis tamen rationibus, et absque dolo malo, sine fraude nefanda, commendari potest, § 470. popularior et veri maioris aliquid spirans, § 440. e. g. Quanquam logice verum est aliquam salutem publicam non sine bello et per arma vere parari: tamen Nulla salus bello. Quanquam sunt, qui omnia horrent, praeter ignavum otium, et omnia, quae supra se deprehendunt, nihil ad se pertinere iudicant, ex animi sententia, tamen Nil mortalibus arduum est, / Caelum ipsum petimus stultitia.

§ 500

13) Ipsum veritatis studium, quod esse potest, maximum mentiri nonnunquam, i. e. facillime falsa, aut ea cogitare cogit, quae num logice strictissimeque sint omnino vera, ipse nescit, aestheticum. Pone eum exacte cognitum verum cogitare posse admodum abstractum, generale, et universale, $=$ circiter $20^$. Pone ipsi venire in mentem determinatioris, minus generalis, minus abstracti; quod salva reliqua pulcritudine posset priori substituere. Sint in hoc 40 varia. De decem ex iis aut dubitet, an omni modo vera sint, aut omnino videat ea non esse purioris ad rationis examen defendenda, licet non dent falsitatem aestheticam, S. XXVIII. Reliqua 30 probe conspirent ad principia veri catholica, praesertim quatenus analogo rationis patent, et simul maiorem, ac prius, ubertatem, dignitatem, lucem e. c. dent themati, ac prius logice verum et complete certum; $= 10^$. In hoc casu prius eligens dabis verum $= 20^$. Posterius praeferens exhibes verum ad minimum $= 40^ - 10^ = 30^$. Hinc ipsum veritatis studium ad posterius falsum priori vero praeponendum impellere potest, § 441.

§ 501

Est veritas generalis: Vir bonus iniquis etiam suspicionibus eorum, quos amat, aliquando cedit. Nonne autem illa maior apparet analogo rationis apud legentes Liv. II. 6. in Valerium Consulem, non invidiam solum, sed suspicionem etiam, cum atroci crimine, ortam, eum regnum affectare, quia aedificabat in summa Velia? Ibi alto et munito loco arcem inexpugnabilem fore. Convocato autem in concilium populo tunc Valerium in aliis dixisse: Non obstabunt P. Valerii aedes libertati vestrae, Quirites. Tuta vobis erit Velia. Deferam non in planum modo aedes, sed colli etiam subiiciam, ut vos supra suspectum me civem habitetis. In Velia aedificent, quibus melius, quam Valerio, libertas creditur. Delatam postea confestim esse materiam omnem infra Veliam, et in infimo clivo domum aedificatam. Hinc opiniones ita in contrarium versas esse, ut popularis abhinc sit habitus, unde cognomen Publicolae. Si maior haec Liviana veritas recte iudicatur aliquo respectu, ac generalis illa; meminerimus orationem ementitum esse Livium, § 496.

§ 502

14) Sit strictissime verum aliquando, quod non ita raro contingit, hac ratione comparatum, ut non ex opinione vulgi tantum, sed etiam bonis factorum criticis falsi singulariter simile videatur, neque tamen vires locusve sint venuste cogitaturo multis eius vindicare verisimilitudinem, aut destituatur, quantum illud cognoscitur, requisita pulcritudini cogitatorum, ubertate, dignitate, luce, e. c. § 22, solum, si sit, et nullis exornatum latissime falsis. Habes in unum contractos multos casus, in quibus veris heterocosmicis, quae strictissime vero vel substituantur, vel immisceantur, opus esse videatur, §§ 444, 475.

§ 503

Quoniam itaque tot necessitatibus urgetur pulcre cogitaturus a veritate, quam dicunt, transeundi ad solam aliquam verisimilitudinem, §§ 491-502: non raro poeta fiet. Poeta, tabulas quum cepit sibi, / Quaerit, quod nusquam est gentium, reperit / tamen, / Facit illud veri simile, quod mendacium est. Plaut. Pseud. l. 4. v. 8. Aestheticus autem veritatem metaphysicam et aestheticologicam distinguens, ut obiectum et perceptionem eiusdem, uti rem, et conceptum de re; hanc aestheticologicam notat esse vel complete claram, vel minus. Priorem veritatem dicunt, posteriorem verisimilitudinem. Philosophus priorem completam certitudinem dicit; alteram veritatem in incertis, probabilibus, dubiis, improbabilibus. Hinc aestheticus suadet non in solis complete certis pulcre verum quaerere, sed idem rimari simul per incerta, probabilium, dubiorum, improbabilium, quamdiu semet ipsum non subducit amatoris oculis in turpem falsi similitudinem, vel ipsam falsi turpitudinem definiens. S. XXVIII.

§ 504

Pulcre cogitaturus consilium, § 503. prosequitur, circumstrepentibus falsi rumoribus, unam veritatem, plerumque per incerta, sectatus, populumque falsis / Dedocet uti / vocibus falsi mendaciorumque, aut in verbis facilis de rerum et vitae veritate sibi gratulatur in sinu, quando nonnunquam per mediam, quam Falsitatis et Mendaciorum aiunt, silvam in plena sese refulgens offert luce Pudor, et Iustitiae soror / Incorrupta Fides, nudaque Veritas.

§ 505

Quae non totidem ideis sentimus, quot denuo cogitamus, quaeque tamen sensitive cognoscenda sunt, sunt fingenda, M. § 589. Hinc Fictiones Latius Dictae, M. § 590. perceptiones combinando praescindendoque phantasmata formatae, longe maximam pulcre cogitandorum partem constituunt. Ficta voluptatis caussa sint proxima veris, § 504.

§ 506

Non proxima solum veris, sed et ipsa strictissime vera plurima, non nisi fictionibus latius dictis pulcre cogitari sensitiveque possunt. Quot ea sunt obiectorum pulcre cogitaturi, de quibus ille possit dicere: quae ipse vidi, Et quorum pars magna fui? Nec in his fictionibus carent, nisi experientiae stricte dictae, si narrentur omnino pure nudeque. Reliqua huius universi vel praeterita, si narrem secundum fidem historicam, neque tamen stricte expertus, vel praesentia tempore, si percipiam absentia loco sensitive, vel futura, etiamsi tandem ex mea praeconceptione fiant in hoc universo, ut turris ex anticipatione architecti, tamen sunt Fictiones (latius dictae, § 505) quas dicere liceat Strictissime Veras.

§ 507

Erunt itaque fictiones, sicuti veritates, falsitates et verisimilitudines, vel generales, vel singulares, et hae vel huius universi cognitionem ingredientur, vel erunt heterocosmicae, §§ 445, 441. Generales habent suas regulas S. XXVIIII. Singulares, pars cognitionis de hoc universo venustae, aut erunt strictissime verae, § 506, res facti, vel eventus praesentes, vel vere futura sistentes, quae tamen ipse cogitans non stricte expertus est, aut minus. Quae cognitione huius universi percipiuntur, neque tamen accurate intuitiva, hinc fictiones latius dictae, § 505, sunt Fictiones Historicae Late Dictae.

§ 508

Troianas romanorum origines narrant Virgilius et Livius l. I, uterque non expertus, hinc uterque per fictionem historicam late dictam, § 507. Ille Aenean narrat insciis Graiis et hostibus per fugam elapsum; hic in Aeneam, et ob vetustum hospitii ius, et quia pacis reddendaeque Helenae semper auctor fuerat, nullum ius belli Achivos exercuisse. Ille Aenean primo ducit in Thraciam, hic in Macedoniam. Adventum Aeneae in Italiam proxime sequuta uterque diversim mente concipiunt. Illi Ascanius, ac Iulus idem Creusae filius. Huic Ascanius ex Lavinia natus, addenti tamen; Haud nihil ambigam (quis enim rem tam veterem pro certo affirmet?). Hiccine fuerit Ascanius, an maior, quam hic, Creusa natus matre, Ilio incolumi, comesque inde paternae fugae, quem Iulum eundem Iulia gens auctorem nominis sui nuncupat. Ubicunque et quacunque matre genitus, certe natum Aenea constat. Ubicunque et quocunque patre genita sit fictio strictissime vera, § 506, amborum hae, praeter alias, sunt fictiones historicae late dictae, § 507. Ascanius in Aeneide est persona verisimilis, S. XXVIII.

§ 509

Fictiones historicae late dictae omnem cognitionem huius universi apud pulcre cogitantem complexae, quam ipse non expertus est, aut sistunt saltem inexperto strictissime veros eventus huius universi fictiones strictissime verae, § 506, aut talia, quae suppositis omnibus in hoc universo nobis sensitive notis eventibus et momentis eventum circumstantibus, tamen fieri potuissent aut possent, et erunt Fictiones, etiamsi a poetis cogitentur, Strictius Historicae.

§ 510

Turnus Virgilii Aeneae tantum, Turnus Livii Aeneae Latinoque simul bellum infert, et hic eo eventu, ut Aborigines Troianique ducem Latinum victores amittant. Mezentius Virgilii ab Aenea occiditur. Mezentius Livii ab Aenea vincitur quidem, sed operum mortalium hoc ultimo patrato Aeneas sepelitur, Mezentio superstite. Unum horum auctorem solum legenti tantum abest, ut fictionum vel strictius historicarum ipsius narrationes suspectae esse possent, ut eas potius in fictionibus strictissime veris haberet, § 506. Conferenti tamen utrumque non licet per auctoritatem Livii Virgilianas fabulas numerare in fictionibus strictius historicis, § 509.

§ 511

Si fingantur talia, quae ob notam et cogitanti et cogitaturis ipso duce, sicuti praesumi debet, circumstantiam, et hypothesin eventumque huius mundi certum, in eodem hoc universo locum non habeant, ut eiusdem possibilia, supposita tamen alia quadam hypothesi, quae non est possibile huius universi, fieri pulcre potuissent aut possent, vel turpiter, per cognitionem mediam: tales Fictiones heterocosmicae, § 441, quia inventor earum, quasi novum creat orbem fingendo, si vel maxime ab historico proferantur, dicuntur Poeticae.

§ 512

Ira Iunonis Aen. 1. 19-85 est fictio poetica, tempestas - 127 historica. Neptunus aequorum pacator poetica - 160. Troianorum descensus in Africam historica - 227, nisi cervi dubium moveant. Colloquium Iovis et Veneris, legatioque Mercurii est fictio poetica, v. 308. At pius Aeneas per noctem plurima volvens, / Ut primum lux alma data est, exire, locosque / Explorare novos, quas vento accesserit oras, / Qui teneant, (nam inculta videt,) hominesne feraene, / Quaerere constituit, sociisque exacta referre - 317, est fictio historica. Hinc incipit poetica de Didone fictio ultra l. I-V. protensa, §§ 509, 511.

§ 513

Complexum et satis male cohaerens systema fictionum omnis generis iam a pluribus elegantioribus ingeniis adoptatarum et suppositarum synecdochice dicamus Mundum Poetarum. Hic enim cosmogoniae philosophorum pleraeque, ne excepta quidem Cartesiana, non minus locum inveniunt, ac theogoniae veterum theologorum, et quicquid est mythologiae, non notioris illius solum, graecae ac romanae, sed et per alias gentes ab Indis ad Eddam πατροπαράδοτα. Huc acta sanctorum ex omni sua parte, quae vel historice, vel poetice ficta sit, ipsa signa illorum, ductus, positusque, quibus pingi sculptique solent. Huius terra quaedam nova est mundus cabbalisticus cum suis quatuor elementorum incolis, olim admodum in obscuro qui habitaverant. e.c.

§ 514

In mundo poetarum est quaedam admodum late patens regio chimaerarum, fictionum omni veritate metaphysica, quae suis obiectis inesset, destitutarum, quam mundi poetarum dicamus Utopiam. Magna pars mundi fabulosi postquam est ingressa mundum poetarum, illum non tanget ultra limites, § 456, pulcre cogitaturus. Contra hanc regulam impingunt, 1) qui nunc aeque sibi licitum putant ex mythologia veterum multa nugari, ac illud licitum olim graecis romanisque fuit, quorum spectatores praecipui per analogon rationis eiusdem absurda non eo usque penetraverant, ac nunc omnes, qui vix aere lavantur.

§ 515

2) Qui omnino nugas eiusmodi systemati optimo maximo verissimae religionis immiscent, aut iis auditoribus occinunt, quibus serpentes non avibus, sed angelis, aut certe columbis, geminare videantur, si vel ex solo suo sensitivo iudicio ac sapore, non publico quidem, probe tamen maturo, pessime cohaerentem eiusmodi lucis et tenebrarum coagmentationem examinent, § 415. Ipse Virgilius advocans in auxilium, quicquid est ubique numinum rusticorum, Georg. I: Diique deaeque omnes, studium quibus arva tueri, / Quique novas alitis non ullo semine fruges, v. 21. probe cavet, ne quem deorum suis immisceat, quos venerantur tantum sanctae gentes, / quibus haec nascuntur in hortis / Numina. Iuv. XV.

§ 516

Quaedam fictio poetica, § 511, mundi poetici, § 513, non tangens turpiter utopiam, §§ 514, 515, cuidam ex eodem parti conformiter, etiam positive, i.e. ita concipiet suum orbem, quem creat heterocosmice fingendo, ut hic bene cohaereat, quantum aesthetice suos praecipuos auditores rem scrutaturos debet praesumere, probe cognitae parti mundi poetarum, ex eius anticipationibus mente formari possit, ita eventus suos sistat, uti solitum est, in regione mundi poetici data, habeat cum eadem unitatem aestheticam, et ex eadem suam mutuo verisimilitudinem accipiat. Eiusmodi Figmentum Poeticum dicamus Analogicum.

§ 517

Harum fictionum praeceptum est Horatii, secundum S. XXVIIII. Scriptor, honoratum si forte reponis Achillem, / Impiger, iracundus, inexorabilis, acer, / Iura neget sibi nata, nihil non arroget armis, / Sit Medea ferox invictaque, flebilis Ino, / Perfidus Ixion, Io vaga, tristis Orestes. A.P. 120. Non leviter moveor hic pro: honoratum Homereum cum Bentleio legere, licet rationem videam, cur honoratus Achilles dictus sit, cui summus et Alexandro etiam Magno invidendus honor contigerit, ab optimo poetarum aeternitati consecrari. In his paene solis fictionibus poeticis acquievit Virgilius.

§ 518

Fictio Poetica novum ita creans orbem, ut eum nec cuidam ex mundo poetico regioni faciat admodum similem, aut conducentem et aptius haerentem, est Prorsus Ignota. Huic quoniam non succurrit iam supponenda in spectatoribus verisimilitudo mundi poetici, § 512, quoniam desunt anticipationes in iisdem bene multae, quas iam reperisset analogica fictio, § 516, quoniam per ipsum mundum poeticum insolita est, nec in hoc universo fieri potuit, § 511, adeoque multis omnino falsisimilis videbitur, § 489, insignem habeat, oportet, verisimilitudinem internam, singularem venustius coniunctorum ordinem, successivorum harmoniam et convenientiam oculos multa cum luce ferientem, notabiliorem unitatem, et generatim venustatem omnino singularem, si recto nihilominus talo stare debeat, satisque punctorum ferre, S. XXVII. § 22.

§ 519

Hinc Horatius ex poemate tantae famae, ac Ilias est, rectius putat particulam aliquam diducere, A.P. 130, Quam si proferres ignota indictaque primus. Hinc denominationem sumsi fictionum, de quibus § 518. Quales si quis tamen audeat, illum monet: Si quid inexpertum scenae committis, et audes, / Personam formare novam, servetur ad imum, / Qualis ab incepto processerit et sibi constet. / Difficile est proprie communia dicere; quod mihi sic videor recte interpretari: Veritates generales, quas nemo sibi videtur ignorare, primum in exemplo aliquo singulari sistere satis pulcras, quod nemo adhoc ante nos ex parte venustius pinxerit, prorsus adhuc ignotum: illud vero maioris est difficultatis, ac multis videatur,

§ 520

Fictio poetica, quae prae se quidem fert analogiam, nescio quam, cum mundo poetico, neque tamen multo post contra eandem, quam suam fecerat, mundi illius regionem graviter impingit, eidem contradicentia affirmans, contra eius ἦθος pugnantia, quae fierent in eodem per casum purum, quae frustra fierent, quae seiungunt per eundem inseparabilia, spectatoribus obiiciens, erit talis fictio Figmentum Anomalon.

§ 521

Figmentum anomalon quum nec in hoc universo fieri possit, nec in illo poetico, nec interne possit esse singulariter verisimile, quia iam quasi recepit in sinum, quibus nihilo secius contradicat, unde gentium accipiat adeo necessariam elegantiae vel veritatem, vel omnino verisimilitudinem? S. XXVII, XXVIIII. Vide, quanto illud opere caveat Livius, 1.2, ne de morte Aeneae famam poeticae fictionis infringat, quoniam strictissime veram fictionem promere, aut non voluit, aut non potuit: Situs est, ait, quemcumque eum dici iusque fasque est, super Numicium flumen: Iovem indigetem appellant.

§ 522

Ad eiusmodi tamen anomala figmenta ne trahantur, 1) si dissensus est inter historicos strictissime vera, et poetas heterocosmica fingere supponendos, § 519. Hinc huc non pertinet: An amaverit Didun Aeneas, de qua quaestione peculiarem librum edidisse dicitur Atteius philologus, quia Iustinus post Virgilium, huic contrarius, narrat eam univiram et castissimam l. XVIII. Iustinoque rationes chronologicae favent. Ausonius hic potius et Silius liberum habuerant, quem sequi velint mundum, hunc, an poeticum. Unde Ausonius utrumque sequutus est in diversis epigrammatibus, sane non gravi culpa. Poeticum epigrammate, de quo § 408. Hunc ep. III. Vos magis historicis, lectores, credite de me, / Quam qui furta deum concubitusque canunt, / Falsiloqui vates, temerant qui carmine verum, / Humanisque deos assimilant vitiis.

§ 523

Silius autem sequutus est mundum Virgilii poeticum, non tamen sine libertate poetica, L. VIII. Apud hunc distrahuntur, apud Virgilium maiore cum unitate se propius excipientia. Tandem Dido moritura, Dii longae noctis, quorum iam numina nobis / Mors instans maiora facit, precor, inquit, adeste, / Et placidi victos ardore admittite manes. Aeneae coniux, Veneris nurus, ulta maritum, / Vidi constructas nostrae Carthaginis arces, / Nunc ad vos magni descendet corporis umbra, / Me quoque fors dulci quondam vir notus amore / Exspectat, curas cupiens aequare priores, Confer §§ 405, 406. et hanc Didonem Silii, nisi fallor, quantum postpones Virgilii Didoni, tantum tamen adhuc antepones Ovidii Didoni: sicut Ausoniana Dido, de qua § 520, maior est, ac Dido Ausonii, de qua § 405.

§ 524

2) Si dissensus ab antecedente nos mundo poetico tantillus fuerit, ut inde oriri visa falsitas tantilla sit, quae forsitan ad § 454 referri posse iure censeatur. Huc aequus censor referet Aeschyli secessum a mundo Homeri poetico, dum in hoc Patroclus aetate maior est, ac Achilles, Aeschylus Patroclum tamen iuniorem fingit, ideo a Platone, magno poetarum inimico, male habitus. Hinc nec deterritus est auctoritate tanti philosophi Martialis, quin Aeschylum potius, quam Homerum sequeretur, XI. ep.44. nec Statius sibi temperavit, quin omnino medium velut iter sibi novum legeret, cuius in Achilleide Patroclus Achilli par studiis aevique modis.

§ 525

Regerat aliquis: Has certe fictiones concedes esse mendacia. Cur itaque definis, illustras, distinguis, et analogica saltim commendare videris? § 516. Equidem ipse despero populum falsis vocibus uti dedocere, § 504, hinc ex eius loquendi modo dixi sententiam aperte, § 477. Forsan tamen S. Augustinus me felicior est, quando ille l. II. quaest. ev. 51: Non omne, inquit, quod fingimus, mendacium est, sed quando id fingimus, quod nihil significat: (quod nullius veritatis est, sed non solum falsitatis aestheticae, verum etiam moralis, foetus et turpe signum) tunc est mendacium. Quum autem fictio nostra refertur ad aliquam significationem, (ut in aliquo comparativo, cuius perceptio satis digna est, veritatem si complete certam non possumus, saltem incomplete talem, si maximam aliquam non possumus, ei tamen proximam veritatem candido pectore, purisque manibus exhibeamus), non est mendacium, sed aliqua figura veritatis, § 26. Alioquin omnia, quae a sapientibus et sanctis viris, vel etiam ab ipso domino, figurate dicta sunt, deputabuntur mendacia, quia secundum usitatum intellectum (veritatis strictissime dictae) veritas non subsistit in talibus dictis. - - - Fictio, quae ad aliquam veritatem refertur (haec autem esse etiam potest poetica) figura est, quae non refertur, mendacium est.

§ 526

Iudicium generale, s. dogma, vel est theoreticum, vel practicum. Dogma practicum aesthetice cogitatum est sententia. Conceptus inferior suum superiorem, sub quo continetur, declarans, s. clariorem reddens, est exemplum. Exemplum sententiae stricte fictum, § 506, est fabula. Quanquam enim quaevis, etiam strictissime vera, narratiuncula, quoniam eundo plerumque crescit et spurias ex adiectionibus fictis vires acquirit, nonnunquam fabula dicitur latius, ut ante suum diem ob luxuriam mortuus aliquis It nova, nec tristis, per cunctas fabula coenas, Iuv. Sat. I. tamen strictius nobis utendum erit vocabulo simpliciter, ut strictissime veris opponatur narrationibus.

§ 527

Fabula erit vel fictio historica strictius, §§ 526, 509, quae nullis interstincta fictionibus poeticis, § 511, simplex dicitur, vel fictio poetica, § 511, vel ex historicis poeticisque fictionibus mixta. Fictiones generis secundi et tertii fabulosae dicuntur. Nobis ad analogiam fictionum fabulas primi generis historicas, § 526, secundi autem et tertii generis fabulas dicere liceat poeticas.

§ 528

Fabulae historicae § 527 illae sunt, quae mediis aliquando fabellis interpositae tamen narrationum, immo historiarum, nomen accipiunt: poeticae autem sunt, de quibus Cicero de Inv. I. 27, tanquam de genere narrationum remoto a civilibus caussis, quod delectationis caussa non inutili cum exercitatione dicatur et scribatur (cogitetur venustius) loquutus easdem describit, eas (narrationes) quae nec (strictissime) veras, nec (strictissime) verisimiles res contineant, cuiusmodi sit: Angues ingentes alites, iuncti iugo.

§ 529

Quintilianus, l. 4, narrationum tres enumerat species 1) historiam (veram strictissime, saltem a potiori) 2) fabulam, quae versatur in tragoediis atque carminibus, non a veritate modo (strictissime dicta), sed etiam a forma veritatis (strictissimae) remota, 3) argumentum, quod (latissime) falsum, sed veri (strictissime talis) simile comoediae fingunt. Hinc etiam fabella est fabula nobis poetica, § 526. Quamque fabulam argumentum dicit, eam vere esse fabulam omnes concedunt comici, plerumque tamen argumentum Comoediae, et recte quidem, est species fabularum, quas historicas vocavimus, § 527. En! primum Terentii prologum: Poeta quum primum animum ad scribendum appulit, / Id sibi negotii credidit solum dari, / Populo ut placerent, quas fecisset, fabulas.

§ 530

Sicut itaque veritas vel strictissime dicta est singularis, (historica) vel heterocosmica, poetica, § 441, ita est etiam verisimilitudo aesthetica, § 483, dos pulcre cogitandorum universalis, § 22, vel ea, in qua ne latissime quidem dicta falsitas appercipitur, verisimilitudo strictissime dicta (historica) vel ea, in qua latissime quidem sic dicta deprehenditur falsitas, spectatoribus tamen amabili vigilantium somnio semel in alienum orbem delatis per elegantem cognitionem mediam, sic satis possibilibus alterius illius mundi semel suppositis, omnia bene et apte cohaerent, sine vividius notabili repugnantia, hiatu, saltu, e.c. Haec est verisimilitudo heterocosmica (poetica). Prior est fictionum et fabularum historicarum, poeticarum posterior, §§ 509, 527.

§ 531

In iureiurando, quod habet Ovidius Met. III. 657: Per tibi (Pentheu) nunc ipsum, (Bacchum) nec enim praesentior illo / Est deus, adiuro, tam me tibi vera referre, / Quam veri maiora fide, in quo ratio complete certo videt nihil iurari, rationis analogon videbit verisimilitudinem historicam, potuisse aliquem bonum et pauperem piscatorem a primis unguiculis aquae potorem, qualis Acoetes iurans pingitur, orgiis et omni Bacchico apparatu in eum enthusiasmum rapi, ut talia bona fide iuret. Poeticam autem verisimilitudinem tantum in sequentibus, si fictionibus heterocosmicis amabilia vigilantium somnia sequaris, secundum analogiam mythologiae graecoromanae, mutatos reliquos, Bacchi raptores in delphinas, solum Acoeten a Pentheo nunc in vincula coniectum, sed Sponte sua patuisse fores, lapsasque lacertis / Sponte sua, (fama est,) nullo solvente, catenas.

§ 532

Hinc et concipi potest satis usitata fabularum divisio in probabiles et improbabiles. Pone enim analogon rationis qualicunque fabulae verisimilitudine animadversa, § 530, velut excitari ad curatiores rationum in assensum vel dissensum ponderationes, in rationibus assensus solas eas numerare, quae probent veritatem strictissime dictam, reliquas veritatis cuiuscunque rationes negligendo, tunc paene solae fabulae historicae restabunt in bilance probabilium, reliquas omnes aut tantum non omnes sursum tollet improbabilium levitas. Hinc fabula strictius probabilis erit, ad quam statuendam possibile huius mundi plus videtur rationis esse, quam ad id, ut ea mittatur in exsilium ex hoc mundo in heterocosmica, vel omnino in mundum fabulosum. Fabula autem strictius improbabilis erit, ad quam non habendam in possibilibus huius mundi plus rationis esse videtur, quam ad oppositum, §§ 485, 486.

§ 533

Eodem itaque, quo veritates, fictiones, fabulas, verisimilitudines, probabilitates etiam aestheticas distinguemus in historicas, aut strictissimae veritatis superponderantes indices, et poeticas, superpondia veritatis heterocosmicae. §§ 441, 509, 511, 527, 530. Fabula improbabilis (historice et in hoc universo) non destituitur omnis probabilitate omni aesthetica (etiam, heterocosmica) § 531, latissime falsi similis, § 489, potest nihilominus multum veritatis aestheticae continere, §§ 441, 423.

§ 534

Prima Phaedri fabula est improbabilis strictius, § 532. quanquam eadem nihil esse saepe verius probent ita mores saeculi, ut demonstrationibus Spinozae supersedere possimus, L. autem III. fabula X. qua praefata, Exploranda est veritas multum prius, / Quem stulta prave iudicet sententia, post materiem narrationis probe pensitatam non destituetur sua probabilitate historica, § 533, quanquam inusitatius est, talia contingere, quae narrat, quam quae prima finguntur fabula.

§ 535

Subiungamus fabularum aliquas species, etiamsi propius non spectent verisimilitudinem, ut compleantur ea, in quibus sedulo curanda pulcre cogitaturis est verisimilitudo. In fabulis insignis commutatio infelicitatis in felicitatem nodus est (peripeteia), quem quae continent, sunt eae fabulae implicitae et connexae, quarum partes desis et colligatio, metabasis et transitus, ac tandem lysis, solutio.

§ 536

Quis nescit dramatum fabulas implicitarum eiusmodi fabularum exempla, nunc comica, nunc tragica? Quemadmodum interim non ita felicem successum experti sunt tragoedias felicis eventus adorti fingere: sic nec illi rem suam agerent bene, quibus veniret in mentem comoediis vere tristem exitum affingere. Rationes ex cuiusvis poematis propria forma pulcrius erui possunt. Nunc sufficiat adnotare, non esse solas dramaticas fabulas ut eas cogitandas, quae nodum habeant. In ipsis epicis multae pluresque, quae sunt in iisdem, velut episodia, huc pertinent. Immo aesopicarum si placeret aliquas diducere, huc transfirent non paucae, quarum nunc nodus in scirpo quaereretur.

§ 537

Exempla fabularum vel sunt ratione praedita, quorum fabulae rationales appellantur, vel quae censentur ratione destituta, et horum fabulae moratae quibusdam, aliis fictae, apologi, aeni, aisopopoiemata vocantur, vel partim ex prima, partim ex secunda classe coniuncta, quorum fabulae mixtae sunt.

§ 538

Rationalium addamus tres species, vel ordines potius inferiores, exempli gratia. 1) Exempla divina vel divinorum, rationalia tamen, si quibus sunt, sunt eae fabulae theologicae, et strictius mythologicae. 2) Exempla amoris, quorum fabulae sunt Milesiae, et romanenses strictius, quae latius cum fictionibus poeticis coincidunt. 3) Exempla virtutis sublimis et gloriam promeritae, quorum fabulae sunt heroicae. Quemadmodum his addi species ordinesve possent alii, sic maior quaedam fabula e.g. epica nonnunquam eos omnes amplectitur simul, quando per ambages deorumque ministeria et fabulosum sententiarum tormentum praecipitat liberum spiritum, ut potius furentis animi vaticinatio, de castis heroum amoribus, appareat, quam religiosae orationis sub testibus fides. Petr.

§ 539

Argumenta probantia nunc aestheticis nobis sunt, quorum vel unica, vel potior, vel certe iam potissimum consideranda vis est, § 143, exhibere cogitandis et quasi circumdare pulcram verisimilitudinem, et eam veritatem, quae quantacunque sit, quotcunque falsis videatur involuta, se probet tamen et iucundam ac facilem praebeat bonis omnibus haec veritatis viridaria penetrare gnaris.

§ 540

Velut omnibus aptum argumentis eiusmodi legimus exordium apud Lucretium L. II. Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem. / Desine quapropter novitate exterritus ipsa / Exspuere ex animo rationem, sed magis acri / Iudicio perpende, et, si tibi vera videtur, / Dede manus, aut, si falsa est, accingere contra. / Quaerit enim rationem animus. Nec tamen omnia, quanquam nec nihil, dicit post tantum prologum non ita parvus promissor, de mundorum multitudine. Quintilianus huc facientium argumentorum magnam congeriem conscribens, V. 10. vocem argumenti quidem probantibus persuadentibusque solis significandis nunc adhibet, ipse tamen monet omnem ad scribendum destinatam materiem dici posse argumentum. Ergo et omnis ad cogitandum materies, ratio alterius perceptionis, perceptio, § 26.

§ 541

Iam observavi Quintilianum non distinguere probantia argumenta a persuadentibus. Hinc ad probationes euthymemata, epicheremata et apodixes omnes refert, evidenter probationes, uti apud Geometras. Sed infra patebit uberius, cur nunc ab iisdem abstineam. Aliud est argumentum veritatis aestheticae, aliud argumentum illustrans. Haec compone, et tunc demum habebis argumentum persuadens. Omne persuadens probat, sed non omne probans persuadet, §§ 22, 539. Verum persuadeat etiam, nunc tamen unice attenditur, ut probans.

§ 542

Acquiescamus in descriptione apud Quintilianum l. c. quando, argumentum, ait, (probans) est ratio probationem praestans, qua colligitur aliquid per aliud, et quae, quod est dubium, per id, quod dubium non est, confirmat. Verum ohe! quae quanta postulat? Pergens: Debet nota esse, recte argumenta tractaturo, vis et natura omnium rerum, et quid quaeque earum plerumque efficiat. Hinc enim sunt, quae exorta dicuntur. Verum interpretemur nota aesthetice et res omnes, de quibus pulcre cogitare instituas. Generatim enim suo postulato satisfacere concedit ipse longum, impossibile, aut potius infinitum esse.

§ 543

Sed veniamus ad quaedam eiusmodi species argumentorum, non excussis denuo topicis, de quibus iam supra sic satis, S. X. Habent in figuris dictionis Paregmenon, qua radicibus et origine cognata coniunguntur vocabula. e.g. Ov. de Ponto, II. 5. Tu quoque Pieridum studio, studiose, teneris, / Ingenioque faves, ingeniose, meo. Haec quoties fit argumentum probans, vel ex finitione per etymologiam, quam Quintilianus dicit, aut ex onomatologia desumtum, vel illud de coniugatis, quod ridiculum putasset, nisi eo Cicero uteretur, fit figura sententiae, multa nonnunquam cum verisimilitudine adhibenda, §§ 26, 539.

§ 544

Nec enim desunt in plerisque spectatorum, quos suos vult venuste cogitaturus, anticipationes huiusmodi: 1) Cordati nostri maiores vocabulis similibus et cognatis et cognatas similesque, profecto, res significare voluerunt. 2) Propositiones tautologicae, vel totaliter, vel maximam partem, sunt etiam identicae. Fundamenta argumenti et etymologici, et a coniugatis eleganter petendi, § 543. Sic Cicero ex vocabulo convivii praelato graecorum συμποσίοις nunc vel ipsis germanis nostris verisimile redderet, si vellet, vivendum potius una esse in conviviis, quam una bibendum. Neque apud germanos suae linguae fautores nullum erit argumentum, ex eorum essentiali vocabulo, quo felicitatem designant, ipsis aesthetice probaturi, virtutem eo beatitudinemque non minus, ac fortunam, pertinere, si quis id artificis manu tornare didicerit, ne scholam sapiat.

§ 545

In figuris sententiae quae numerantur, earum aetiologian huc eo suo iure primam cito, ut eandem omne venustius probans argumentum audeam definire, et colorem, aetiologian stricte fictam, qui tamen non confundendus est cum coloribus, de quibus infra, sicut cura quaedam laudatur, curae vituperantur omnes satis commode. Est eiusmodi multiplicata aetiologia apud Ciceronem pro Plancio: Quis est, qui neget, ordinis eius, (publicanorum) studium fuisse in honore Plancii singulare? Neque iniuria, vel quod erat pater is, qui est princeps iam diu publicanorum, vel quod is ab sociis unice diligebatur, vel quod diligentissime rogabat, vel quia pro filio supplicabat, vel quia huius in illum ordinem summa officia quaesturae tribunatusque constabant, vel quod illi in hoc ornando ordinem se ornare, et consulere liberis suis arbitrabantur.

§ 546

Coloris exemplum habet Iuvenalis Sat. VI. 229. quod fallor? an est alicubi gentium strictissime verum? Sed (uxor) iacet in servi complexibus, aut equitis. Dic, Dic aliquem, sodes, heic, Quintiliane, colorem, § 545. Haeremus. Dic ipsa: Olim convenerat, inquit, Ut faceres tu, quod velles, nec non ego possem Indulgere mihi. Clames licet, et mare caelo Confundas, homo sum. Nihil est audacius illis Deprensis. Iram atque animos a crimine sumunt. Ipsa illa decantata Virgilii sententia, § 499, non nisi color est, quo Aen. L. XI. Drances infensus, quem gloria Turni Obliqua invidia stimulisque agitabat amaris, seditione potentem animum tegit, v. 362. graviter reprehensus a Turno: v. 399. Nulla salus bello? Capiti cane talia demens Dardanio, rebusque tuis.

§ 547

Iam dictum de omni et nullo docet, quanto huc iure pertineat sententia, § 525, quoniam ex generalibus colligi singularium et inferiorum sub illis contentorum veritas solet. Erit autem sententia probans etiam vel aetiologia, nunc complete certa, nunc aesthetice probabilis, vel color, § 545. Primae exemplum esto Salustii introitus: Omnes homines, qui sese student praestare caeteris animalibus summa ope niti decet, ne vitam silentio transeant, veluti pecora, quae natura prona atque ventri obedientia finxit. Secundae: Mihi rectius videtur ingenii, quam virium opibus, gloriam quaerere, et, quoniam vita ipsa, qua fruimur, brevis est, memoriam nostri quam maxime longam efficere.

§ 548

Sententiam, quae color est, § 546, optime morati tunc non raro suis interserunt, quando improbe factorum verisimilitudinem praestituri coguntur aliquid eorum promere principiorum practicorum, ex quorum perversa opinione mali animi pessime egerint. Huc sententia Euripidis, sed ex alterius sensu prolata, quam Cicero vertit, Caesar suam toties fecit: Si violandum est ius, regnandi gratia Violandum est, aliis rebus pietatem colas. Multa tamen opus in his erit cautione, partim ut satis constet ex mente scelerati talia proferri, partim ne tantum habeant ambiguitatis, aut adeo lepidae et venustae concipiantur, ut, plus aequo ne placeant, merito timendum sit, §§ 465, 467.

§ 549

Nec inutiliter sententiae distinguuntur in prolatas de facto et eas, quae de iure, iusto et aequo, concipiuntur. Priores rem quandam moralem generatim sistunt, ob oculos, uti plerumque se solet habere, uti solet contingere, non eo detorquendae, quasi probaretur et commendaretur imitandum, quod meditationis argumentum est. Auri sacra fames, quo non mortalia cogis Pectora! Posteriores ita generalia quaedam ad mores pertinentia exhibent, ut simul ostendant, quid in iisdem verum et laudabile ponat affirmans: Discite iustitiam moniti, et non temnere Divos. Hic adhibebitur bene cautio, de qua § 547, quo crebrius ea confundi, quae fiunt, quaeque debent fieri, quotidiana docet experientia. Quoto cuique eadem honestatis cura secreto, quae palam? Multi famam, conscientiam pauci verentur, Plin. III, ep. 20. Tandem meminerimus in sententiis § 174, nec eas temere cumulemus, ubicunque vivendi praeceptores videri nolumus, ne quando nobis forte videmur gravissimi, tenues gnomotypikon venas imitari videamur, de quibus, § 370.

§ 550

Philosophi post geometras accurati noverint, quantum ad eruendam veritatem valeat vera definitio, praesertim genetica. Haec de multis pulcre cogitandis in logico etiam rigore concepta si cognita fuerit eleganter meditaturo, etiamsi non ipsa totidem syllabis et notis exprimatur, quot eam intellectus distincte cognovit, sed vel omittatur omnino, vel pluribus interstincta notis et characteribus in pleniorem analogoque rationis rotundiorem diluatur descriptionem, vel nominalem, vel realem, tamen notionis directricis instar, uti plures ad elegantias viam sternet, ita foedam impossibilitatem internam figmenti utopici cavebit, praebebit internam, nonnunquam etiam externam, possibilitatem descripti, primam eius unitatem, nexum cum caussis et prima consectaria, facili negotio ex regulis artis aesthetices exornanda in veritatem aestheticam, S. XXVII. Hinc definitionem nunc non possum non legere in argumentis probantibus, vel omissam, seu non explicite cogitatam, vel transformatam in satis bellam descriptionem, § 539.

§ 551

De definitionibus et descriptionibus aestheticis est specialis in nostra disciplina tractandi locus. Hic earum tantum attendenda est in pulcre probando vis et efficacia, § 550. Quemadmodum olim graeci oceano se suaque tradentes ad cursum ursae maioris, velut ad ducem viae suspiciebant, phoenices autem ad Cynosuram directius gubernabant: ita quo verior, quo exactior erit de pulcre cogitandis mente concepta definitio, hoc omnis venustae meditationis decursus erit verisimilior, verior, certior, quo vero crassior, quo pluribus iam conceptibus adhaerentibus erroneis scatens primus eleganter cogitandi sit conceptus, hoc facilior erit in ipsam aestheticam falsitatem declinatio. Finge de casu, fortuna, fama, honore, divitiis, amicitia, negotiis publicis, e. c. pulcre cogitaturum, qui, quid ea sint, natura sua, non melius noverit, ac omnes solent, qui sibi nihil esse magis perspectum putant, dum sciunt cum ignarissimis. Hinc illae tot falsae sententiae, tot imaginum deturpationes, ne verisimiles quidem, tot verborum ambages, quibus omnino nihil dicitur.

§ 552

Unam adhuc commendemus in elegantioribus probationum argumentis epanorthosin, sive correctionem. Primo, repetamus animis, quid verum et exactum, in quo limatur ipsa veritas, utique differant. M. § 515. Hinc inferamus: Sicut veritas qualiscunque non est exacta, sic cogitari etiam potest Aesthetica Veritas et verisimilitudo Crassa quaedam et nimis popularis, immo paene plebeia; potest eadem ad lapidem lydium, nisi purioris rationis et intellectus, ut ita dicam, scientifici, tamen delicatioris saporis et maturi iudicii, etiamsi sensitivi, qua partem potiorem, exigi. Possunt ex eadem poliendo tolli conceptus adhaerentes, nisi falsi omnes, ii tamen, quos nonnihil falsitatis etiam aestheticae tuis materiis illaturos verearis. Haec est Veritas et verisimilitudo Aesthetica Exacta.

§ 553

Studium illud apprime commendandum, S. VI. §§ 22, 423. vel primo statim cogitationum impetu quasi fusas ideas rerum et sententiarum generaliumque aliorum notiones exactas crassis omnino suppressis substituit, vel harum, praesumens in suis praecipuis spectatoribus anticipationes easdem primo kat' eidos expresse cogitat, quales esse solent, dein autem corrigendo exasciat, et purgata falsitatum etiam aestheticarum, etiamsi minorum, sordibus. Haec est epanorthosis. e.g. Finge cum Horatio Serm. II. 6. Inter convivas venuste laetiores. Sermo oritur, non de villis domibusve alienis, Nec male, necne Lepos saltet. Sed, quod magis ad nos Pertinet, et nescire malum est, agitamus utrumne Divitiis homines, an sint virtute, beati, Quidve ad amicitias, usus rectumne, trahat nos, Et quae sit natura boni, summumque quid eius. En! epanorthosin crypticam colloquiorum, in familiaribus etiam, verius venustorum, et exemplum in aesthetice verum exactius inquirentium, quoniam: Cervius haec inter vicinus garrit aniles Ex re fabellas,

§ 554

Fructum eiusmodi confabulationum exactioris in aestheticis veri studiosarum, profecto, bellum leges, novam satis usitatae correctionem opinionis, IV. od. 9. Non possidentem multa vocaveris Recte beatum. Rectius occupat Nomen beati, qui deorum Muneribus sapienter uti, Duramque callet pauperiem pati, Peiusque leto flagitium timet. Non ille pro caris amicis, Aut patria timidus perire. Huc artificium in notione quadam e.g. opum crassiuscula conceptus adhaerentes falsos, quos plerique habent infinite parvos, per hyperbolen ironicam attollendi vel deiiciendi potius in manifestam falsitatem, etiam aestheticam, S. XXVIII. e. g. Hor. Serm. II. 3. v. 94. Omnis res, Virtus, fama, decus, divina humanaque pulcris Divitiis parent, quas qui construxerit, ille Clarus erit, fortis, iustus. Sapiensne? Etiam, et rex; Et quicquid volet.

§ 555

Quo maior est aesthetice verorum, verisimilium, fictionum, fabularumque silva, per quam errare potest pulcre cogitaturus, ne vagetur in eadem licenter, omnes potius sua peccata falsitate deturpantia visuros putet, in eleganti talis ingenii pectorisque persona iam separatim attendi debet singulare Veritatis Studium, quo nomine complecti liceat, non ingenium solum aptum, sed et multo labore exercitatum et adsuetum perspiciendis veritatibus aestheticologicis, neque qualemcunque propensionem, sed firmum animi propositum inferendi suis meditationibus veritatem, quam admittant salva totius pulcritudine, maximam. Hunc animi characterem, quoniam omnibus universim belle cogitandis necessarium iudico, § 22, dicamus Studium Veritatis Absolutum et, universale, §§ 29, 45.

§ 556

Posset idem ex gravitate absoluta demonstrari, S. XXIII. iis, qui norunt omnem virtutem a multis non ineptis philosophis in amore veritatis constitui. Unus ex summis elegantiarum arbitris inter Anglos, omnem pulcritudinem veritatem esse decernit, in ipsa Poesi, ubi omnia fabulae sint veritatem tamen dominari, et efficere perfectionem totius. Praestabit autem severioribus veritatis fautoribus aestheticologicae gradus altius nonnihil repetere. Minima est minima perceptio veritatis metaphysicae minimae. Hinc 1) quo uberior, 2) quo maior et dignior, 3) quo exactior, 4) quo clarior et distinctior, 5) quo certior et solidior, 6) quo ardentior est perceptio obiecti, 7) quo hoc plura, 8) quo maiora ac graviora, 9) quo fortioribus regulis, 10) quo convenientiora complectitur, hoc maior est veritas aestheticologica, § 437. M. § 184.

§ 557

Non putaverim nunc opus esse demonstratione 1) nullam veritatem maximam esse aestheticologicam, sed strictius logicam, § 424, 2) talem veritatem nullam in hominem cadere, nullam rem in veritate logica maxima ab ullo hominum intellectu cognosci, quoniam qui unam ita cognoscit, omnes novit. Hinc omnis veritatis apud hominem aestheticologicae, malum metaphysicum, defectus veritatis summae logicae in omniscientia tantum obviae infinite magnus. Adeoque mentis bene sanae studium veri amantissimum quoniam ferri tamen non potest in ea, quae nosse potest non posse fieri, nec omnino nihil velle, quam primum se non posse nancisci omnia cognoverit: contentum esse debet, parte veritatis logicae latius sumtae summae infinite parva, ea scilicet, quam adipisci potest, § 556.

§ 558

Perfectionem veritati logicae latius sumtae, § 556. n. 1-6. formalem, n. 7-10. materialem conciliant. Hinc humanum veritatis studium nunc formalem potissimum intendit, quod fieri non potest sine dispendio materialis, nunc materialem potissimum amplectitur, neque potest idem, nisi cum detrimento formalis, § 557. Tribuitur alicui, non copiosa solum, sed et completa, non satis magna solum, sed et obiectum suum exaequans, eique adaequata, non vera solum, sed et exacta, cui nihil insit omnino falsi, non clara solum, sed et complete clara, sufficiens ad distinguendum obiectum ab omnibus, sed et distincta, cuius omnes notae clarae sunt, non raro per plures gradus, non certa solum, sed et complete certa, rigorose demonstrabilis, et omnem formidinem oppositi excludens, non movens solum, sed et cogens ad assensum, extorquens approbationem, et aliquam voluptatem appetitionemque necessariam cognitio,

§ 559

Haec omnia bene se habent. Sed quale est illud obiectum, quod homo tam perfecta ratione contemplatur? Universale quoddam ex individuis plurima maxima, fortissimis regulis convenientissima, pro suo quaevis modulo, complectentibus, ceu notas differentiarum ad numericam usque plurimarum innumeras, ita ortum, ut in his, in quibus veritas metaphysica determinatissima solis sit, quaeque perceptioni hinc perfectionem materialem generice maximam conciliarent, si perciperentur, ut individua, 1) abundantia ultra perceptionem, quae completa sit, abstrahantur, 2) maiora ac graviora, quam gradus est, qui in cognitione ponebatur, obiectum exaequante, abstrahantur 3) ea, de quibus data exacta cognitio non satis perspicit, an vera sint, nec ne, ne quid supersit cognitioni falsitatis, abstrahantur; 4) ea, quibus non opus est ad distinguendum, cum iis, quae clara fieri dato subiecto refugiunt, abstrahantur, 5) ea, quae dato subiecto nondum sunt complete certa, non demonstrabilia rigorose, in quibus superest formido oppositi, abstrahantur, 6) ea, quae movere in contrarium, assensum revocare, taedium etiam forsan creare possent, abstrahantur.

§ 560

Sic enatis disciplinarum scientiarumque humanarum obiectis, universalibus, § 559. utique perfecta, saepe pulcra, connascitur in animis solide doctorum veritas, etiam strictius logica. Iam autem quaeritur, an tali universali sit aequalis veritas metaphysica, ac est huius individuo, quod sub eodem continetur? Equidem arbitror philosophis apertissimum esse iam posse, cum iactura multae magnaeque perfectionis in cognitione et veritate logica materialis emendum fuisse, quicquid ipsi perfectionis formalis inest praecipuae. Quid enim est abstractio, si iactura non est? Pari ratione ex marmore irregularis figurae non efficias globum marmoreum, nisi cum tanto saltim materiae detrimento, quantum postulabit maius rotunditatis pretium.

§ 561

Iam supponatur veritatis aestheticologicae studium aliquando ferri praesertim in perfectionem eiusdem materialem, § 558, et hinc amplecti obiecta veritatis metaphysicae, quae potest, determinatissimae. Hic intentio non est dato consilio amputare per abstractionem cuiuscunque rotunditatis impedimenta, neque tamen est opis humanae determinationis omnimodae latissimum ambitum sibi complete signare; data opera non praescinduntur magnitudinem intellectionis nostrae superantia, neque tamen omnia determinatarum rerum et paene vel omnino actualium pondera assequi et iustis momentis exaequare mens humana potest. Non constituimus praescindere, quicquid ulla ratione falsi speciem posset induere, neque tamen in indefinitis eiusmodi obiecti tantum non singularis momentis verum ubique liquet. Non est consilium omittere et prorsus in voluntarias tenebras relegare, quae requisitam aliquam claritatem non habent, et tamen ad eandem singula momenta obiecti tollere vires, locus, tempus non permittunt. Non animus est aliquantulum incerta prorsus omittere, neque tamen omnia cogitans rigorose demonstrare potest, quae obiecto determinatissimae veritatis conveniunt. Multa, quae placeant, aut odio sint, praescindere non constituimus, neque tamen vires sufficiunt ad omnia sic exhibenda, ut efficaciter appetere, vel aversari certis deliberatisque decretis ea meditatus possit.

§ 562

Habes perfectionem veritatis aestheticologicae compositam, § 556, vides exceptiones inevitabiles, utramque si velis assequi vel mediocriter, § 560. 561. Intellectus et ratio purior severiorum veritatis amicorum, per accuratas scientias ita formalem sequitur, § 560. descriptam, ut complementa ac supplementa veritatis materialiter perfectae, suis universalibus et abstractioribus ad formalem scientificorum perfectionem deductis, adjicere pro viribus relinquat analogo rationis et cognitionibus quocunque gradu sensitivis.

§ 563

Verum amicus veritatis non minus strenuus, qui sequitur eandem analogo rationis, non habet denuo facultatem sensitivam inferiorem, cui relicta a se et omissa commendet, ob veritatis materialem perfectionem tamen ea, quae multum habent in se veritatis metaphysicae determinatissimae negligere omnino non audet. Hinc huic magis necessarium est nonnunquam excipere a regulis summae perfectionis formalis in indaganda veritate aesthetica, ne nimium detrimenti capiat veritatis eiusdem perfectio materialis, § 558.

§ 564

Universalissimis, abstractissimis, et per artem, § 559. descriptam ad perfectionem veritatis formalem ab hominibus obtinendarum summam evehendis partim omnino relictis horizonti logico, partim ex eodem detractis et involutis denuo nonnihil in non ita paucas, a quibus abstraxerat ratio, differentias determinatiores, praesertim autem perfectionem materialem veritatis aestheticologicae maximam exhibentibus singularibus, individuis, et determinatissimis fruitur horizon aestheticus, sua silva, Chao, et materia, § 129. ex quibus veritatem aestheticam ad formam, nisi perfectam omnino, pulcram tamen, § 558, 14. ita exsculpat, ut inter elaborandum, quam fieri potest minimum veritatis materialiter perfectae pereat et elegantiae caussa poliendo deteratur, § 563.

§ 565

Sumat itaque pulcre cogitaturus sibi materiam vel determinatiorem, unam ex generibus inferioribus aut omnino speciebus rerum, vel si altius videatur in genera superiora adscendere, teneatur tamen eadem vestire multis, quas omittit purior scientia, notis et characteribus, vel tandem singularia sibi legat themata, in quibus regnet perfectio veritatis materialis. Circumfundatur notarum ingenti multitudine. Reiecerit, quas non admittit pulcra forma. Restent, quarum vix unam desiderari brevis, sed eleganter plena, rotunditas, venusta dignitas, tum absoluta, tum relativa, veritatis ipsius materialis perfectio, elegans vividitas et necessarius meditationi nitor, intima persuasio, vita praesertim et ad delectandum ac movendum efficacia patiatur. In his autem notis bene multis non sit meditanti veritas metaphysica completam ad lucem usque perspecta, licet nihil falsi turpioris iisdem insit. Iam putaverim ad generalem aliquam formulam redegisse necessitates aestheticas, quarum aliquos speciales casus enumeravi, §§ 491-502, in collisione regularum perfectionis in cognoscendo vero, excipiendi a veritatis forma perfectiori, ob veritatem materialiter perfectiorem involvendam amabiliori formae verisimilitudinis, § 483.

§ 566

Studium veritatis absolutum, sed aestheticum, § 565. comparate sese exseret pro triplici veritatum specie, et materialiter perfectarum gradu, in quibus versatur, potissimum. Sunt eiusdem materiae 1) generalia, 2) actualia huius mundi, 3) heterocosmica. Genus Cogitandi generalia sed eleganter exprimens est Aestheticodogmaticum, actualia huius mundi venuste pingens, ob exiguum futurorum strictissima in veritate sistendorum numerum, dicamus Aestheticohistoricum. Genus tandem eleganter heterocosmica meditandi nominemus per novam aliquam synecdochen tunc etiam, quando non exprimitur carminibus, Genus Cogitandi Poeticum.

§ 567

Genus cogitandi aestheticodogmaticum quoniam 1) a materiarum per disciplinas ordinibus denominatum theologicum, philosophicum, e. c. commune nomen habet cum genere cogitandi theologico, philosophico, e. c. scientifico et acroamatico, 2) altius adscendendo saepius horizonti logico et aesthetico communia contemplatur, 3) recte primaria sua capita et meditationis momenta praecipua exhibet intellectui pulcro per distinctionem extensivam: plerumque confunditur cum genere cogitandi scientifico, et, formaliter philosophico, saepe cum eodem non inepte combinatur, semper tamen, uti vere diversum est, singularibus cum scientiarum non minus, quam elegantiarum, emolumentis ab eodem distinguitur. § 566.

§ 568

Ex confusione duplicium dogmatica cogitandi generum, logici et aesthetici, duplex dominatur praeiudicata opinio 1) eorum, qui tunc etiam, quando de rigidiori primorum cognitionis alicuius universalis principiorum intellectuali ac rationali theoria agitur, quam fieri potest exactissime, distinctissime, solidissimeque pertractanda, subsistunt in diluta, nec omnino levi, verisimili, satis perspicua, quantulumcunque certa, veritatis expositione, modo placeat illa satis auribus, oculisve, rationisque videatur ferre, vere ferat analogi potius rationis calculum. 2) Eorum, qui dogma quoddam ad captum minus exercitatorum in scientiis, vel omnino popularem intelligentiam, et viva quidem voce, proponendum cogitant, idque tamen brevissimis definitionibus, exactissimis axiomatibus, distinctissimis notionum resolutionibus, demonstrationibusque complete certis exornare nequicquam laborant. § 567.

§ 569

Genus cogitandi logicodogmaticum et aestheticodogmaticum, a potiori desumtis denominationibus, non forma solum inter se differunt, sed etiam materiis, quibus convenire vel maxime prima fronte videbantur. Prius uti thematis sui principia potissimum sequitur, ita posterius principiata et consectaria. Prius uti potissimum eruit universalia, sub quibus thema suum continetur, ita posterius eiusdem thematis inferiores conceptus attendit potissimum, quos sub se continet. Etiamsi materiae a tota disciplina nomen acceperint, sunt tamen in quavis disciplina prima quaedam ordine, quaedam in methodo synthetica velut ultima. Illa potissimum logicum, haec aestheticum ita sectatur per disciplinas cogitandi genus, ut dici circiter in qualibet possit, ubi desinit logicum, aestheticum cogitandi genus incipere. § 566.

§ 570

Qui res interius perspexerunt, probe vident inter ea rerum genera, de quibus scientiae huc usque stricte dictae cultae sunt, et individua, interiacere adhuc magnam inferiorum generum, et specierum intercapedinem, in cuius raro territorium demonstratores descendant, in quod experimentatores et observatores accurati raro feliciter adscendant. Hoc est illud maxime stadium in quo cogitandi genus aestheticodogmaticum decurrat. Hinc vel ipsum sibi thema legit optime, vel thema etiam altius petitum eo tamen usque detrahit, ad maiorem veritatem materialem, § 440. etiamsi fiat eo ipso formaliter paullo minus exacta, secundum logicorum trutinam scientificam, i. e. elegantem ad verisimilitudinem. § 567.

§ 571

Studium veritatis in genere cogitandi aestheticodogmatico comparativum, § 566. 1) veritatem etiam strictius logicam de ipsa materia, si fuerit horizontis aesthetico-logici, vel de eius generibus notionibusque superioribus sollicite quaeret, etiamsi non exprimendam acroamatice, tamen ut directricem explicite cogitandae verisimilitudinis in generalibus et adoptandis notionibus. §§ 429, 424. 2) Notiones, in quibus aliquid contradictionis ad absurditatem usque, vel paene eo usque, iam detexit intellectus et ratio, cavebit hoc curatius, quo probabilius est, tales etiam spectatores e. c. fore meditationi eiusmodi aestheticodogmaticae, qui latentem inconvenientiam et ipsi ratione certissime perspicere possint, et aliis in spectando, legendo e. c. sociis aesthetice satis ostendere, §§ 431-435.

§ 572

Studium veritatis in aestheticodogmaticis 3) in id praesertim incumbet, ut nexum materiae suae, brevius cum principiis, uberius cum gravissimis consectariis, verosimillimum vividissime pingat, non sine desiderabili, vel taediorum ex aversando hauriendorum feraci persuasione, § 437. 4) Si quid etiam progredi tentet in inferiora, ac ratio immediate praeluceat, supplementa tamen sua ad certitudine completa cognoscendum cum hoc inseparabiliter coniuncta sistere movebit omnem lapidem, § 439.

§ 573

Studium veritatis in aestheticodogmaticis, 5) ea lubentissime suis exponet, quae cogitaturus etiam certo novit logice vera, § 571. per harmoniam facultatum cognoscitivarum inferiorum et superiorum, nunc exhibenda aesthetice vera; si hoc non conceditur praeferet logice sibi probabilia, sibi logice improbabilibus, § 485. ob eandem harmoniam. Haec aut iudicabit suis praecipuis spectatoribus iam etiam fore verisimilia, et in iisdem securus acquiescit; aut suspicabitur, ea parum habitura apud hos verisimilitudinis. In ultimo casu aut habet occasionem ad dandam suis verisimilitudinem argumentis venuste probantibus, nec tunc latum unguem avellitur a vero, quod ipsi videtur, et suos potius ad suam sententiam attrahere laborat, quam ut cum iis contraria sentiat, aut conciliare sibi probabilibus, suis quae sint sine dubio satis improbabilia, verisimilitudinem locus et tempus non permittunt.

§ 574

Si pulcre cogitaturus incidat in dogma sibi probabile, quod nec esse suis verisimile, nec a se iam tale reddi iisdem posse perspicit § 573. amicus veritatis aut nec hoc, nec oppositum, spectatoribus verisimile, ponet, si licet ab utroque abstrahere, aut, si ponendum est aesthetica necessitate alterutrum, multa cum gravitate perpendit, an spectatoribus suis praecipue attendendis verisimile, sit forsan error, communis quidem, oppido tamen innocens, an periculosior, et cuius fautores rei falsitatis moralis vel per indirectum agi possint ex merito. §§ 470, 467. In priori casu utetur opinione suorum, sicuti philosophi mathematicique fictionibus suis heuristicis, in posteriori latissime potius falsum errans cogitasse videri volet, § 471. quam ut conscientiam vel famam suam exponat futuro falsitatis moralis opprobrio, § 464.

§ 575

Studium veritatis in aestheticodogmaticis 6) non solius illustrationis gratia, sed etiam ob §§ 572, 569. multum in exemplis suae materiae versabitur, § 526. in iisque singularia praeferet universalibus, ideas notionibus, strictissime vera heterocosmicis et fabulosis, § 472. aut ad haec quando venusta vocaverit necessitas, ea non dissimulabit esse fabulas, § 565. aut fictiones aesthetice heuristicas, § 574.

§ 576

Genus cogitandi aestheticodogmaticum vel thema habet propius, quid agendum, vel omittendum sit, enuncians, vel minus. Hoc est theoreticum, illud practicum. Practicum denuo vel habet thema commendandum, paraeneticum, vel dissuadendum, elencticum. Quemadmodum Ciceronis et rhetorica et philosophica scripta sunt exempla generis cogitandi aestheticodogmatici, ita officia praesertim practici; Lucretius est exemplum cogitandi generis aestheticotheoretici. Saturae elenctici. In his Iuvenalis, quam omnino ficta promittat exempla, mavult experiri, quid concedatur in illos, Quorum Flaminia tegitur cinis atque Latina.

§ 577

Studium veritatis in aestheticodogmaticis cuiuscunque generis, § 576. 7) si vel maxime complete certo cognoscenda tractet, tamen nunc non adscendet ultra verisimilitudinem aliquam, quam dicemus dogmaticam, qua dogma non quidem complete certum redditur, neque tamen ulla in eodem falsitas, repugnantia interna, vel contradictio cum complete certis, aut hoc saltim dogmate certioribus, nulla incohaerentia cum principiis, unde deducendum foret, aut cum inde derivandis consectariis totalis, e. c. nec intellectu, nec ratione, nec rationis analogo, quantae hae facultates in praecipuis obiectis personalibus supponendae sunt, appercipiatur. § 483.

§ 578

Nam definitiones statim, quando non exasciantur ad logicae artis severas regulas, aut in descriptiones iterum pulcras affabre resolvuntur, propositiones generales si enthymematice omissis iudiciis intuitivis, ex quibus formatae sunt, tamen exhibentur, ut experientiae, non axiomata solum et postulata secundaria miscentur primariis, sed et theoremata multa et problemata indemonstrabilium instar sumuntur, aut probantur saltibus logice illegitimis, etiamsi pulcris, formis crypticis, de quibus convincendus non sit complete certus, interim elegantibus et oratoriis, scholia si regnant, et plurimum absorbent loci: quid aliud ex tali meditatione, si vel maxime complete certum thema habeat, nunc prodibit, nisi dogmatica verisimilitudo? § 577.

§ 579

Si locus permitteret, uberius ex historia philosophica posset ostendi confusionem huius dogmata cogitandi generis et accurate logici ac intellectualis § 568. fontem esse, ex quo 1) philosophi et omnes paene reliqui eruditi tot per saecula soliditate et certitudine superati sint a mathematicis, quibus sua suis exponendo semper verum fuit intellectum et rationem praesertim instruere, non promittendo solum, sed et praestando. 2) Platonis, haec duo cogitandi genera semper combinantis, ne dicam confundentis, discipuli, in tantam lapsi sunt incertitudinem, exceptis Aristotelicis, quorum praeceptor acroamaticis suis scriptis ostendit, quantum intersit inter logice verum, et aesthetice verisimile, si philosophemur. 3) Aeternae dogmaticorum scepticorumque, et nunc his, nunc illis viciniorum, lites. § 9.

§ 580

Studium veritatis aestheticum absolutum § XXXIIII. se comparative exseret in summo suo gradu perfectionis etiam materialis maxime curiosum in genere cogitandi aesthetico historico, § 466, cuius 1) genus maxime ordinarium est, res facti, singularia praeterita, describens, 2) non negligendum, aesthetico statum animi praesentem exprimens, 3) non ita crebro, saepius tamen, ac videtur, observandum futura praevidens. Medium, si dicas empiricum, tertium manticum cogitandi genus: genus cogitandi aestheticohistoricum erit vel strictius historicum, vel empiricum, vel manticum.

§ 581

Exempla primi sunt generis eleganter cogitandi, de quo § 580, clari scriptores, quibus veteris populi Romani prospera vel adversa memorata sunt, secundi tum epistolae non ita paucae, quas Cicero, et Plinius de rebus ad se pertinentibus tunc, quum eae fierent, perscripserunt, tum carmina inter amandum dolendumve scripta de amore vel tristitia, Verba miser frustra nil proficientia perdo, Ipsa graves spargunt ora loquentis aquae. Scilicet occidimus, nec spes, nisi vana, salutis, Dumque loquor, vultus obruit unda meos. Hei mihi, quam celeri micuerunt nubila flamma? Quantus ab aetherio personat axe fragor! e. c.

§ 582

Cogitandi genus aestheticomanticum nolim in solis vaticiniis veris fictisve quaeri, e. g. ecl. Virg. IIII. sed praestat illud intermixtum aliis observare, quoties in futura dirigendus ex praesentibus, vel praeteritis, vel omnino generalibus est, citra divinationem etiam omnem extraordinariam, animus. e. g. Forsan et haec olim meminisse iuvabit. O passi graviora! deus dabit his quoque finem. Virg. Quo nos cunque feret melior fortuna parente, Ibimus. O! socii comitesque O! fortes peioraque passi Mecum saepe viri, nunc vino pellite curas, Cras ingens iterabimus aequor. Hor. I. od. 7.

§ 583

Genus pulcre cogitandi strictius historicum, et in aestheticis tam empiricum, quam manticum, differunt 1) a logica et critica severiori cura historici, saltim bene praeliminari, qua per memoriam et iudicium intellectuale, multumque rationis usum suam sibi materiem ex magna traditionum, rumorum, famae, calumniarum, fictionum, fabularum e. c. farragine seligit, ante, quam eleganti, quae placuerunt, contexat iucundae narrationis tela, 2) a logica experimentatorum et observatorum veri nominis inter philosophos sollicitudine, qua rem sensam iudiciis intuitivis et experientiis stricte dictis ita sistunt intellectui, ut vitium subreptionis pro virili caveatur, et enthymematice omissae maiores, opiniones praeconceptae: 2) a logica et rationali providentia, qua politicus e. g. futurum suae reipublicae statum, quasi ex aliqua specula, metitur.

§ 584

Studium hoc veri in aestheticohistoricis, quoniam maximam partem inferioribus animi facultatibus exercetur, § 583, non fictionibus solum latius dictis, § 505, indiget, sed in meditationibus etiam paululum extendendis interferet complete certo a se cognitis, ut strictissime vera, tum generalia minus certa, tum singularia, quae num vere sint huius universi possibilia, complete convictum non est. § 507. Hinc neque hoc veri studium assurget ultra verisimilitudinem, § 483, neque tamen qualemcunque sataget attingere, sed sicut in interspersis suis generalibus dogmaticam, § 577, amplectetur, sic in ideis strictissime dictam, § 530, ne strictius quidem dictas fictiones historicas omnes refugientem, § 509, tamen et in his aversam ab omnibus, quae falsitatis moralis, levis partium studii, credulitatisve iure possent accusari, et poeticarum omnium fictionum, et utopiam et mundos, praeter hunc, optimos, quoties historica fide suas cogitationes obligat. § 566.

§ 585

Sectio XXXVI. Studium veri poeticum. Aestheticum veri studium absolutum, § XXXIIII, in aliis iam indicatis rationibus potest moveri ad genus cogitandi poeticum, § 566, quando 1) venustae plenitudini requisitorum non satis historia porrigit, et aperte mavult vir bonus hinc mentiri copiam pulcriorem excogitans, quam callide fidem historicam corrumpere. 2) Quando plus dignitatis, vel etiam maiestatis dabunt, ficta exempla heterocosmica, quam historica, semper aliquid humani passa, quod supprimere saepe permittit ne strictissime quidem dicta verisimilitudo, § 584. 3) Quando moralis plus veritatis, characterum, loci, temporis maior unitas sperari potest, et observabilior ac, ut ita dicam, contractior nexus, ex heterocosmicis, quam ex rebus in hoc universo propter rationes superiores distractioribus, aut propter imbecillitatem humanam inconstantioribus. 4) Quando ob anticipationes suorum potiorum in spectatoribus sperare potest notius ipsis heterocosmicum fore, quam eventum huius mundi, sed in parte eiusdem his admodum incognita situm. Sunt in mundo fabularum milesiarum, aut fabellarum aesopicarum satis versati multi hospites in historicis. 5) Quando fictionibus faciliorem fidem sperat, quam strictissime veris. Hoc non ita raro posse sperari fidem invenies apud eos, qui noverint, quoties, quot hominibus opus sit dicere: non putaram, 6) quando veritas strictissime dicta praevidetur alia omnia, quam eam habitura vitam, quae potissimum intenditur. § 561.

§ 586

Quod si studium veri absolutum impulerit pulcre cogitaturum ad heterocosmica fingenda, § 585, iam transmutatur in studium verisimilitudinis poeticae, § 530, quae tantum abest, ut eadem sit cum verisimilitudine historica, et strictissime dicta, ut, si ad alterutram, vel dogmaticam, § 577, vel strictissime dictam eam referre necessarium esset, eikos poetarum ad dogmaticam potius referrem, favente satis Aristotele, qui historicum iubet, quae facta sunt, poetam, qualia fieri debent, referre, et inde poesin meliorem et magis philosophicam laudat, quam historiam, quia magis universalia dicat, historia autem singularia. Universale enim esse, contingit talem talia dicere aut facere, secundum necessarium aut verisimile, singulare autem, quid Alcibiades fecerit, aut passus sit.

§ 587

Falluntur hinc critici quidam minus instructi verisimilitudinem poeticam ad historicae leges examinantes, quando poetam i. e. nunc fingentem heterocosmica statim condemnant peccati in verisimilitudinem, quando tunc et ibi fingit aliquem occidi, quando et ubi vixisse eundem adhuc historice vel verisimile, vel omnino certum sit, nullis ulterius auditis rei exceptionibus. Falluntur auctores, qui vere novum mundum creantes de materiis etiam gravioribus in solis tamen fictionibus historicis subsistunt, et tunc rem suam optime se gessisse putant, quando bonum aliquem hominem eo induxerunt, ut nihil fraudis subesse cogitationibus senserit, habens, quicquid illi fingunt, pro strictissime veris, et anecdotis forsitan auro quovis carioribus. Hoc artificium videtur habere falsitatis aliquid per indirectum etiam aestheticae. § 464.

§ 588

Nec ponenda praesertim est verisimilitudo poetica in probabilitate, vel logica et disciplinari, vel historica et strictissime dicta illius hypotheseos, sub qua venustae cognitionis mediae obiecta, per fictionem poeticam fieri forte potuissent etiam in hoc universo, quaeque novi mundi quasi basis et fundamentum est. § 511. Nec est analogi rationis ordinario primas universi causas, elementa et stamina prima penitius examinare, dum haeret in effectis phaenomenis. Quando vero figmentum analogicum omnino talia illi ponit ob oculos, § 516, quorum iam habet intra se quasdam anticipationes ex dudum sibi cognito mundo poetarum, § 573, hypothesin qualemcunque, lemmatis instar, arripit, per eandem, velut notum aliquem pontem, in novum tuum mundum salire paratum habet, nec veretur: Crura ponticuli, axulis stantis, in redivivis Ne supinus eat, cavaque in palude recumbat. Cat.

§ 589

Quum genus cogitandi poeticum § 580 non sit, nisi venusta quaedam, saltim non inelegans, exceptio, § 585. 25. omnis eiusdem verisimilitudo in eo consistit, ut vel rationis etiam analogo pateat, esse, quae salva totius pulcritudine potuit, minima, vel certe ne pateat eidem contrarium, ne quid citra necessitatem aestheticam, §§ 491-503, 565, fictum vere dici posse videatur. Primam dicere verisimilitudinem liceat poeticam positivam, negativam alteram.

§ 590

Prima ergo quaestio foret in diiudicanda generis cogitationum poetici verisimilitudine, an omnino illud eligere fuerit aesthetice necessarium, an forsan etiam analogo rationis belle instructo pateat contrarium. Sic Quintilianus historicis Graecis recte tunc obiicit poeticam licentiam, quoties poetice quantumcunque verisimilia suis immiscent, quoniam his per historias omnino locus non est, § 584. Hanc verisimilitudinem, ut ita dicam, externam et respectivam ad conditionem auctoris et dignitatem operis aut totius, cui immiscendum est poetice verisimile, et dispositiones praecipuorum, quibus placere velis, spectatorum; plerumque supponimus ex definitione restrictioris cogitandi generis, quod aliquis semel elegit, postulati instar, hypothetice deducendam.

§ 591

Epopoeiam decent fabulae theologicae et heroicae, fictas fabellas genus cogitandi poeticum, et hinc peculiaris verisimilitudo. e. c. Haec patent axiomatice. Vnde postulata: Epopoeus, Aesopus e. c. esse qui velit, hanc quaerat verisimilitudinem. Vlterius ipsius meditationis diiudicatio vix adscendet aesthetica. An auctor bene, sapienter, et se suisque sperandis praesertim auditoribus convenienter decreverit epopoeus, Aesopus e. c. aliquis fieri, verisimilitudinem et hinc pulcritudinem meditationis internam directo non tangit.

§ 592

Secunda quaestio erit: An novus ille mundus, in quem poeta, sive prosaicus scriptor, sive metricus, sive pictor, sive sculptor, e. c. fuerit, nos introducturus est, sit ex ipsius intentionibus eleganter exsequendis mundus, post hunc, optimus? immo an thema possit in eodem vere perfectius elegantiusque sisti iucundo cuidam vigilantium somnio, ac in hoc illud mundo cogitari potuisset? an in his solis momentis ad finem venustum facientibus mundus novus a nostro differat, an etiam frustra ponantur in eodem multa alia et diversa? Ovidius optimum aliquem maximum poetarum mundum descripturus in suis metamorphoseon: tamen aliquam vult observare cum hoc universo conspirantem chronologiam: primaque ab origine mundi / Ad sua perpetuum deducere tempora carmen.

§ 593

Poetice ficturus, quantum ullus unquam poeta mentiri potuit, orditur tamen ab istis historiis; quas non pauci dogmatice veras omnino, plerasque omnes verisimiles concessant, iisque primum non nisi fictiones intexuerit, quas historicarum limites transgredi vel nemo, vel certe potissimum attendendi eius lectores hariolari non poterant. En! tibi primum Chaos. v. 5-20. Hanc deus et melior litem natura diremit. Iamque separantur ignis, aqua, terra, aer, qui, quanto est pondere terrae / Pondus aquae levius, tanto est onerosior igni. 53. An ergo gravitatem aeris antlia demum invenit? Interim omnia fiunt, usque ad animalia. 75. Sanctius his animal, mentisque capacius altae, / Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset. Natus homo est. Sive hunc divino semine fecit / Ille opifex rerum, mundi melioris origo, / Sive recens tellus / fuit, quam Prometheus / Finxit in effigiem moderantum cuncta deorum. Aurea prima sata est aetas, quae vindice nullo, / Sponte sua sine lege fidem rectumque colebat. 99. Protinus irrumpit venae peioris in aevum, / Omne nefas, fugere Pudor Verumque, Fidesque, / In quorum subiire locum Fraudesque, Dolique / Insidiaeque et Vis et Amor sceleratus habendi. 130. In facinus iurasse putes. Dent ocius omnes, / Quas meruere pati, sic stat sententia, poenas. 243. Est tamen humani generis iactura dolori. 246. Rex superum trepidare vetat, sobolemque priori / Dissimilem populo promittit origine mira. 252. Iamque mare et tellus nullum discrimen habebant / Omnia pontus erant, deerant quoque littora ponto, 292. Iamque satis sibi strictissime veri verisimilisque historici propinasse vates videtur, ut imprudentes sensim ex hoc omnino universo rapti, quasi per somnium, in eum mundum deferantur, ubi homines ex saxis, ex Daphne laurus, ex Ione iuvenca, ex iuvenca Io, et si qua sunt alia, quae speciosa dehinc miracula promitt.

§ 595

Hae quaestiones § 590. 592. non sunt solae, nec primariae, § 585. 588. Sit necessarium heterocosmica ponere, sit eorum non maior, ac necessaria, differentia, ab hoc universo. Iam tertium quaeritur: An ex omni mundo poetarum et eius regionibus uberioribus, dignioribus, verisimilioribus, notioribus, e. c. § 22. novam tuam potius desumpseris fictionem, quam ut in ignotas fabularum ambages, sine necessitate aesthetica, tuos induxeris hospites? An hoc contrarium perfectioni possit etiam ab analogo rationis deprehendi? § 513, 516. Habes iteratum Horatii praeceptum: Ex noto fictum carmen sequar. Fictionis poetica verisimilitudo praesertim postulat, ut mundo poetarum in iis, in quibus recedit ab hoc universo, sit adeo similis et consentanea, ac illud pulcritudo totius permittit, quod cogitas, § 484.

§ 596

Hinc necessitas studii mythologici non illius graeci romanique tantum, sed omnium temporum et locorum, quorum fama, cabbala, traditiones dare poterunt regionem mundi poetici alicui cogitanti certorum in gratiam de certo themate praesertim commendabilem, § 594. Nec obiicias dissensus veterum in ipso hoc mundo poetarum, si chaos eius primitivum a derivativo sensim illico mundo ac decore distinguas, tecumque cogites difficultatem, in qua non ita longe tempore inter se distantes poetae quondam versabantur, notum sibi reddendi vix ante se natum locupletatumve mundum poeticum, quae nunc omnis paene disparuit. Probe perpendendum est argumentum Ovidii probans, quando iam in heterocosmica mergitur altius: Quis hoc credat, nisi sit pro teste vetustas? Met. I, 400. Cui consentit illud Virgilii de navibus in nymphas mutatis: Prisca fides facto, sed fama perennis.

§ 597

Quartum quaeritur: An poetice fingens mundi poetici utopiam tetigerit ingressusque sit, ultra § 456, limites, et ita quidem, ut deprehendi possit in bidentali per ipsum analogon rationis, an omnino tristes eiusmodi campos vitris fractis merorumque somniorum interpretamentis auxerit? § 574. Multo venustius princeps Gallorum epicus vates eremitam fatidicum, fanaticismi daemonem, Ludovicum sanctum ducem Henrici magni per caelos et inferos fingit, ac si deos maiorum minorumque gentium ex utopicis graecorum vel romanorum intermundiis revocasset.

§ 598

Quinta sit quaestio: An poeta non ea coniunxerit, quae seorsim quidem sic se bene satis habere, qua possibilitatem aesthetice perspiciendam, possent, sint tamen in unum conflata incompossibilia? Hoc tribus potissimum contingere posset rationibus, 1) si regiones mundi poetici per aeternas inimicitias seiunctae confunderentur, cuius casus exemplum est, § 515. Mundus enim poetarum habet suas insulas et peninsulas, neque vatum Nequicquam deus abscidit / Prudens Oceano dissociabiles / Terras Quibus interiecta vada non bene transiliuntur, 2) si mundo poetarum affingitur aliquid, quod in se nihil implicat contradictionis aestheticae, sumtae tamen iam semel mundi poetici portioni sic repugnaret, ut fieret figmentum anomalon sine necessitate, § 520.

§ 599

3) Si semel transgressis in heterocosmica nobis talia huius universi phaenomena et ea strictissime vera denuo non opinantibus exponerentur, quibus, quoniam stare cum mundo ficto non possunt, velut expergefacti ex somnio vigilantium spontaneo cogeremur forsan subinviti tunc, quando nondum tempus est, agnoscere ficta esse, et quidem strictius, omnia, quae, tanquam praesentia, praestigiis poetae lubenter cedentes ad aulea usque volebamus intueri. Ob hoc vitium vitandum Aristoteles satis lepide poetam excusatione dignum iudicavit, si facta pangat, et strictissime vera scribat, quam tamen ipsi non concedit, nisi quando et in quantum sint verisimilia, quod hic interpretor in omni suo ambitu, ut habeant etiam verisimilitudinem poeticam, ut in novo illo mundo, quem fingimus, aeque locum habeant, ac in hoc. Tunc enim, ut illius, non ut huius portiones spectatae spontaneum voluptatis caussa somnium temere non interrumpent.

§ 600

Sextum quaeritur: An poeta mundum, praeter hunc, optimum suis finibus legens, § 591, figmentum suum bene analogicum, § 516, 595. conformaverit mundi poetici inter portiones insociabiles, § 598. illi potissimum parti ac regioni, quae iisdem poetae finibus est optima? Habent omnes paene religiones aliquam suam partem in mundo poetarum. Quaevis paene rerum publicarum historia, si surgere velis in prima ditionum tempora, fictionum et incertae satis famae caput inter nubila condit. Hinc utique peccaret in verisimilitudinem, etiam poeticam, qui Turcae e. g. mysteria veterum aegyptiorum affingeret, et Sinensibus Gothorum mythologias. Illi autem non peccarent, qui Christiani de Christiano Christianorum gratia nonnihil fingentes semper et ubique mundum superstitionum graecorum et romanorum habitant? Miltoni mundus est verisimilior.

§ 601

Septima sit quaestio: Si figmentum prorsus ignotum ausus aliquis est afferre, et octava: si quis omnino figmentum anomalon formaverit, an utrumque satis habeat internae verisimilitudinis, qua compensari possit, quicquid primo falsi simile talibus in fictionibus videbatur, ut ultima tandem fictio correctio potius haberi possit mundi poetici, quam turpis in eodem anomalia. § 518, 520. Nona: An fabularum sententia, § 526, de facto verisimilitudinem dogmaticam moralem latius dictam, § 577. de iure, simul strictius dictam habeat? § 433, 435. An satis ex fabulae eventu pateat, velitne sententiam auctor de facto tantum, an etiam de iure veram intelligi? § 548.

§ 602

Phaedri l. II. f. 1. veram habet sententiam de iure, cuius exemplum est leo partem praedae praedoni denegatam innoxio viatori relinquens. Exemplum egregium prorsus et laudabile / Verum est aviditas dives, et pauper pudor. F. 2. sententiam de facto tantum intelligendam docet turpis viri calvities uxorii: A foeminis utcunque spoliari viros, / Ament, amentur, nempe exemplis discimus. L. III. f. 5. vero quoniam maxime pronam hanc daret sententiam: prudens aliquando fert iniurias agendo gratias et incitando in potentiorem vindicem, quae, sane, vix fuisset strictius vera moraliter sententia: fabula quidem narratur, verior autem adscribitur sententia; licet nimis generalis: Successus ad perniciem multos devocat,

§ 603

Haec sententiae veritas moralis primarium est, quod in fabularum verisimilitudine sit attendendum, § 600. cui iungi tamen secundariae possunt decima quaestio: An fabula, quae narrationis titulo strictius ornata non ultra fictiones historicas progredi debeat, incidat nihilominus in licentiam poeticam? An eadem leges fictionum historicarum affabre servans possit in re graviori eo usque fallere, ut pro strictissime vero habeatur a multis cum notabili ipsorum decremento? § 527, 587. Exemplum fabulae, cui et veritas dogmatica, § 601. desit, et utrumque vitium inhaereat, quod iam indicavimus, esse potest Philostratus in sua de Apollonio Tyaneo fabula.

§ 604

Vndecima quaestio: An fabula, poetica etiam, § 527, si opus fuisse videatur, non potuerit aeque bene veritatem sententiae dogmaticam exprimere strictius probabilis, ac strictius improbabilis? § 532. Aequalis hic bonitas est aequalis totius pulcritudo, quam non semper obtinebunt, probabilitate historica gaudentes prae iis, in quibus verisimilior probabilitas, licet poetica tantum, fulget. § 533. An fabula, etiam improbabilis belle et recte, nihil tamen improbabilium contineat, nisi quot et qualia requiruntur ad illustrandam sufficienter sententiam? § 589. Haec videtur illa fuisse caussa, ob quam Longinus, non Iliadi, fabulae non minus poeticae, et ex meo sensu strictius etiam improbabili, sed Odysseae tamen, fabularum amorem vitio vertit, § 311.

§ 605

Duodecima quaestio non in eo consistet, potissimum, an fabula quaedam poetica, et fictio fabulosa, rectius rationalis sit, ac fictus aliquis apologus, atque pulcrius, praesertim hac aetate nostra, qua animalibus etiam praeter hominem aliis denuo nonnihil intellectus ac rationis veritate sic satis aesthetica tribuitur, an tandem rectius mere rationalis, quam mixta, § 537. Haec potius sic: An fictis personis, iis etiam, quas alias bruta censemus, immo vegetabilia, suum tamen ἦθος verisimile tribuatur, quod aut ex analogia mundi poetici, aut ex insufficientibus historiae naturalis traditionibus, aut ex opinionibus eorum, quorum potissimum gratia scribimus, ipsis conveniat? § 495.

§ 606

In fabula Aeneidos rationali pius Aeneas ἦθος personae, quam ipsi semel imposuit poeta, sustinens ita primum prodit in scenam, L. I, 96. Extemplo Aeneae solvuntur frigore membra, / Ingemit et duplices tendens ad sidera palmas Talia voce refert: O! terque quaterque beati, / Quos ante ora patrum, Troiae sub moenibus altis, / Contigit oppetere! ita postremam scenam concludit, ut vel in hostem Turnum lenis esse inciperet, huius infelix humero quum apparuit alto / Balteus, et notis fulserunt cingula bullis / Pallantis pueri, victum quem vulnere Turnus / Straverat, atque, humeris inimicum insigne gerebat. Ille oculis postquam saevi monumenta doloris / Exuviasque hausit, furiis accensus et ira / Terribilis: Tune hinc spoliis indute meorum / Eripiare mihi? Pallas te hoc vulnere, Pallas / Immolat, ac poenam scelerato ex sanguine sumit. Hoc dicens ferrum adverso sub pectore condit / Fervidus: ast illi solvuntur frigore membra, / Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras. Gemitus et frigore soluta membra incipientis Aeneae, finientis in hoste sunt, pius autem in deos, patriam, suos Aeneas sibi constans semper, manet unus et idem, § 605.

§ 607

Quaestio decima tertia: An in fabulis, quae vel huic simpliciter et per eminentiam connexae dici videantur, implicitis, § 535. venustus ille nexus observatur, quo praeparantur in ipsa iam colligatione remotius, in transitu propius omnia catastrophae et solutioni ita, ut imprudentibus quidem, neque tamen non verisimilis, haec eveniat praesenti sic inferendo praeteritum, ut vel inopinatum maxime, natum tamen inde futurum appareat, eaque omnia servent iucundam istam unitatem, qua nihil cogitatorum deesse, postque factam solutionem nihil amplius desiderari posse videatur? § 437, 439. Nec hic minor cura verisimilitudinis moralis, § 604. et cuiusdam analogiae, in ipsis imponendis nominibus, § 594. Quod si personis iisdem uti aliis non licet, / Qui magis licet currentes servos scribere, / Bonas matronas facere, meretrices malas, Parasitum edacem, gloriosum militem, / Puerum supponi, falli per servum senem, / Amare, odisse, suspicari? Ter. Eun. prol. Immo vero, non licet solum, sed et oportet saepe numero, § 433.

§ 608

Quaestio decima quarta: An sententia satis grandis est, ut eidem sine anthropomorphismo, qui vel analogo rationis talis esse videatur, crasso possint exempla divina subsumi? an exempla divinorum ita se gerant, ut ex iis per argumentum a minori ad maius, divina pulcre per analogon rationis colligi possint? An in utrisque casibus omnia vere se habeant, secundum exactum analogi rationis iudicium, theoprepos. § 435, 399. In Phaedri l. III. f. 17. primum licet quaerere, an aesopicis divina fabulis miscere conveniat? Sed hoc mittamus: Deinde Minervae admiranti, quare Divi sibi steriles arbores legerent, Olim quas vellent esse in tutela sua, caussam dixit Iuppiter: Honore fructum ne videamur vendere. Minerva olivam propter fructum praefert, et corrigit sententiam suam, iamque sic sentit Deorum genitor atque hominum sator: / Nisi utile est, quod facimus, stulta est gloria.

§ 609

Sententia dicitur dictae fabulae: Nihil agere, quod non prosit, fabella admonet. Iam ego quaeritur, an declaretur exemplo ficto aliter, quam supponendo, per ipsas Iovis curas posteriores stultam fuisse gloriam; dum Quercus Iovi / Et myrtus Veneri placuit, Phoebo laurea, / Pinus Cybellae, populus celsa Herculi et inanem colorem fuisse, grandem illam caussam et aetiologiam, quam primo adduxerat, Iuppiter, quae sane tanta est, ut eam multi interpretum ne assequuti quidem sint, et lectionem mutare nequicquam laborarint: ideo steriles nostras facimus, relinquendo mortalibus frugiferas, ne his pro divino nobis praestando cultu fructum vendere videamur. Interim sunt tamen narratae arbores in tutela divorum, qui memorantur, per mundum poeticum, ad hunc usque diem. Quot simul observantur deesse verisimilitudines? § 608. Verum ubi non detegas turpitudines eiusmodi; quam primum a vera religione recesseris?

§ 610

Decimum quintum quaeritur, an praeter verisimilitudines sibi cum aliis communes fabulis, Milesia praesertim amoris, nunc caeci, nunc probe perspicacis, veritatem verisimilitudinemque, praecipue moralem, latius dictam, ubique servarit, § 433, 495? An sententias, quas illustratum it, laudabilium effata, et de facto tantum enunciantes aliquid, quod solet contingere illi, qui amores Aut metuat dulces, aut experiatur amaros, satis vel implicite per decursum fictae narrationis et ipsum eventum, et characteres personarum, quae iisdem utuntur, ceu principiis practicis, sufficienter discreverit? § 549.

§ 611

Sententiae fabularum Milesiarum venustius practicae, § 610. illae scilicet, quae finis ultimus et scopus sunt totius operis, redeunt ad duas has generales maxime formulas, vel illam Veneris: Nunc amet, qui nunquam amavit, quique / amavit, nunc amet! vel hanc de bene multis amoribus non minus veram, etiam aesthetice: Non amet, qui nondum amavit, quique / amavit, non amet. Hinc, prout paraeneticam, vel elencticam suam sibi sumpsit auctor primariam sententiam, § 576. verisimilitudinem moralem strictius etiam dictam, § 435. observare sancte debet, ne quid commendet, bonis moribus repugnans, ne quid dissuadeat in exemplo docens, quod virtus ex §§ 211, 214. considerata, vel omnino postulet vel certe non, nisi morosa, reprehendat, §§ 467, 470.

§ 612

Decima sexta claudit agmen quaestio: An fabula heroica, praeter verisimilitudinem sibi cum aliis fabulis communem, hanc sibi propriam servat strenue, qua persona herois praecipui semper eadem sibi constet, et una, ἀρετήν quidem et aliquam remissionem aliquando passa, sublimis tamen vel in eo, ut sponte colligatur et elevetur denuo pristinum et eximium in decus, S. XXI. XXVI. §§ 433, 538. Aeneas Cartagine videbatur ipsi Iovi exspectans, Quem nulla accendit magnarum gloria rerum, / Nec super ipse sua molitur laude laborem, tamen haud ita multo post adeo soporem ipse denuo suis excusserat oculis, ut magnifice, neque tamen magniloquentiae, crimen incurrens, hortari posset Ascanium l. XII. 435: Disce, puer, virtutem ex me verumque laborem / Fortunam ex aliis. Te pater Aeneas et avunculus excitet Hector.

§ 613

Veritatem aestheticam S. XXVII. probe distinguens a falsitate aesthetica, S. XXVIII. venustius exhibens in verisimilitudinibus, S. XXVIIII. per fictiones varias, S. XXX, et ipsas aliquando poeticas, S. XXXI. non sine fabulis: S. XXXII. quae narrat, fingit, immo fabulari censetur, ubi probationibus indigent, si belle probat, S. XXXIII, uti suum ubique veritatis studium, S. XXXIIII. quamcunque sequatur verisimilitudinis speciem, S. XXXV. tunc etiam, quando fit poeta, S. XXXVI. venuste prodit: erit ille, Iudice me, non sordidus auctor / Naturae verique, § 104. Hor.

§ 614

Verioris in cogitando § 18. pulcritudinis § 17. elegantiarumque studiosus quarto loco § 115, 177, 423. LUCEM, claritatem, et perspicuitatem cogitatorum omnium sectetur, M. § 531. sed AESTHETICAM, quae vel analogo rationis ad discrimina rei percipienda sufficiat. § 22. M. § 531. Perspicuitatem, ut unam ex primis virtutibus eloquentiae luculenter commendans Quintilianus VIII. 2. rectissime distinguit perspicuitatem in verbis, quae non est huius loci, § 13. et rerum perspicuitatem, qua obiecta venustae meditationis sint dilucida et negligenter quoque audientibus attendentibus aperta.

§ 615

Huic si negligenter attendentem audientemve placeat et eum dicere, qui non intendat percipiendis rebus, quae tractantur, intellectus rationisque suae vires et nervos, ut ita dicam, rigidius: eo lubens in Quintiliani sententiam. Eam vero mentem optimo fuisse rhetori paene mihi persuaserim, quoniam caussam asserti subiungit, non semper esse tam acrem iudicis (spectatoris, lectoris, auditoris) intensionem, ut obscuritatem apud se ipse discutiat, et tenebris orationis inferat quoddam intelligentiae suae lumen. Sin eum modo negligenter audientem attendentemve vocare placeat, qui multis cogitationibus avocatur, et distractus omnino, vel animo volutans ab iis, quae tu cogites, diversissima, vel ebrius oscitans et somno sit proximus, breviter, qui nec analogon rationis advertere tuis cogitationibus velit aut possit: huic etiamsi quaedam a te venustius cogitanda minus aperta sint, ea tamen pulcra luce propterea destitui nondum universim concesserim.

§ 616

Tam clara, quae meditamur ad elegantiae regulas, omnia esse debere, ut in animum audientis oratio, ut sol in oculos, etiamsi in eam non intendatur, incurrat, non sine ratione negaverim, § 615. Sit caussarum patrono curandum non, ut intelligere possit iudex, sed ne omnino possit non intelligere. Non omnis venuste cogitaturus est patronus caussae, nec omnis, quem ille, ceu praecipuum suum obiectum personale, recte considerat, iudex est eiusmodi, quales esse solebant Romanorum pedanei.

§ 617

LUCEM et perspicuitatem AESTHETICAM ipsa veritas iubet distinguere in ABSOLUTAM, omni pulcre cogitando necessariam, § 614. et COMPARATIVAM, eum absolutae gradum, qui non, nisi quibusdam venustius meditandis, affundendus est, cuius exemplum § 616. vidimus. Claritatis intensio per distinctionem, adaequationem, profunditatem, intelligentiaeque veluti puritatem, M. § 657. prorsus non est lux aesthetica, § 614. hinc nec absoluta, nec comparativa, sed logica. Hinc nec intenditur directo, tanquam finis primarius, a pulcre cogitaturo, § 14. licet et prodesse non nunquam eidem inter venuste cogitandum possit, si eam de themate suam fecerit, § 551. et per indirectum, quando partes thematis non ita paucae sensitiva in luce refulgent, obtineatur simul totius conceptus extensive distinctus, M. § 634. intellectui pulcro, M. § 637.

§ 618

Omnis itaque lux aesthetica, quam in rebus intendas directo, perspicuitas rerum erit sensitiva, claritatis per multitudinem notarum extensio, § 617. etiam absoluta, comparativa vero vividarum cogitationum et materiae nitor ac splendor. M. § 531. Neroni Tacitus Ann. XIII. 3. puerilibus statim annis coelanti, pingenti, cantus aut regimen equorum exercenti, et aliquando carmina pangenti, (quae farrago variarum occupationum!) vividum animum tribuit. Spurinnae Plinius ep. III. 1. inde putat agile corpus esse et vividum, quod non solum, quoad honestum fuit, obierat officia, gesserat magistratus, provincias rexerat, multoque labore meruerat otium, sed etiam senex ambulabat mane millia passuum tria, nec minus animum, quam corpus, exercebat, mox vehiculum ascendebat, e. c. Ubi mira denuo motuum variatio, quotidianaeque vivendi rationis vicissitudo.

§ 619

Hinc iure mihi meo videor eas demum cogitationes dicere posse vividas, in quibus peculiaris quaedam varietas, et subita veluti notarum se mutuo prementium celeritas deprehenditur, ex quarum eminenti diffusione nitor et splendor ille meditationis exsurgat in parte, cuius totum esse tamen debet perspicuum et absolute clarum: Sic Quintilianus IIII. 1. licet ipsum exordium recte poscat dilucidum, § 617. tamen magis conciliatis animis et iam calentibus, certos locos tantum admittit, quorum naturalis ubertas licentias aliquas notari circumfuso nitore non patiatur. Quemadmodum hic naturalem ubertatem nitoris quasi matrem veneratur: ita Cicero de claris or. 36. Hyperidi, Aeschini, e. c. hanc copiam, succum illum et sanguinem incorruptum tribuit, in quo naturalis fuerit, non fucatus nitor. § 104, 115.

§ 620

Nitida vividitas venustae meditationis ne confundatur cum eius ardore ac vita, § 22. de qua deinceps curatius. Recte pulcreque coniunguntur, quoties fieri potest, ut cogitationes non splendeant solum, sed et ardeant. § 142, 143. cf. Quint. VIII. 3. Natura tamen sua disiunctae sunt in cogitando veneres, per accuratam harum theoriam separatim expendendae. Deprehenditur etiam una non raro sine altera. Hac ratione Cicero de legibus I. 6. Antipatrum narrat inflasse paullo vehementius, ac eius antecessores, et habuisse illum vires agrestes quidem atque horridas, (vi movendi vitaque non destitutum) sine nitore tamen et palaestra. § 619, 256.

§ 621

Idem Cicero de finibus IIII. 5. Catoni forsan non obiecturus Stoicam huius politicorum theoriam eum non tantundem movere et ad bene merendum de republica compellere, ac se suam academicam, libere tamen Catoni obiicit Stoica de politicis definire partirique squalidius, dum academicorum de iisdem niteat oratio, quoniam multa de republica scripserint, multa de legibus, multa non solum praecepta in artibus, sed etiam exempla in orationibus reliquerint bene dicendi. Ex quo loco mihi nunc sufficit nitoris veram notionem eruere, Ciceronis autem obiectionem meam non facio, § 251, 252. Nostrum iam ad finem conferamus tandem eundem de claris or. 238. ubi valde nitentem et plane horridam orationem, ut adversa fronte pugnantes describit.

§ 622

Iam bis naturalem, non fucatum, requiri nitorem vidimus, § 619. Neque magis necessarium esse videatur monitum de quaquam ex primariis cogitationum elegantiis, ac de hoc venustae meditationis nitore, § 22. Quoniam in nulla facilius a recta naturae imitatione deflectitur. Atque etiam, qui specie capiuntur, vulsis, levatisque, et inustas comas acu comantibus, et non suo colore nitidis, plus esse formae putant, quam possit tribuere incorrupta natura, ut pulcritudo corporis venire videatur ex malis moribus. Quint. II. 5. Erit autem naturalis in cogitando nitor, 1) cui capiendo naturales animi dotes, non distortae cum violentia, non intensae vehementius sufficiant, ut profluens secundum naturam meditatio nihil ex ingenio habere videatur, § 104.

§ 623

Naturalis in cogitando nitor erit 2) materiis et rebus, de quibus cogites, sic aptus, accommodatus, et quasi proprius, ut ex iisdem earumque cogitatione necessario potius enasci, quam in eandem inferri illinique decoris caussa deprehendatur. Huius hinc amicus elegantiae, si qua tractata per internas ac innatas opes posse nitescere desperat, relinquit ea potius, quam ut peregrinis pigmentis cogat splendescere, 3) eorum, quorum potissimum caussa cogitas, naturali captui, horizonti, ingenio, genio, indoli, ipsis, ut ita dicam, oculis adeo proportionatus, ut ab his sine fatigatione possit imbibi, nec eos praestringens, lumine tamen satians, collustrans amabiliter, non urens incommode. Tertium hoc naturalis nitoris requisitum non satis attendentes, eundem ubique negant deprehendi, quando cogitata e. g. legunt suae naturae, cogitandi sentiendique rationi, genio, principalibus studiis minus consentanea, quamvis largiri debeant eos se non esse, quos praesertim auctor vel docere, vel delectare secum decreverat, § 104. cf. Cic. de or. I. 81.

§ 624

In picturis alios horrida, inculta, abdita et opaca, contra alios nitida, laeta, collustrata delectat. Quid est, quo praescriptum aliquod aut formulam exprimas, quum in suo quodque genere praestet, et genera plura sint? Hac ego religione non sum ab hoc conatu repulsus, existimavique in omnibus rebus esse aliquid optimum, (pulcerrimum, etiamsi lateret, (multos) idque ab eo posse, qui eius rei gnarus esset, indicari. Cic. orator. 36. Si quos in aestheticis absoluta pulcritudinis luce destituta, § 617. absolute horrida, inculta, abdita et opaca delectant, falluntur illi, nubemque pro Iunone, per me licet, amplectantur. Verum in omni venustate generatim, sicut in pictura, modo sint omnia luce, quam absolutam diximus, conspicua, non omnia, sed quaedam tantum, comparative lucida

Ore floridula nitent,
Alba parthenice velut,
Luteumve papaver, Cat.

quaedam sunt vere, sunt belle perspicua, quanquam, cum nitidis illis et admodum collustratis ubi comparentur, appareant opaca, quaeque primo obtutu iudicentur horrida, § 621. Eleganter, non omnia, sed plura nitent in carmine. Hor.

§ 625

GENUS COGITANDI luce absoluta aesthetica non destitutum si dicamus SIMPLICITER DILUCIDUM et perspicuum (sensitivae) § 617. sicuti comparativa etiam luce fulgens NITIDUM et splendidum: praeeuntem sequimur Quintilianum VIII. 3. quando: Emendate quidem, ait, et dilucide § 619. dicentium tenue praemium est, magisque vitiis carere est, quam ut aliquam magnam virtutem adeptus esse videaris. - Non assequutus esset Cicero docendo tantum iudicem, et utiliter demum, ac latine perspicueque docendo, quod eum assequutum esse nitore fulgentium armorum, § 282. vidimus. Sed hic ornatur, (licet enim repetere, § 622.) virilis, fortis, ac sanctus sit, nec effoeminatam levitatem, nec fuco eminentem colorem amet, sanguine et viribus niteat. § 619. Hoc autem adeo verum est, ut, cum in hac maxima parte sint vicina virtutibus vitia, § 622. etiam qui vitiis utuntur, virtutis tamen his nomen imponant. Quare nemo ex corruptis dicat me inimicum esse culte dicentibus. Non nego hanc esse virtutem. Sed illis eam non tribuo.

§ 626

Naturalis splendoris simiam, fucum in exemplis ridet Horatius. A. P. 25.

Inceptis gravibus plerumque et magna professis,
Purpureus, late qui splendeat, unus et alter
Assuitur pannus, quum lucus et ara Dianae,
Et properantis aquae per amoenos ambitus agros,
Aut flumen Rhenum, aut pluvius describitur arcus.
Sed nunc non erat his locus.

Habes ciconiam in maleseriatos eiusmodi pictores, qui materiam sibi legunt satis bellam et de qua speres singulariter non pulcra solum, sed etiam novitate praeclara, de qua promittat auctor ipse spe tua paene maiora, quando autem devenitur ad rem, caecum imitatorum pecus nescit aliquid novi, quod rerum natura, de quibus agitur, pronissime suppeditaret, in plena luce sistere, nescit collustrare; quae praecipuum splendorem requirerent, sed, unitate neglecta, detorquet attentionem in diversam omnino, vel minus connexum rem aliam, ideo tantum illatam in male cohaerens opus, ut ea, iam vero in nitore picta ab ingeniis vere pulcris, nunc denuo pingatur, si diis placet, nitidius, vere per obscurum et asiaticum, nescio quem, apparatum. § 325, 623.

Nota magis nulli domus est sua, quam mihi lucus
Martis, et Aeoliis vicinum rupibus antrum
Vulcani. Quid agant venti, quas torqueat umbras,
Aeacus, unde alius furtivae devehat aurum
Pelliculae, quantas iaculetur Monychus ornos,
Frontonis platani, convulsaque marmora clamant
Semper, et assiduo ruptae lectore columnae.
Expectes eadem a summo minimoque poeta.
Iuv. I. 8.

§ 627

Alii pictores ex minimis, de quibus Iuvenalis, decipiuntur audacibus quorundam magnorum ingeniorum dictis, quale ad § 125. notavimus, quale Ciceronis est in prooemio paradoxorum; Nihil est tam horridum, § 621. tam incultum, quod non splendescat oratione et tanquam excolatur. Nec enim sentiunt primarios eiusmodi viros, fretos suis viribus, si penitius asserta perspiciamus, falsum constituisse de venusti in cogitando hominis officio, et non quid ars, sed quid ipsi forte possent, exposuisse. Hinc pulcelli, de quibus loquimur, micrologi, § 356. se plerumque putantes aliquid egregii, colligunt suum esse nunc illorum implere vaticinia et audere, nisi Minerva, Fortuna tamen iuvante, quae fieri posse Cicero quidam interdum dormitans effatus est. Quaerunt itaque materias, quas excogitare possunt natura sua minimum splendoris admissuras, easque, vel invitis diis omnibus, tot peregrinis flosculis, tot ornamentis amiciunt, ut potissimis suorum spectatorum sistant quidem thema non dissimile plumis alienis apud Aesopum superbientis corniculae, semper tamen eo melius se cogitasse gaudeant in sinu, quo minus hi ipsi spectatores ex proposita sibi tabula naturalis voluptatis, si vel artis ignari forent, haurire se potuisse fateantur. § 623; 119-121.

§ 628

Neque solus Heliconis pygmaeus naturae talis adscititium belle cogitandis fucum a splendore vere naturali vix ac ne vix quidem discernet: § 359. mediocribus etiam ingeniis idem erit difficillimum, quando prava per adolescentiam contracta consuetudo naturam vere elegantem simulabit, § 622. et temporum iniuriae, locorumque, quibus vixerint, barbaries intimam pulcerrimarum rerum naturam obtegens haerere semper in cortice coget, iisdemque satis depravatum apud aequales iudicium solas fucatas veneres, ut ipsius naturae filias, venerari consueverit, § 622, 623. Interim felicius in aestheticis ingenium, S. II-VII. veluti Caesar apud Ciceronem de claris or. 261. rationem adhibens, § 58. consuetudinem vitiosam et corruptam pura et incorrupta consuetudine emendat, quum ad dilucidam ubique cogitationum elegantiam § 625. adiungit ornamenta quaedam singularia, tum videtur tanquam tabulas bene pictas collocare in bono lumine ac splendidam quandam, minimeque veteratoriam, rationem cogitandi tenet.

§ 629

Cogitationum nitor ac splendor quoniam est species, immo gradus quidam, perspicuitatis sensitivae, genus cogitandi logicodogmaticum aeque bene caret eodem, ac aestheticodogmaticum intensioribus perspicuitatis intellectualis gradibus, § 617, 567. Quo magis erit illud genus cogitandi formaliter philosophicum, scientificum, et rationi solidiori, puriori intellectui, pervium ac perspicuum, hoc minus nitoris habebit et perspicuitatis etiam analogo rationis pellucidae. § 578. Quo plus genus cogitandi dogmaticum vividi splendoris habet, hoc minus ad logica, hoc magis ad aesthetica referendum est. § 568. Hinc contra quosdam recentiorum miscelliones librorum suorum philosophicorum genus cogitandi Cicero iudicat ipse aestheticodogmaticum, dum de fin. I. 6. Qui habent, inquit, ut graeca anteponant iis, (scriptis meis de philosophia) quae et splendide dicta sint, neque sint conversa de graecis? Aperitius adhuc mentem exponit in prooemio parad. ubi: Degustabis, ait, genus hoc exercitationum mearum, quibus uti consuevi, quum ea, quae in scholis dicuntur δεικτικὰ, ad nostrum hoc oratorium transfero dicendi genus. § 569.

§ 630

Equidem cum Cicerone off. I. 6. existimo, Demosthenem, si illa, quae a Platone didicerat, tenuisset et pronunciare voluisset, ornate splendideque facere potuisse. § 567. Si vero fecisset ornate, si fecisset splendide, si se in philosophico disputandi genere praestitisset Demosthenem: tunc ex mea sententia non tam rationem et intellectum, qua potest fieri, cum evidentia instructurus, quam analogon rationis ingenti persuasionis lumine collustraturus fuisset. § 629, 568.

§ 631

Defectus et oppositum lucis ac claritatis quum sit obscuritas, lux autem et claritas vel sensitiva, vel intellectualis, S. XXXVII. rectissime iam veteres obscuritatem κατ' αἴσθησιν ab obscuritate κατὰ νόησιν distinxerunt. Res et cogitatio, quae sensitive percipienda non satis claritatis, extensivae scilicet, aestheticaeque lucis habet, est obscura κατ' αἴσθησιν. Hinc distinctiora, puriora, profundiora quaevis per scientias, quoniam ea non assequitur analogon rationis, per hoc solum si quis velit considerare, non queretur ea solum obscura, sed etiam sentiet, uti sunt κατ' αἴσθησιν.

§ 632

Res et cogitatio, quae per intellectum et rationem concipienda non tantum claritatis, intensivae scilicet, distinctionis, puritatis, ac profunditatis habet, quantum ad distinguendum ex notis claris et rationibus probe perspectis, vel enucleatius pronunciandum, vel complete demonstrandum requiritur, est obscura κατὰ νόησιν. Hinc si quis bene multa non solum aesthetice dilucida, sed etiam pulcro nitore splendida, sicut eadem propinantur soli rationis analogo, distinctius tamen concipere, ratione rimari profundius laboraverit, ea saepe numero non queretur solum obscura, sed etiam sentiet, uti sunt κατὰ νόησιν.

§ 633

Perspicuitatis ac lucis uti primaria laus est, ita turpe profecto huic laudabili claritati vere oppositae obscuritatis vituperium. § 23. Haec etiam vel rerum et cogitationum, vel signorum, vocabulorum ac phrasium est obscuritas. De prima nunc nobis tantum agitur, § 614. eiusque illa specie, quam olim dixerunt κατ' αἴσθησιν. § 631. Sint per meditationem venustam non ita pauca κατὰ νόησιν obscura, quorum accurata sit repertu difficilis definitio, genesis in fundo lateat, nexus parum evidenter a ratione perspiciatur; non curat hanc obscuritatem ad solas paene puras scientias relatam ingenium vere pulcrum, § 632. modo detur effugere OBSCURITATEM AESTHETICAM, defectum lucis aestheticae in suis (rebus ac cogitationibus) ad elegantiae leges examinandis. § 632, 614.

§ 634

Obscuritas aesthetica vel erit defectus lucis in aestheticis absolutae, § 617. quam CALIGINEM AESTHETICAM dicamus, et meram noctem, vel comparativae tantum, nitoris alicuius ac splendoris eximii, quae denuo vel nascetur per exceptionem non inelegantem, § 25. defectus tantum apparens, UMBRA AESTHETICA, vel erit defectus vere talis et privatio vividitatis ad veram pulcritudinem requisitae, dabitque GENUS COGITANDI PLANE HORRIDUM cum aesthetica caligine. § 621. Neque solam ipsam noctem horrebit ubique sedulo pulcre cogitaturus, sed etiam non minus, ac eos, quorum gratia fiat Aristarchus, horridulis quibusdam, dilucidis utique, § 625. sed non sine macula comparative

parum claris, lucem dare coget,

umbras autem pro formae commodis nunc sequetur, nunc fugiet, § 614.

§ 635

Umbrarum nomine complectimur omnia illa artificia, naturam imitantia, quibus quaedam inter venuste cogitandum non in tanta luce constituuntur, non tanta cum claritate extensiva dilatantur, ac fieri posset, ab ignaris venustae parsimoniae, § 164. e. g. quando minus connexa themati velut e longinquo tantum ostenduntur, sensim magnitudine, sicut optice, decrescentia, quasi per nebulam. Sic enim per naturam rerum porticus aeque distantibus columnis ac aequalibus suffulta

Longa, tamen parte ab summa si tota videtur,
Paullatim trahit angusti fastigia coni,
Tecta solo iungens, atque omnia dextera laeva
Donec in obscurum coni contraxit acumen,
Lucr. HIII. 430.

Sic per obscurum coeptae lucis paullatim panditur brevis meridies, quam inter et mediam noctem est media post solis occasum obscura lux.

§ 636

Turpem obscuritatem in pulcre cogitandis procreabit attentionis, quantam ab analogo rationis apud praecipuos tuos spectatores exspectare possis, nimia 1) intensio, quando simulas popularem aliquam cogitandi rationem, vere tamen ea concipis, eoque modo cum iisdem communicas, qui iam multum et eruditum intellectus et rationis usum requirat probe capiendus, quae soli rationis horizonti relinquenda videantur. § 121, 615, 622. 2) extensio et 3) protensio si tentetur, M. 628. dum satis ad venustos fines iam aperta atque dilucida vel 1) splendore tamen circumfunduntur adhuc novo, praestringente oculos, § 633. vividitate notarumque plurimarum variatione animum distrahente a pulcra totius, thematis et primariarum eius partium, consideratione, § 629. M. § 638. vel 2) luxurianti diffusione § 165. tamdiu illustrantur novis semper ac novis commentationibus, donec fatigatus mole rerum ac cogitationum animus satiscat et silva quadam obruatur potius, quam recreetur. § 623.

§ 637

Secundam ac tertiam obscuritatis vitiosae genesin simul tangere videtur Cicero de Inv. II. 156. Uniuscuiusque, inquiens, constitutionis exemplum supponere non gravaremur, nisi illud videremur, quemadmodum res obscurae dicendo fierent apertiores, sic res apertas obscuriores fieri oratione. Quid enim? Exempla illa alias illustrantia, vel satis brevia fulgentissimis exornasset luminibus, et praestringerent hoc loco, vel pluribus diducta longo ordine exposuisset, et fatigassent hic spectatorum oculos. § 636.

§ 638

Turpior nascetur obscuritas aesthetica, 4) si vel absolute et in se obscurum thema, chimaeram aliquam et merum nihil, quod videatur aliquid, eleganter aliquis explanandum sibi sumpserit, vel certe rem relative non ad spectatorum solum, sed et ipsius auctoris captum adeo obscuram, ut eam nec sensibus ac imaginatione, nec intellectus vi consequatur ipse, quam tamen aliis pollicetur exponere. Huc magna pertinet, neque ea naturalis, § 622, 623. sed artificiosa § 110. somniorum Antiphontis interpretatio. Eodemque modo et oraculorum et vaticinationum bene multa mendacia, multaeque verorum etiam explanationes, in quibus multa obscura sunt ac ambigua. Cic. de div. II. 116. cf. I. 115.

§ 639

Duplex eorum genus est, qui de bonis rebus et in se probe perspicuis earum omnino ignari, belle tamen, disserere frustra conantur. Primum est sincerius ac simplicius, eoque facilius detegendae turpitudinis, qui stolide sibi persuadent, rem bene geri, quoties de re, quam norunt cum ignatissimis, audacter incipiant, magnis hiatibus, signa sine mente, sed non sine flumine, obscurum per obscurius exponere, crepuscula collustrare tenebris, quas intelligere nemo alias possit, quoniam ipsi sua cogitantes non intellexerant. Alterum est magis subdolum et quasi veteratorium, quod in eadem rerum optimarum inscitia per eandem impudentiam de quibusvis venustam scilicet meditationem aggreditur; sed callido satis consilio suae mentis caliginem ita tegens, ut ignorantiae suae culpam in ipsam materiam et rem, de qua agitur, commode devolvat, suisque spectatoribus, quorum aliquos aeque rerum ignaros invenire non est difficile, largiatur non apud ipsos, sed in rebus cogitandis quaerendam esse caussam, cur illae nequeant intelligi. Sic enim dum fovet, et excusat suorum naevos auctor eiusmodi ab his denuo non excusatus solum abibit, sed etiam saepe numero collaudatus, qui solus rerum tenebras viderit, quas alii, doctiores qui videri velint, soli meridiano comparantes mentiantur. § 638.

§ 640

Huius obscuritatis § 636, 637. non unum exemplum nobis offerunt Ciceronis libri de natura deorum, quorum l. III. 94. Cotta dicendi finem facit: Haec fere, inquiens, dicere habui de natura deorum, non ut eam tollerem, sed ut intelligeretur, quam esset obscura, et quam difficiles explanationes haberet. Quoniam enim per omnem eorum decursum evidentissimae religionis naturalis quaestiones, cum superstitionibus graecoromanis misere confunduntur, quarum plerasque Stoici sub tutelam philosophiae sinistris avibus receptum ibant, § 636. quas omnes, sed cum veris verissimae religionis anticipationibus, in sinu certe, ridebant Epicurei: § 637. Cotta academicus, dum illas impugnat, nunc obscuritatem porticus iure suo false ridet, quoties hi somniorum interpretamenta crepabant, § 638. nunc Epicureorum vanas ambages, et impudentem audaciam bene perstringit, quando hi divinorum satis incurii, deorum tamen quasi carnem et quasi sanguinem, et intermundiorum otia multis exponebant, ne nihil omnino de diis dixisse viderentur, nunc autem et vehementius invectus etiam in illam rationem, quae de Providentia sanctissime et providentissime constituta est, multa per se obscura callide fingit, quae sunt aperta cuivis veriorem religionem agnoscenti, § 639.

§ 641

Turpioris obscuritatis § 638. notatae dabunt exempla, nunc alterutro, nunc utroque morbo, de quo § 639. laborantes veterum multi chemici, praesertim alchemistae, quibus arcana sunt omnia, praesertim philosophorum lapis, multi recentiorum etiam mystici, quoties vere divinis non contenti nova sibi ac suis excogitant mysteria, omnis magiam simulans et nocturnum cum daemonibus commercium, si

obscurum verborum ambage novorum
Ter novies carmen magico demurmurat ore.
Ov.

§ 642

Primam obscuritatis caussam aestheticae § 636. cauturus sollicitus abstinebit a discernendis a se invicem iis omnibus, quae singula quidem sunt dilucida, vel omnino nitida, § 625. salva tamen pulcritudine totius, ad quod pertinent, confunduntur ac miscentur ab analogo rationis saepe numero. Sit in venusta quapiam pictura Cnidius aliquis Gyges salva pulcritudine totius

Quem si puellarum insereres choro,
Mire sagaces falleret hospites
Discrimen obscurum, solutis
Crinibus, ambiguoque vultu: Hor. l. V. oda V. 21.

Noli tunc proditorem agere, voluptatisque circulos turbare velle, superfluam potius distinguendi sagacitatem umbris tege commodis. § 634. M. 645.

§ 643

Secundam obscuritatis vel optima deturpantis viam § 636. temere ingreditur I) de suis praecipuis spectatoribus melius praeclariusque sentiens, ac debebat, iisque penetrantius acumen et uberiorem attendendi perspiciendique vim tribuens, ac vere vel habent, vel exercent, adeoque, dum tantis ingeniis vix se putat satisfacturum ingenii sui modulo, quicquid est ubique nitoris, constipat et cogit, quantum potest, in unum, et hac ratione

plerumque modestus
Occupat obscuri speciem.

§ 644

Eandem in tenebras viam inibit II. de semet ipse, de sua suorumque cogitatorum auctoritate sentiens augustius, ac fas est, et hinc tacite postulans legi, velut aenigmata, relegi sua, quot verbis, tot ponderibus insignia, et haerentem in singulis picturae suae ductibus spectatorem subsistere, neque pedem ulterius, nec oculos proferre, nisi saepius volutatis animo, quae viderat, diuque perpensis, tandem assequutus sit, quid sibi velint. Ob hanc forte caussam valde obscurus est Heraclitus, minime Democritus. Apophthegmatibus ille suis σκοτεινὸς sibi nomen promeritus est, huius composita oratio et ornata, et artificio captum lectoris, § 643. ac suam auctoritatem metientium, et expositione distincta Ciceronis, immo lectorum hoc minus philosophicorum, calculum tulit. § 251.

§ 645

Subobscurum hoc bivium § 643, 644. cavebit aesthetica dynamica, § 60. ita rationes virium et extendendae attentionis apud spectatores suos praecipuos subducens, ut in casu dubii, an hi belle cogitaturum satis assequuturi mentemque eius sint, ut ita dicam, exaequaturi, malit nimis apertus, quam opertus caligine videri, ita eiusdem auctoritatem apud eosdem dimensa, ut in casu dubii, an hi belle cogitantis lectionem decies repetituri sint, nec ne, malit prima lectione statim intelligi, quam ultima, § 636. Praesertim hos sibi calculos recte commendatissimos habent caussarum patroni, a quibus ius obscurum et ignotum aliquando patefaciendum est in iudiciis atque illustrandum, § 615, 616. Negligat has rationes auctoris sive modestia, § 643. sive fastus et arrogantia, § 644. conveniet illi cum Horatio queri:

Brevis esse laboro,
Obscurus fio.

Cavenda est, quae nimium omnia corripientes sequitur, obscuritas. Quint. l. III. 2.

§ 646

Neque tamen cum omni sua latitudine potuit obscuritas notam omnem effugere Plato, ne faventem quidem apud iudicem, Ciceronem, quaest. ac. IIII. 123. Tantae molis est rotunda brevitas, § 166. optimum antidoton contra tertiam obscuritatis vitandae caussam, § 636. Apud eundem Ciceronem de fin. II. 15. reprehenditur Epicurus, qui nec nolit, si possit, plane et aperte loqui, nec de re obscura, ut physici, § 639. aut artificiosa, ut mathematici, sed de illustri ac facili, etiam in vulgus pervulgata, voluptate, loquatur, neque tamen possit intelligi. Si quid subest obiectionibus veri, quae satis suspectae sunt, dum vera voluptas putatur esse res facilis et in vulgus pervulgata: sane non aliud est Epicuri peccatum aestheticum, quam quod in diducendis suis acroasibus practicis per scripta a quibusvis legenda paullo verbosior, rotundaeque brevitatis negligentior fuit, unde factum, ut pauci totam voluptatis theoriam ex eodem hauserint, attentione satis protensa, plurimi quandam eius partem, quasi totum, arripuerint, nunc hanc, nunc illam ex plurimis Epicuri scriptis cursim attendendo laciniam. § 636.

§ 647

Ad obturandum quartum turpioris obscuritatis fontem, § 638. 1) ne quid aesthetice falsi, ne febriculosorum somnia, pulcris condecorare cogitationibus somnies, § 456. Nec enim veri tantum amor, sed etiam perspicuitatis inde studium avocat, quoniam absolute obscuris eiusmodi vera semper deerit lux aesthetica. § 614. 2) in ipsis fictionibus mundi poetici nolis utopiam habitare, § 514. per quam etiam peregrinanti via est,

Quale per incertam lunam, sub luce maligna,
Est iter in silvis, ubi caelum condidit umbra
Iuppiter, ac rebus nox abstulit atra colorem.
Virg.

§ 648

3) Ne de quoquam themate splendide prius, quam dilucide cogitare mens sit. § 619, 625. 4) quae ne dilucide quidem exponere possis, ne speres unquam naturali splendore collustrare, § 622, 625. fucis autem commaculare nolis, § 626, 627. 5) si quid tibi minus obscurum κατὰ νόησιν videatur, ne te iam eo ipso, dum illud venustatis ad regulas cogitaturus es, omnem obscuritatem aestheticam effugisse statuas § 632, 633. 6) ne perspicuitatem singulorum tuorum conceptuum et totius a te ponendi confundens ex illa temere concludas ad hanc, apprime tamen necessariam, 7) caliginem ingenii tui ne fatagas rebus et materiis imputare. § 639.

§ 649

Omnis cognitio multis est obstructa difficultatibus, eaque est et in ipsis rebus obscuritas (obiectiva), et in iudiciis nostris infirmitas, (obscuritas subiectiva,) ut non sine caussa et doctissimi et antiquissimi invenire se posse, quod cuperent, diffisi sint. Cic. quaest. ac. IIII. 7. Verum in ipsis rebus ubi latet absoluta obscuritas, ut sint in et per se inconceptibiles, illae non tangendae sunt, ultra limites, § 647. Si qua materia talis esse videatur; ut in se clara et distincta nobis tamen per suam naturam esse ne dilucida quidem possit, multo minus splendescere: de ea non multum disputabo an ipsi rei, an potius infirmitati iudiciorum nostrorum adscribenda sit, qua circumvolvitur, caligo. Unum hoc urgeo, ne velut protestatione facto contraria rem ipsam multis dicamus obscuram, idque saepius, neque tamen eandem aptis potius umbris circumdemus, quam explicare vel etiam illustrare vanas per ambages nequicquam conemur. § 634, 635.

§ 650

Obscuritatem aestheticam generatim cauturus non curat ille quidem subtilitates κατ' αἴσθησιν supervacaneas, eas dispulsuris obscuritatem omnem κατὰ νόησιν intactas relinquit. § 631, 632. neque trepidat confundere, quae salva pulcritudine totius ulterius in frustula dissecari non opus est. § 642: vitat tamen confusum atque PERTURBATUM COGITANDI GENUS, venustae distinctionis et analyseos nescium. Quam primum enim de toto certae materiae tot partes, tot varia videas animadvertenda per necessitatem aestheticam, quot in unum confusa, simul in eundem spectatoris obtutum congesta, huius oculos praestringerent, et mole sua vim attendendi obruerent, § 636, 637. distincta requiritur argumentorum acies, quae intellectui pulcro sistat totum partium successivo splendore nitentium, § 428, 618. cf. Quint. l. IIII. 2.

§ 651

Hinc longius si permittitur cogitationes protrahere, v. g. plures ad clepsydras, et singularis iure poscitur perspicuitas, ut a caussarum patronis, § 616, 645. rectius intellectus pulcer extensivae distinctionis luce pascitur per contemplationem totius, dum partibus iam planissime dictis, iam nitore quodam ornatioribus recreatur analogon rationis, § 617. quam si sequereris Fusi cuiusdam ac Pomponii meditandi rationem, quos Crassus apud Ciceronem de or. III. 50. simulac agere coeperint, se negat intelligere, nisi admodum attenderit, ita confusam esse, ita perturbatam orationem, nihil ut sit primum, nihil secundum, § 650. ut oratio, quae lumen adhibere rebus debeat, ea obscuritatem et tenebras afferat, atque ut quodammodo ipsi sibi in dicendo obstrepere videantur.

§ 652

Quemadmodum autem lux aesthetica non est illa, qua potissimum genus cogitandi logicodogmaticum gaudeat atque collustretur: § 629, 630. ita obscuritas, quam philosophis ac mathematicis scientifice commentantibus, veluti propriam ac naturalem, queruntur lectores uno rationis analogo percipere laborantes huic non scripta rationis effata, κατ' αἴσθησιν quidem est obscuritas, § 631. neque tamen aesthetica, § 633. Neque prius solidior philosophia mathematicorum vel assequetur vel tuebitur evidentiam, quam obscuritates eiusmodi non culpae scribentium, sed inscientiae vel inadvertentiae non assequentium assignaverimus, eadem cum veri conscientia animique tranquillitate, ac, non Caecilius Gellii XX. 1. duodecim tabularum obscurissima, sed mathematici tenebras illas, quarum plebs pulverem et radium reos agit.

§ 653

Ipse Crassus apud Ciceronem, qui latissime profert oratoris, hinc et simul ingenii pulcri, pomoeria, quando se fingit contra eos disputare, qui oratorem ab omni doctrina rerumque maiorum scientia excludant, de or. I. 68. Quoniam, inquit, philosophia in tres partes est distributa, in naturae obscuritatem, § 639. in disserendi subtilitatem, in vitam atque mores: duo illa relinquamus, idque largiamur inertiae nostrae, tertium vero, quod semper oratoris fuit, nisi tenebimus, nihil oratori, in quo magnus esse possit, relinquemus. Equidem nec illa duo priora sic relinquo, ut negem illorum solidam scientiam oratori, et omni felicius elegantiora cogitaturo singulariter utilem, aliquibus autem omnino necessariam: nec tertium de moribus ac vita locum ita teneo, ut audeam ullis belle cogitaturis auctor esse nuda bene beateque vivendi praecepta, sicut intellectu comprehenduntur ac ratione demonstrantur, suis inferere, nisi plausum Antonii velint, § 121. Neque tamen philosophus ubique meum putem de vita ac moribus ita cogitare, ne quid in meditationibus ad intellectus et rationis Cynosuram exactius directis obscuri superesse videatur ad earundem examen paene solum rationis analogon intensuris lectoribus, § 652.

§ 654

Fecit huc usque consideratae caliginis aestheticae turpitudo, ut a multis vix veniam impetraret, cui vel imprudenti subobscuri non nihil, dum belle cogitare parat, videatur elapsum, adhibens autem latebram obscuritati, ut e. g. iidem versus alias aliam in rem adhiberi possint, dato consilio, calculis ille censorum paene omnium singulis condemnaretur. Verum neque sponte nascuntur, nec inducuntur ab artifice quibusdam rebus umbrae semper malis ominibus, § 634. Possit quibusdam a te dilucide cogitatis § 625. maius adhuc lumen § 617. affundi, sed ita tamen, ut rotunda brevitas, S. VIII-XIII, apta dignitas ac magnitudo, S. XV-XXVI, veritas amabilis, S. XXVII-XXXVI, perspicuitas totius elegantius concipiendi, S. XXXVII bonae fidei persuasio, motus ac incitatio animorum, inde sperandae, aut plures harum gratiarum § 22. simul plus inde detrimenti capiant, ac ex gradu lucis nitorisque dato pulcritudo totius creverit: tunc lucis eiusmodi comparativae defectum vel natura ortum feres, vel limae studio curabis omnino, S. VI. per exceptionem non inelegantem. § 25.

§ 655

Unum insigne sumamus exemplum ex Ciceronis libris de divinatione. Venuste cogitet eandem recens aliquis auctor nostrae aetatis hominibus, religionem Christi moresque nostros edoctis. Obiiciat et sibi, sicut Cicero, l. I. 35. Non reperio caussam. An etiam solvisse belle nodum iudicabitur sibi respondens ipse: Latet fortasse obscuritate involuta naturae? § 649. Nonne plurimis eo ipso habebitur confessus eam esse qualitatem aliquam scholasticorum occultam? An plurimis ambagibus prudenter exponet, quicquid in extis tota deliravit Etruria? an multus erit, si sapit, in significationibus fulgurum et fallacissimis portentorum interpretationibus? An apte definiet, quae terrae fremitus, mugitus, motus gravia ac vera civitatibus praedixerint? An omnem potius veterum manticam in superstitionum umbris relinquens solam naturae lucem melius sequetur? § 654.

§ 656

Si qui sint in criticis, de quibus § 654. quibuscum auctoritatibus pugnandum est, § 79. evocant illi suum, immo nostrum in his; illum Top. 3. ubi narrat Trebatium a legendis Aristotelis topicorum libris obscuritate revictum esse, philosophis autem Aristotelem ignorantibus eo minus ignoscendum autumat, quod, non modo rebus iis, quae ab illo dictae ac inventae sunt, allici debuerint, sed dicendi quoque incredibili cum copia, tum etiam suavitate. Est ergo quaedam obscuritas, vel doctum aliquem Trebatium a legendo absterrens, neque tamen tollens incredibilem suavitatem. Haec sane caligo non est, § 614. erit igitur umbra aesthetica, § 654.

§ 657

I. Quae rotunda brevitas nec illustrate permiserit, nec omnino reiicere, sunt obumbranda, § 654. Nam iterationes quidem et ταυτολογίας et περιττολογίας, quas in narratione vitandas quidam scriptores artium tradiderunt, transeo, sunt enim, si vere sint otiosae, vitia non tantum in narrationibus, sed ubique, non tantum brevitatis caussa fugienda, sed etiam quia supervacua cum taedio dicuntur, hinc attentionem auditoris etiam a necessariis cum periculo subtrahunt. Huc potius, ars, qua efficiemus, ne nimis longa sit quaedam bellae meditationis portio, quae poterimus, differendo, non tamen sine mentione eorum, quae differemus. e. g. Quas occidendi caussas habuerit, quos sibi conscios assumpserit, quemadmodum insidias disposuerit, probationis loco dicam. Quint. IIII. 2.

§ 658

II. Quae comparata reliquis pulcrae meditationis partibus tanti non sunt, ut aequabilis cogitandi ratio § 267. possit iisdem illustrandis immorari, licet omitti cum nugis ex dignitate non possint, § 191, 193. obumbranda sunt, § 654. e. g. ut obscuratur et offunditur luce solis lumen lucernae, et ut interit magnitudine maris Aegaei stilla muriae, et ut in divitiis Croesi teruncii accessio, et gradus unus in ea via, quae est hinc in Indiam, sic quum sit is bonorum finis, quem Stoici dicunt, omnis rerum in corpore sitarum aestimatio, splendore virtutis et magnitudine obscuretur et obruatur, atque intereat necesse est. Cic. de Fin. III. 45. Hinc in pictura virtutis heroicae, et inter superiores ingenii dotes, si qua sit etiam de forma corporis iniicienda mentio, vix huius sine quadam umbra poterit aequabiliter cogitari venusta dignitas, § 186, 299.

§ 659

III. Quae veritas aesthetice exacta praeterire vetat, eademque, § 552. praesertim moralis, § 433-436. illustrare prohibet, obumbrantor. § 654. Maneamus in exemplo cognato § 658. Si dicas, obscurari quaedam, ut apparere, quia valde parva sint, adeoque potius omittenda, quam obumbranda videri; nos quoque concedimus, e. g. quod dicit Epicurus de voluptate, quae minimae sunt voluptates, eas obscurari saepe et obrui eo usque, ut pulcrum sit omnino de iisdem silere. Sed non sunt in eo genere tantae commoditates corporis, tam productae temporibus, tamque multae, ut eas ne dilucide quidem et plane § 625. commemorari a virtutum praeconibus esset contra exactam, aestheticorum praesertim, § 211-215. verisimilitudinem. Itaque in quibus, propter eorum exiguitatem, ignoratio consequitur, saepe accidit, ut nihil interesse nostra fateamur, sint illa, nec ne sint, nec interesse pulcritudinis in toto, cogitentur illa, necne; - Quibus autem in rebus obscuratio tanta non sit, fieri tamen potest, ut id ipsum, quod interest, non sit magnum, hinc res eiusmodi quasi per transennam strictim ostendere verisimilitudinis pulcritudo iubeat. Bona autem corporis his rebus sunt, quas posterius posui, similiora. Habent enim accessionem dignam, in qua laboretur, etsi non dignissimam. Cic. de Fin. III. 29. 30.

§ 660

IIII. Quae tantae lucis capacia sunt, ut in plena luce fulgentia, verendum sit, ne totius, ad quod pertinent, perspicuitatem in meditatione pulcra necessario maximam impediant, donec haec illorum lucem vicerit, obumbrantor. § 654. Obscurentur minora maioribus. Cic. de Fin. V. 55. Quoniam autem totum qualibet sua parte maius est: splendor partis vel optimae perspicuitatem totius obscurans pulcram meditationem deturparet. e. g. Habeas materiam tenuem, vel etiam unam ex mediis, delabaris autem eius occasione communes in locos actionum maximarum, honestatis ad severiorem naturae formulam conceptae, cognitionis de rebus coelestibus, ad quas

Flammeus et rapidi solis nitor obscuretur.
Cat.

Contemplationis rerum, quas a natura occultatas et latentes, indagare ratio potest, administrandae reipublicae, e. c. § 642. Cave, ne tantum in haec splendoris, alias satis naturalis, § 622, 623. congeras, ut eorum intuitu bonum tuum thema, velut tres Posthumi capellae, § 222. perdatur ex oculis, aut evanescat, § 265, 279.

Et cedunt certis sidera temporibus,
Ut Triviam furtim sub Latmia saxa relegans
Dulcis amor gyro devocat aerio. Cat.

§ 661

V. Impedimenta si qua clarius exposita fore suspiceris persuasionis illius, quam obtinere laboras, neque tamen omnino praeterire possis, obumbrantor. § 654. Ita firmamenta ad fidem posita, aut per se diluenda, aut obscuranda, aut digressionibus obruenda censet Cicero in part. et 121. narrationem accusatoris vult esse quasi membratim gesti negotii, suspiciosum explicationem, sparsis omnibus argumentis, obscuratis defensionibus, defensorem autem iubet, aut praeteritis, aut obscuratis suspicionum argumentis, rerum ipsarum eventus et casus narrare. Hinc forte Theodori schola negavit dilucide exponere semper utile esse; § 170. non ac si unquam omnem aestheticam liceret negligere perspicuitatem, § 618. sed quia non omnia aequali in luce sistere comparativa § 617. aeque conducat adversariorum utrique. Ex eadem hac regula diiudicari Quintilianus potest, cui III. 2. ridiculum est quibusdam in caussis veritatem esse obscurandam, caussam interserenti, quia obscurare qui vult, narret falsa pro veris, et in iis, quae narrat falsa pro veris, laborare debeat, ut videantur, quam evidentissima. Quoniam aliquam veritatem obumbrare, et loco eiusdem contrarium falsum narrare, quasi verum esset, prorsus non est unum idemque, immo subindicare quae verorum instar audeas, non est in iis prudenter semper omnibus elaborandum, ut videantur, quam evidentissima. § 659.

§ 662

VI. Quae prorsus omittere non licet, neque tamen eam animi commotionem speras excitatura, quam intendis, vel omnino contrariam, obumbrantor. § 654. Parum aut nihil inde venerationis in heroem suum esse redundaturum praevidens Virgilius, si alienam urbem, inscia regina, iniecto praesidio, clanculum irrepens citato gradu templum adit, in quo tutus sit, et ecce!

Infert se tectus nebula. Mirabile dictu!
Aen. I. 443.

An heroicum omnes censebunt, videre suos rapi in ius, neque tamen vel adire, vel verbo iuvare, metuere potius, quia

res animos incognita turbat?

Hinc Aeneas et Achates, dum

Dissimulant, et nube cava speculantur amicti,
v. 520.

Foeminae autem

Postquam animum arrecti dictis et fortis Achates,
Et pater Aeneas, - - -
Omnia tuta vident, classem sociosque receptos,

coram videbimus iterum, quem quaerebamus, et desiderabant forsan aliqui, heroa. Hinc

circumfusa repente
Scindit se nubes, et in aethera purgat apertum.
Restitit Aeneas, claraque in luce refulsit,
§ 619.
Os humerosque deo similis. Namque ipsa decoram
Caesariem nato genitrix, lumenque iuventae
Purpureum, et laetos oculis adflarat honores,
§ 659.
Quale manus addunt ebori decus, aut ubi flavo
Argentum Pariusve lapis circumdatur auro,

§ 663

Vidimus occasiones, in quibus per venustam meditationem

locus est et pluribus umbris. § 654-662.

Quoniam autem has, non ordinarias cogitandi rationes, sed exceptiones, § 654. a scriptoribus artis vel optimis, obscurationes etiam dici vidimus: in iis etiam cogitationibus, ubi prorsus non opus erat exceptione, male captantur a pusillis ingeniis, nec in eas, sed in meram caliginem et genus cogitandi plane horridum incidentibus, § 634. Alii, dum communem loquendi morem reformidant, tunc etiam, quando servare eundem vera pulcritudo posceret, ducti specie nitoris, circumeunt omnia copiosa loquacitate, quae dicere volunt, ipsam deinde illam seriem cum alia simili iungentes miscentesque ultra, quam ullus spiritus durare possit, extendunt. § 636.

§ 664

Alii, brevitatis aemuli, necessaria quoque orationi subtrahunt verba, et velut satis sit scire ipsos, quae dicere velint, quantum ad alios pertineat, nihil putant. At ego otiosum sermonem dixerim, quem auditor suo ingenio non intelligit. Auditor autem intelligitur et satis attentus, et talis, qualem et quantum sermocinans, ut praecipuum suum obiectum personale, sumere tenebatur. § 615, 616. At pervasit quidem iam multos ista persuasio, ut id demum eleganter atque exquisite dictum putent, quod interpretandum sit. Sed auditoribus etiam nonnullis grata sunt haec, quae quum intellexerint, acumine suo delectantur et gaudent, non quasi audierint, sed quasi invenerint, § 643-645. Hinc in hoc malum etiam a quibusdam laboratur. Neque id novum vitium, quum iam apud Titum Livium inveniam fuisse praeceptorem aliquem, qui discipulos obscurare, quae dicerent, iuberet, graeco verbo utens σκοτίσον. Unde illa scilicet egregia laudatio: Tanto melior. Ne ego quidem intellexi. Quint. VIII. 2.

§ 665

Aridi huius magistri § 255, 256. miserrimas laudes obscuratura nulla unquam est oblivio, quamdiu supererunt ex eius disciplina, velut ex equo Troiano, prodeuntes, quorum moliminibus, quoties ad eleganter cogitandum accinguntur, occinas illud Caici apud Virgilium, Aen. VIII. 36.

Quis globus, o cives! caligine volvitur atra?

Sint Proserpinae, nunquam erunt ullius Veneris

pingues multa caligine taedae! Lucr.

Prima potius Venus, Caelo ac Die nata, Cic. de nat. deorum III. 60. caelestis illa non vulgaris, atque

omnem, quae nunc obducta tuenti
Mortales hebetat visus tibi, et humida circum
Caligat, nubem eripiat. Tu ne qua parentis
Iussa time, nec praeceptis parere recusa,
§ 614, 662. Aen. II. 604.

Horum autem uti nullum prius, aut antiquius, ita nec evidentius cogitari potest, quam illud, ne gratiis litaturus aliquando Cacum imitetur, § 635. quando ille

Faucibus ingentem fumum, mirabile dictu,
Evomit, involvitque domum caligine caeca,
Prospectum eripiens oculis, glomeratque sub antro
Fumiferam noctem, commistis igne tenebris,
Aen. VIII. v. 252.

§ 666

Belle cogitaturus perspicuitatis sensitivae tenacissimus est, § 665. Verum cultu atque ornatu se commendare si simul voluerit, illi danda singularis est opera, 1) ut naturalis omnis meditationis, totiusque ponendi, sit nitor, neque minor, nec maior, ac natura permiserit, § 622, 623. 2) ut ad hunc consequendum lux aesthetica comparativa sic per omnes pulcrae cogitationis totalis partes proportionate dividatur, tanta cuivis tribuatur, neque minor, nec maior, 1) potiori, ne sequiorum compartium obscuretur lumine, sed illustretur, 2) sequiori, ne potiorum compartium luce illustretur, sed obumbretur. § 634, 658. Utrumque dicamus IUSTAM ET CAUTAM LUCIS ET UMBRAE DISPENSATIONEM.

§ 667

Iustus lucis et umbrae dispensator I. naturalem toti, quod cogitare mens est, nitorem nitorisque gradum conciliaturus, § 666. bene metietur, quantum illud fieri potest, 1) naturam thematis sui lectaeque vel praescriptae materiae, § 623. quarum

Haec amat obscurum, volet haec sub luce videri, § 624.

Nec universim considerare suaserim materiae naturam et in abstracto tantum; quod aiunt, verum perpensis simul pro virili circumstantibus iis omnibus, in quibus nunc erit concipienda, e. g. quo loco, quo tempore cogitanda sit, quantum per temporis intervallum vel protrahenda vel corripienda sit datae materiae satis plena meditatio. Longior enim plures umbras admittet, per relative breviorem excludendas, § 167.

§ 668

Porro ponderanda res est, et indaganda eius magnitudo ac dignitas relativa § 178-183. Non solium modo, iam urbes et fora plerumque nesciunt

aptam pastoribus umbram, § 368-572.

Idem heros admodum inaequalem naturaliter lucem postulat describendus, 1) dum dormit in cunis;

ubi mollis amaracus illum
Floribus et dulci aspirans complectitur umbra. Aen. I. 697.

2) dum vir patriam ab hostibus, tellurem a monstris liberat;

Tum silvis scena coruscis,
§ 203.
Desuper, horrentique atrum nemus imminet umbra. Aen. I. 168.

3) dum grandaevus in haerede suae gloriae virtutes etiam suas pacatus laetatur revirescere, sicut

Parnassa laurus -
Parva sub ingenti matris se subiicit umbra.
Virg. Georg. II. 19.

§ 669

Haec materiarum dimensio eo magis necessaria est, § 668. quia non invenies foecundiorem meteororum ac φάσματος caussam, ac nitoris studium in fucos et pigmenta desinens, § 626, 627. praesertim in sublimibus, S. XXII. Quam primum occurrit malis inter poetas geometris silva, § 203. pyrae cuidam construendae satis grandis, est illa subito;

larga qua non opulentior umbrae
Argolicos inter saltusque educta Lycaeos
Extulerat super astra caput. § 322.

Quando caeditur, tantum est malum,

Ut quum possessas avidis victoribus arces
Dux raptare dedit, vix signa audita, nec urbem
Invenias. Ducunt, sternunt, abiguntque, feruntque
Immodici. Minor ille fragor, quo bella geruntur.
Stat. Theb. VI. 90-117.

§ 670

Verior naturalis nitoris est mathematicus § 667. Longinus, quando per figuras illustrantes παρεμβολήν S. XVII. in vere grandibus non permittit, nisi lateat illud artificium in augustiori sublimitatis luce. Quemadmodum enim lumina debiliora solis circumfusa radiis evanescant: sic alias rhetoricorum artes opacari sublimitate. Neque diversum, addit, illud est, quod accidit in pictura. Nam quum umbra et lux per colores in eodem tabulae plano parallelae iacent: tamen lux prius oculos ferit, neque tantum egregia magis, sed etiam propior videtur. Quare etiam affectus et sublimia, quum animabus propinquiora sint, ob naturalem cognationem et splendorem praecellunt semper et eminent prae figuris pingentibus tantum § 142. earumque artem obumbrant et tegunt. Figura tantum illustrans tamen ita temperanda est, ut non sit, nisi quaedam umbra simul augentium, § 329, et moventium, § 666.

§ 671

Porro iustus et cautus lucis et umbrae dispensator naturam suae materiae dimensus attendat eius veritatem gradumque verisimilitudinis, § 667. Lux veritatum generalium et singularium comparativa non ubique congruit et aequalis est. § 440, 561. Genus cogitandi aesthetica dogmaticum quanquam non habet eam obscuritatem κατ' αἴσθησιν, § 651. quam non reformidat logicodogmaticum et scientificum, § 642, 566. abstinet tamen a multis, usu lucis temperatiore, quibus aestheticohistoricum nitet, et maxime poeticum, § 566, 561. Iam vidimus Ciceronem in scriptis suis materialiter philosophicis non sequutum esse genus cogitandi acroamaticum, § 629. tamen praevidet aestheticodogmatice philosophaturus, quam argute, quam obscure etiam contra Stoicos aliquando sibi disserendum sit. quaest. ac. I. 7.

§ 672

L. de fin. II. 15. eo usque procedit, ut concedat duobus modis sine reprehensione fieri, si quis ita loquatur, ut non intelligatur. Si aut de industria faciat; ut Heraclitus, qui de natura nimis obscure memoravit, aut quum rerum obscuritas, non verborum, facit, ut non intelligatur oratio, qualis est in Timaeo Platonis. Habes duos dogmaticos obscuros sine reprehensione. Si de industria obscurum interpreteris obscurum κατ' αἴσθησιν deliberato consilio, ne per meditationes scientificas et acroamaticas in obscuritatem κατὰ νόησιν incidat: § 631, 632. si talem in scriptis suis physicis fuisse Heraclitum statuas: est ille quidem sine reprehensione, verum tunc non ita loquutus est, ut non intelligatur, sed ita, ut non intelligatur a lectoribus solum paene rationis analogon ad lectionem afferentibus, rationis autem nervos intendere recusantibus. § 652.

§ 673

Si de industria obscurum interpreteris eum, qui spectatoribus, quales praesertim attendere tenetur, non oscitantibus et merito requisitam attentionem offerentibus, tamen tenebras offundere, fumumque vendere fixum animo habet et propositum: si Heraclitus aliquando saltim, ex atra bile, contemptuque civium, eo lapsus est; § 644. non est sine reprehensione. § 663-665. Si rerum obscuritatem interpreteris eam plerorumque hominum infirmitatem, qua datam rem a sensibus suis natura remotiorem ne mente quidem assequuntur, licet eandem tum alii mentis aciem diligentius exercentes pulcre possint intelligere: tum ipse rem eandem tractaturus clare dilucideque perspiciat; si Platonem in Timaeo de rebus hac ratione subobscuris loqui senseris: hanc ob caussam obscurus est ille quidem sine reprehensione, verum nec ita loquutus est, ut non intelligatur, sed ita, ut non intelligatur, nisi ab iis, quibus volupe est aeque mentem acuere, rerum a sensibus per ipsam naturam remotarum contemplatione, nunc severiori, nunc remissa magis atque iucundiore, § 671.

§ 674

Si rerum obscuritatem interpreteris vel eam absolutam solis chimaeris, somniis obiectivis, figmentis utopicis ac eorum interpretamentis propriam, vel istarum rerum, quas intuitu generis humani adeo

Caliginosa nocte premit deus,

ut earum quicquam ne probabili quidem aestheticis ratione possimus hariolari, ut eas ne tractaturus quidem de iisdem vel intellexerit, vel dilucide saltim animo perceperit unquam: si Platonem in Timaeo, saltim aliquando, res eiusmodi pictum ire concesseris, vel alia via vitabilem rerum obscuritatem incurrere, § 646. hanc ob caussam obscurus non est sine reprehensione, § 638. nequicquam obscuritate rerum excusatus, § 639, 647-649. Nam pessima sunt αἰνίγματα, h. e. quae verbis aperta occulto sensu sunt. Quint. VIII. 2.

§ 675

Si tandem eum omnem neges intelligi, quem de rebus, etiam arduis, disserentem aliqui, vel omnium rerum ac artium, immo linguarum etiam, ignarissimi, non ita capiant, ut omnem singulis exhausisse rem, nihilque fecisse reliqui, iudicetur, quod clarius adhuc perspicere quisquam desiderare possit: tunc ita loqui, ut hac ratione non intelligaris, utique fit sine reprehensione, neque tamen his duobus tantum modis, sed pluribus,

et hanc veniam petimusque damusque vicissim.

Debuit adhuc nasci ille coquus, qui noverit omnes Sic condire cibos, sapidi ut sint omnibus aeque. Hor. Hoc significatu dogmaticus omnis inveniet multos, a quibus non intelligatur, § 671. ad sola singularia, quasi glebae, adscriptos; § 404. vel etiam solis heterocosmicis, ne dicam utopicis, animo volvendis assuetos, § 441, 534.

§ 676

Naturam materiae suae dimensus iustus lucis et umbrae dispensator, § 667. attendat etiam internam eius turpitudinem vel pulcritudinem, § 203, 204. quatenus a cogitationum pulcritudine differens facit; ut pulcra turpiter, turpia pulcerrime cogitari possint, § 18. Quis enim dubitet, an pulcra turpitudinis imago, miscere debeat umbram et lucem aliter, ac non foeda solum pulcritudinis deformatio, sed etiam pulcra Veneris effigies? § 666. Formaliter pulcram foedissimae mulierculae picturam exhibens Ovidius, Am. I. 8. in aliis ferae ductibus,

Hanc, ait, ego nocturnas versam volitare per urbes
Suspicor, et pluma corpus anile tegi.
Suspicor, et fama est. Oculis quoque pupula duplex
Fulminat, et gemino lumen ab orbe venit.

Nonne hoc lumen, haec fulmina reticuisset in quavis matrona, quam laudare aggressus foret; etiamsi fuissent magis conspicua magis rubris in oculis, ac huius anus erant lacrimosa vino lumina?

§ 677

Denique materiae suae naturam prudenter perpendens, ut lucem et umbram caute dispenset, § 667. de eo sit sollicitus, an ea iam per se satis certa videatur, an fulgentibus demum ex rationibus omnem suam evidentiam sperare debeat, an theoretica sit eadem, an practica. § 576. In theoreticis enim et rebus eiusmodi, quae frustra probari, quarum rationes nequicquam recenseri videantur, multa nitere poterunt, quae vel omnino reiicienda, vel non nisi per umbras ostendenda sunt, ubi vel summa de veritate rei contentio, vel vehementiores animi commotiones excitandae praevidentur, § 661, 662. vel atrocissimas accusatoris criminationes in foro, vel praesentissimum vitae periculum inter latrones a capite suo depulsurus, quis

humum florentibus herbis
Spargeret? aut viridi fontes induceret umbra?

§ 678

Cautus lucis et umbrae dispensator pro virili perpendet 2) naturam suam ipse, qualem § 150. descripsimus, dynamometria naturali, sed severa, § 457. cum considerata secundum § 667-677. materiae datae natura collatam. § 666, 622. Si quam vix agnoscit rem, ut primum iuxta stetit,

qualem primo quis surgere mense
Aut videt, aut vidisse putat per nubila lunam,
Aen. VI. 454.

eam numquam sibi leget, nec audebit exornare quam non posset, nisi fucis, illinere § 626. § 648. Praesertim hoc sibi dictum putet;

Ad pugnam qui rhetorica descendit ab umbra.
Iuv. VII. 173.

et suae nonnunquam artis topicis, argumentis, figuris, flosculis, chriis, periodis, e. c. adeo confidit, ut quamcunque materiam sibi temere sumens, vel incidat in battologiam § 639. notatam, vel in fucos umbratiles, § 109.

§ 679

Iustus lucis et umbrae dispensator ponderabit 3) naturam eorum, quorum potissimum in gratiam venuste cogitare decet et mens est. § 666, 623. Si vel maxime praeclarum in aestheticis ingenium

Non sibi, sed toti genitum se credidit orbi;

vix tamen inveniatur, quod omne genus mortalium sibi, pulcre cogitare dum volet, constituat obiectum personale, nullis inde praecipuis et propioribus lectis, vel minus animadvertendo, spectatoribus. Primae potius classis, inter venustos, auctores inscripserunt suos libros certis hominibus, ex quorum conditione metiri posses, quales ac quantos sibi lectores posuerint ob oculos, donec haec pulcra profecto consuetudo degeneravit in tritum dedicandi morem, ne dicam mercenarium. Quos sibi spectatores praesertim optat pulcre cogitaturus, horum naturam meditetur, uti suam, et materiae, easque comparatas inter se, quam fieri potest determinatissimis in circumstantibus et affectionibus, § 667, 678.

§ 680

Elegantiarum in cogitando studiosus, cui sinistra fortuna laborandum est, ut se miretur turba, non poterit eos omnino negligere, quibus flumen nescio quod, instar omnis perspicuitatis est, et, quaecunque significet, clarus tamen ac limpidus nominatur uno tenore

Perpetuus sermo, nigrae noctis ad umbram
Aurorae perductus ab exoriente nitore,
Praesertim si cum summo est clamore profusus,
Lucr. IIII. 540.

Quibus dum satisfacit, quantum ubertas materiae, S. VIIII. quantum ingenii flumen, S. XII. quantum latera pulmonesque permiserint; § 678. non tamen pulcre eorum oblivisceretur in populo, quos non tam nugae, canorae quidem, sed inopes rerum delectant, quam locis speciosa et recte morata, si vel maxime veneribus aliis, pondere ac arte, destituerentur, § 226. melius istos attendit simul in populo, qui horum omnium aliquid desiderant. § 434.

§ 681

Cui datur esse contentum paucis lectoribus, sed saporis etiam magis eruditi, § 275. horum naturam, captum, genium, consuetudines, anticipationes, eo curatius inquirat, ut, quoniam una res, diversis ex lateribus, diversae luci potest ab eiusdem satis gnaro exponi: ea potissimum rei facies, illique luci obvertatur, quam spectatoribus exspectes fore iucundissimam. Sic quaedam illustrationes aliquibus videbuntur tritae, ac proletariae, vel umbratiles et scholasticae, quae satis placerent aliis. Quaedam his exoptatissimae captum illorum transcenderent, et nitoris loco minarentur caliginem, e. g. ex antiquitatibus, certis historiis, vel interiori naturae contemplatione desumendae. § 679, 666.

§ 682

Iustus lucis et umbrae dispensator per pulcram meditationem II. singulis eius partibus tantum umbrae vel lucis affundet, quantum requiritur, ut principales minus principalium non obscurentur luce, sed umbra collustrentur. § 666, 667. Haec est una ex principibus lucidae methodi regulis, quando ad huius tractationem deveniemus, uberius exponenda. § 13. Nunc eiusdem generali quadam idea contenti sumus, secundum quam e. g. 1) partem aliquam ex principalibus si iustus, quem quaerimus, dispensator, pulcriori luce perfudit, iamque timendum est, ne fatigatus spectatoris oculus caliget hinc immediate traducendus ad aliam potiorem adhuc, adeoque, maiore splendore dignam; imitator naturae sciat prioris partis

Aestibus in mediis, umbrosam exquirere vallem,
Sicubi magna Iovis antiquo robore quercus
Ingentis tendat ramos, aut sicubi nigrum
Ilicibus crebris sacra nemus accubet umbra,
Georg. III. v. 330.

quia recreatus ipse cum suis ad novam lucem prodeat, § 637. Aeneidos l. V. est hanc ob caussam interiecta umbra libris quarto et sexto. § 634, 635.

§ 683

2) Quo propius abest a parte totius suae meditationis primaria, hinc summam lucem postulante cautus imitator naturae, de quo loquimur, hoc magis umbra contrahit, quemadmodum minimas meridies habet, 3) si devenerit in eas partes, in quibus vel singularis dignitas magnanimiter, vel evidentior persuasio solidius, vel vehementior animi motus ardenter exprimendus est, sane, non perdet otium pingentibus tantum

Spargere humum foliis, inducere fontibus umbram,

§ 670, 677. ante quam autem ad has fortiores decertationes deventum est, aut, ubi pulcer ordo maioribus earum vocibus, veluti per concentus musicos, alicuius intervalli silentium imposuit § 682. tunc ille meminit Veneris, § 665.

assuetae semper in umbra
Indulgere sibi, formamque augere colendo,
Ov. Met. X. 534.

§ 684

Iustus lucis et umbrae dispensator 4) iam etiam perspicuitatis caussa tenebitur nullam rem temere cogitare, velut abstractissimam et minime determinatam, quam non solum interne determinatiorem licet animo formare, sed etiam umbra quadam comitari; § 440. Pulcre, Maecenas si sistendus est, adducit quasdam umbras, uti apud Horatium serm. II. 8, 21.

cum Servilio Balatrone
Vibidium.

Pulcre virtus si pingitur, eam, tanquam umbra, sequatur gloria, etsi haec nihil in se habet, cur expetatur. § 212. Totus hic locus si contemnendus est in nobis, non est negligendus in nostris. Cic. tusc. quaest. I. 15. Ne turpis quidem Canidia Horatio est sine umbrarum magna comitante caterva. § 676.

Singula quid memorem? quo pacto alterna loquentes
Umbrae cum Sagana resonarint triste et acutum?
Hor. Serm. I. 8. 40.

Haec iusta lucis et umbrae dispensatio non est unum ex primis et facillimis artificium; sicuti nec fuit in pictura, nec esse quotidianis adhuc documentis comprobatur. § 666, 682.

§ 685

Prima non erat pictura, nisi quae lineas modo extremas umbrae, quam corpora in sole fecissent, circumscriberet, Quint. X. 2. Secundam affirmant esse, singulis coloribus, et monochromaton dictam, postquam operosior inventa erat. Plin. hist. nat. XXXV. 3. Tandem se ars ipsa distinxit, et invenit lumen atque umbras, differentia colorum alterna vice sese excitante. Deinde adiectus est splendor, alius hic, quam lumen, quem quia inter hoc et umbram esset, appellaverunt tonon. C. 5.

§ 686

Pars imaginis clarissima lumen, obscurissima umbra dicitur per eminentiam, inter has cauta dispensatione, quam hucusque commendavimus, nascitur splendor ille, qui TONUS dicitur. § 685. Sic hoc idem, quod est in naturis rerum, transferri potest etiam ad artes, e. g. fingendi, picturae, et, si hoc in his quasi mutis artibus est mirandum, et tamen verum, quanto admirabilius in oratione atque in lingua? Cic. de or. III. 26. Habet illa in dicendo summa laus ac admiratio umbram aliquam et recessum, quo magis id, quod illuminatum est, exstare atque eminere videatur.

§ 687

Hinc et artificium umbram et lucem bene dispensandi nec sine doctrina quadam solet obtineri, nec observari, ubi adhibitum est, nisi a peritis et disciplina eo pertinente satis imbutis. § 685. Quam multa vident pictores in umbra et in eminentia, quae nos non videmus? Cic. quaest. ac. IIII. 20. Plinius suum de laudibus Traiani librum mittens Voconio per brevissimam epistolam III. 13. huius tantum regulae mentionem iniicit: Ut in pictura lumen, non alia res magis, quam umbra, commendat: ita orationem tam summittere, quam attollere decet. Nec intuitu dignitatis tantum, sed etiam varie figurando. § 619. Hinc votum eius: Utinam ordo saltim et transitus figurae simul spectarentur a lectore! § 682. Nam invenire praeclare, enunciare magnifice interdum etiam barbari solent: disponere apte, figurare varie, nisi eruditis, negatum est.

§ 688

Quemadmodum in physicis color est modificatio visae lucis: ita modificationes lucis aestheticae, § 614. sunt COLORES AESTHETICI. Huc propius non spectat color de quo § 545. licet nonnunquam probando, simul illustrans, esse possit in coloribus nunc nostris. § 142, 143. Huc pertinet quidem tonus ille, de quo § 685. non tamen exhaurit colores omnes aestheticos, sicuti iam non amplius tentabit temere quisquam physicorum omnes colores derivare ex quadam miscela lucis et umbrae, albi et nigri, materiae et privationis. Minime omnium huc pertinet FUCUS AESTHETICUS, affectata, § 110. vividitas, § 626, 627. Veneris nunc nostrae, § 665. est

Verus color, corpus solidum et succi plenum.
§ 619, 622. Ter. Eun. II. 3.

§ 689

Omnes hoc colores commune inter se habeant aesthetici, ut iis pingenda dilucide saltim cogitentur, § 648, 625.

Qualis enim caecis poterit color esse tenebris,
Lumine qui mutatur in ipso propterea, quod
Recta aut obliqua percussus luce refulget?
Lucr. II. 800.

Obiter hic quaeritur, an non Lucretius iam viderit veram colorum genesin, diversum refractionis gradum. Quemadmodum modificationes omnes vel qualitatum sunt, vel quantitatum, vel utrarumque simul: sic et colores aesthetici primo qualitate differunt, deinde quodvis hac ratione discrepantium colorum genus habet denuo suam quantitatem, ut, ita dicam, specificam, qua variata novus semper novusque partialiter color producatur, et ita videas totius alicuius

in quovis uno puroque nitore, § 619.
Dissimiles longe inter se variosque colores.

§ 688. Lucr. II. 783. qua iucundam in unitate totius varietatem partium exhibentes

varii rerum impediunt prohibentque
colores,
Quo minus esse uno possit res tota nitore.
Lucr.

per aequalem monotoniam minus placituro. § 688.

§ 690

Quemadmodum autem pictura monochromatos singulis coloribus usa non obstante sua simplicitate, tum primum placuit, tum durat etiam nunc, et in maiore saepe pretio est, quam coloribus satis superque variegata, cuius sola laus sit colorum varietas: ita et colores aestheticos qualitate differentes in omni pulcra meditatione plures sectari, aut omnino numerosam eorundem semper aucupari multitudinem opus non est. § 685. Sit quibusdam pulcre cogitandis, praesertim brevioribus, unus tantum color respectu qualitatis, sed verus et naturalis, § 688. quantitate differens ex iusta lucis et umbrae dispensatione, § 666. aequabiliter ubique materiae temperatus § 267. satis venusta potest esse cogitandi ratio per omnem cogitationis decursum una regnans, e. g. nunc aspera, nunc lenis, nunc submissa, nunc elata, nunc tristis, nunc ludicra. § 688.

§ 691

Sicuti quatuor coloribus solis immortalia opera fecere Apelles, Echion, Melanthius, Nicomachus, clarissimi pictores, quum tabulae eorum singulae oppidorum venirent opibus: Plinii autem, per aetatem, purpuris in parietes migrantibus et India conferente fluminum suorum limum et draconum et elephantorum saniem, nulla nobilis pictura erat: Hist. nat. XXXV. 7. sic nec in ea pulcra meditatione, quae quosdam colores, etiam qualitate differentes coniungit, horum tam quaeratur copia variationisque prodigium, quam ut, pauciores forte, tamen alterna vice sese excitent, qui adhibentur, aptumque naturis pingendorum tonon servent, § 685. neque coactas habeant colorum commissuras ac transitus, nec affectatam ἁρμογήν. § 688. Plin. hist. nat. XXXV. c. 5.

§ 692

Uti physicorum colorum, non eorum primitivorum solum, sed etiam derivativorum, non simplicium solum, sed etiam compositorum, et decompositorum praesertim si primitivorum et cognominum, e. g. rubri, silacei, viridis, caerulei gradus simul attendas, classes sunt indefinitae, in omnibus tamen maior nunc extensive, nunc intensive, qua robur et celeritatem, lucis quantitas genericam specificamque differentiam vel constituit, vel saltim ingreditur: § 689. sic et aestheticorum colorum cum qualitate differentium, § 690. tum gradu lucis et toni diversorum tot ordines paene sunt, quot rerum naturae, ac modi in rebus ac fines, quos ultra citraque nequeat vera lux subsistere, nec verus color. Modificationum tamen harum omnium differentias etiam certa lucis aestheticae quantitas ingreditur. § 688.

§ 693

Quoniam itaque completam colorum enumerationem nemo temere suscipiat: subsistamus in divisione pliniana: Hist. nat. XXXV. 6. Sunt autem colores aut austeri, aut floridi. Concipiamus scalam toni a nigerrimis umbris, quas admittat lux aesthetica absoluta, § 617. per diversos colorum aestheticorum gradus et ordines ad candidissimum usque nitorem aestheticum, § 619. In hac scala erit quidam tonus medius. COLORES infra medium tonum subsistentes AUSTERI sunt, eum transcendentes FLORIDI.

§ 694

Quanquam itaque reiicimus genus cogitandi plane horridum, § 634. tamen potest in ipsis venustis meditationibus locum suum tenere hinc recte conceptum GENUS COGITANDI HORRIDULUM ac austerum, in quo color vel colores austeri regnant, § 690, 693. comparandum illi picturae horridae, incultae, abditae ac opacae, in suo tamen genere praestanti, § 624. opponitur isti GENUS COGITANDI FLORIDUM, in quo color vel colores floridi regnant, s. potiores sunt, aut unici, comparandum illi picturae nitidae, laetae atque collustratae, non minus praestanti in suo genere, § 624.

§ 695

Horridulum cogitandi genus non excludit aut horret lucem aestheticam et perspicuitatem sensitivam, immo ne nitorem quidem omnem, sed tantum maiorem, § 694, 693. Potest esse, quod Antonius ait de Crassi oratione rhetorica, Cic. Or. III. 51. de horridis rebus nitidum, de ieiunis plenum, de pervulgatis novum. Horridarum interim rerum verus ac naturalis color non est, nisi austerus, et fucum faceret florida rerum horridarum cogitatio, § 688. Crassi nitet oratio, sed quantum nitere potest genus cogitandi aestheticodogmaticum, quod comparatum aestheticohistoricis, aut omnino poeticis, horridulum semper est ac austerum, § 671, 566.

§ 696

Austeram habes apud Virgilium Aen. IV. 247. descriptionem

Atlantis duri, caelum qui vertice fulcit;
Atlantis, cinctum assidue cui nubibus atris
Piniferum caput, et vento pulsatur et imbri,
Nix humeros infusa tegit, tum flumina mento
Praecipitant senis, et glacie riget horrida
barba.

Mox autem Aeneae floridam, § 694. v. 261.

Atque illi stellatus iaspide fulva
Ensis erat, tyrioque ardebat murice laena
Demissa ex humeris, dives quae munera Dido
Fecerat, et tenui telas discreverat auro.

Ut hic colores iuxta se proxime positarum imaginum sese alterna vice excitant? In commissuris eorum ac transitu quam naturalis est ἁρμογή? § 691.

§ 697

Austeram iungamus ex Ovidio descriptionem Boreae sibi coniugem rapientis, Met. VI. 702.

Excussit pennas, quarum iactatibus omnis
Afflata est tellus, latumque perhorruit aequor,
Pulvereamque trahens per summa cacumina
pallam
Verrit humum, pavidamque metu, caligine
tectus,
Orithyian amans fulvis amplectitur alis.

Floridam Aeneae descriptionem aliam v. § 662. Utrumque coloris genus quasi e longinquo, qua solet, brevitate Tacitus ostendit, quando narrat Pharasmanem simul horridam suorum aciem, picta auro Medorum agmina, hinc viros, inde praedam, ostendere, Ann. VI. 34.

§ 698

Utrumque colorum aestheticorum genus vel pingitur in rebus naturalibus, quatenus a moralibus distinguuntur, vel in moralibus deprehenditur. Horum verus ac naturalis color dabit tertiam ἤθους speciem, § 195, 495. qua moratum cogitandi genus, § 226. moribus characteribusque personarum, actionum, e. c. moralibus non dilucide solum exprimendis sufficiat, sed cuilibet etiam ex his eum locum, eum tonum, id lucis et umbrae temperamentum, eum colorem tribuere noverit, qui decet, § 195. Ita primum apparenti cuiusdam virtutis personae convenient austeri colores et genus cogitandi horridulum, omnis virtutis decor verus ac naturalis, at interior colores et genus cogitandi floridum admittit. Primum apparenti vitiorum quorundam laruae colores floridi laetumque cogitandi genus ac collustratum conveniunt; omnium vitiorum internae turpitudini colores austeri genusque cogitandi subfuscum, § 676, 694.

§ 699

Videamus insigne exemplum in Horatii III. oda 24. ubi 1) luxuriam, uti primum apparet, genere cogitandi florido describens:

Intactis opulentior
Thesauris Arabum et divitis Indiae
Caementis licet occupes
Tyrrhenum omne tuis et mare Apulicum;

statim subausterus verum huius vitii statum interiorem pingit:

Si figit adamantinos
Summis verticibus dira Necessitas
Clavos: non animum metu,
Non mortis laqueis expedias caput.

Pergit eadem austeritate morum magis innocentium externum habitum primo apparentem horridius describere, v. 8-28. redit adhuc horridulus ad interiorem luxuriae deformitatem sistendam ob oculos, v. 29-44.

§ 700

Iam autem temperantiam suasurus ex vera huius virtutis natura, licet plerosque latente, divitiis renunciare iubet, subito floridus:

Vel nos in Capitolium,
Quo clamor vocat et turba faventium,
Vel nos in mare proximum
Gemmas et lapides, aurum et inutile,
Summi materiem mali,
Mittamus.

Probe praevidet, quam absonum hoc, quicquid erat consilii, debeat apparere potentiorum civium plurimis. Hinc sua se denuo virtute involvens illud probat austerus:

Scelerum si bene poenitet,
Eradenda cupidinis
Pravi sunt elementa, et tenerae nimis
Mentes asperioribus
Firmandae studiis.

Quoniam autem desperare videtur de consiliorum suorum fructu in severa austeraque vitiorum intus et in cute male sanorum imagine conquiescit. § 698.

§ 701

Coniungit Ovidius naturalium moraliumque colores in enarrandis quatuor orbis, quas fingit, aetatibus, Met. I. Aetatis aureae statum florido quam maxime cogitandi genere prosecutus moralem v. 90-100. § 594. transit ad naturalem iisdem floribus conspergendum:

Per se dabat omnia tellus,
Ver erat aeternum, placidique tepentibus auris
Mulcebant Zephyri natos sine semine flores.
Flumina iam lactis, iam flumina nectaris ibant,
Flavaque de viridi stillabant ilice mella, v. 112.

§ 702

Iam tonum remittit in argentea aetate pingenda, v. 112-124. magis adhuc in aeneae brevi commemoratione sensim cum aetatis illius hominibus

ad horrida promptior arma, v. 126.

In ferrea autem aetate describenda ut totus inhorrescit? § 594.

Vivitur ex rapto. Non hospes ab hospite
tutus,
Non socer a genero. Fratrum quoque gratia rara est.
Imminet exitio vir coniugis, illa mariti.
Lurida terribiles miscent aconita novercae,
Filius ante diem patrios inquirit in annos.
Victa iacet Pietas, et virgo caede madentes
Ultima caelestum terras Astraea reliquit.
Neve foret terris securior arduus aether,
Affectasse ferunt regnum caeleste Gigantas,
Altaque congestos struxisse ad sidera montes. 153.

§ 703

Pauci sunt, vel nemo, quem deceat, sicut

Omnis Aristippum decuit status, et color, et res,
Hor. ep. I. 17, 23.

nisi Horatius in hoc etiam splendide mentitus est. Nihil magis principia negatae totalis similitudinis ac aequalitatis confirmat experientia, quam characterum et personarum, morum et modorum agendi diversitas. In quibus tamen ita exprimendis, ut distingui possint, naturam cuiusvis propriam ac suam imitari tanti est, ut, vel hoc unum qui nesciat, eum poetae neget nomine dignum Horatius, quando Artis Poet. v. 86.

Descriptas, ait, servare vices, operumque
colores
Cur ego, si nequeo ignoroque poeta salutor?
Cur nescire, pudens prave, quam discere, malo?
Versibus exponi tragicis res comica non vult.
Indignatur item privatis ac prope socco
Dignis carminibus narrari caena Thyestae, § 690.
Singula quaeque locum teneant sortita decentem.

in naturalibus etiam et mechanicis, quod facilius, praesertim autem in moralibus, quod difficilius, § 666, 691.

§ 704

Fuci aesthetici tum definitionem iam vidimus § 688. tum quaedam genera, § 626, 627. Sed eius a veris coloribus discernendi difficultas simul, ac necessitas separatam de eodem tractationem videtur requirere. § 628, 625. Sicut autem veri colores sunt vel austeri, vel floridi: § 693. ita et fucus erit vel nimis austerus, non horridulus, sed horridus, § 634. vel nimis floridus et Iridis instar,

Mille trahens varios adverso sole colores.

Horridulum iam aliquid sonat illud Virgilii,

Arma virumque cano.

Austerius illud est circa medium totius carminis:

Bella, horrida bella,
Et Tyberim multo spumantem sanguine cerno.

Interim rem, de qua agebatur, secundum naturam exprimit verus color, et austeritatis gradus diversus descriptas vices servat, locumque decentem sortitus est. § 703.

§ 705

Huic horridulo colori compara fucum horridum Lucani:

Bella per Emathios plus quam civilia campos,
Iusque datum sceleri canimus, populumque
potentem,
In sua victrici conversum viscera dextra,
Cognatasque acies, et rupto foedere regni
Certatum totis concussi viribus orbis
In commune nefas, infestisque obvia signis
Signa, pares aquilas, et pila minantia pilis.
Quis furor? o! vates! quae tanta licentia
ab ovo?

Sic incipiat scriptor aliquis cyclicus. Color, non suum decenter locum nactus, iustoque saturatior, fucus est. § 703, 688.

§ 706

Silius Italicus iam auspicatur austerius Virgilio. § 704.

Ordiar arma, quibus caelo se gloria tollit
Aeneadum, patiturque ferox oenotria iura
Carthago.

Initium, cui forte satur Horatius iam occlamet: Ohe! ampullas! Huic tamen satis naturalem colorem dixeris comparato cum principiis Claudiani de bello Gethico, quibus in ipso limine furtivae aurum pelliculae, tritus ille fucus, § 626. illitus est:

Intacti quum claustra freti coeuntibus aequor
Armatum scopulis audax irrumpere Argo
Oeteam Colchosque petens, propiore periclo,
Omnibus attonitis solus post numina Typhis
Incolumem tenui damno servasse carinam
Fertur et ancipitem montis vitasse ruinam,
Deceptoque vagae concursu rupis in altum
Victricem duxisse ratem. e. c. usque ad v. 35.

§ 707

Horridus eiusmodi fucus, § 704. non sola singularia potest deturpare, § 708, 706 et genus cogitandi aestheticohistoricum, § 566. pari ratione cavendus est aestheticodogmaticis, et utriusque tum naturalia, quatenus moralibus opponuntur, exhibentibus, tum moralia, § 698. Potest in eum delabi genus cogitandi aestheticodogmaticum theoreticum, potest et practicum, nunc paraeneticum, nunc elencticum, § 576. In his versatus eo magis esse debet sollicitus, ne descriptas migret vices, colorisque naturalis et fucorum limites, quoniam et omne iam dogmaticum meditandi genus habere videtur nonnihil horriduli, § 695. et in moralium coloribus facilior lapsus est, dum duplex de iisdem, nunc exterius, et praecipitanter, nunc interius et penitius perspectis, solet iudicium ferri, § 698. 703.

§ 708

Fucum aestheticopracticum § 707. non eum crassiorem nunc dissuadebimus, in quem invehitur Iuvenalis, sat. 2. quando

Ultra Sauromatas fugere hinc libet, et glacialem
Oceanum, quoties aliquid de moribus audent,
Qui Curios simulant, et Bacchanalia vivunt, § 362.

Subtilior hic culpandus in cogitationibus fucus etiam eorum est, quorum forte nec mala mens, nec malus animus est, licet verioris beatitudinis non satis conscius. Quaeratur e. g. de vero felicitatis colore, quem naturalem et non fucatum explanet aestheticodogmaticus. Sequuntur tunc sui sapientis archetypum, et inde derivatas cogitandi loquendive formulas, Stoici quae dum mordicus tenent, neque sibi evelli ex ore vel animo volunt: horridiores evadunt, asperiores, duriores et oratione, et moribus, et ipsa cogitandi ratione. Cic. de fin. IIII. 78. Hinc in eorum picturas boni, mali, virtutis, beatitudinis, felicitatis fucus inducitur nimis austerus. § 704.

§ 709

Sub eadem hypothesi § 708. sequetur Epicureus aliquis unicam voluptatem, quam si formaverit animo, sicuti facilis est, et in vulgus pervulgata, neque totum caelestis nostrae Veneris systema, sed eius aliquam modo particulam, mente comprehenderit, § 646. temere mollescet in eam levitatem, ut mites forsan aliquos Felicitatis ductus satis feliciter imitetur, quos autem graviores et austeros simul exprimere

iubet horrida Virtus,
Armatumque Fide pectus, Rectique cupido,
Audita asperitate,
Sil. XI. 305.

nolit laetioribus innectere, vel certe leviculo penicillo per male locatum spuriae lucis nitorem obducet, et hinc ponere totum nesciet sine fuco nimis florido. § 704. Peripateticorum in his theoriam denique sequutus a vero Felicitatis colore propius aberit. § 688.

§ 710

Catholica, id est, (ut dicamus, quomodo possumus) universalia, vel perpetualia. (Quint. II. 14.) de moribus, virtutibus et vitiis, ex veritate coloris aesthetici satis exacta, § 552. sibi familiaria reddere pulcre cogitaturus non tantum tenetur, si quando practica dogmatice tangere mens sit, § 707. sed etiam ideo, quia moratum de singularibus, quoque tum strictissime veris, tum heterocosmicis, cogitandi genus illis catholicis et generalibus, veluti notionibus directricibus, utitur in informandis singularium ideis § 653, 547. Si quis Cynicorum ex disciplina virtutem ac mores generatim fucis vero austerioribus adsperserit, virtutem etiam singularem certae personae, quam narrabit, vel finget, eam circumscribet, quae

Sardois videatur amarior herbis,
Horridior rusco, proiecta vilior alga. Virg. Ecl. VII.

§ 711

Si quis in Aristippi praecepta delapsus est, proptereaque virtutem et morum institutionem omnem fucis nimium floridis exprimit, § 704. ex huius officina

Virtutis verae custos rigidusque satelles,

in concreto etiam, et individuo singulari spectandus, § 710. prodibit comtulus, venustulus, delicatulus, purpuram indutus, rosis coronatus, pastillos olens, uti bibit Hymettia mella Falerno diluta,

inter lances mensasque nitentes,
Dum stupet insanis acies fulgoribus, et quum
Acclinis falsis animus meliora recusat. Hor. Serm. II. 2. 4.

§ 712

Quemadmodum omnis quidem eruditio, cum practica, tum theoretica, verior ad veriores rebus ad eam pertinentibus, et singularibus, quae sub se continet, inducendos colores multum facit, § 63-67; tamen nulla facilius fucum vitare dabit ingenio, quod natura mediocriter felix hanc solam imitabitur, quam corrupta praeconceptis opinionibus omnia falso colore tingentibus: § 707-711. sic praesertim artis aestheticae tum verioris magnum adiumentum est ad veros in rebus colores quaerendos, fugiendos fucos, § 68, 69. tum falsae praecepta plus nocent, quam si prorsus artem eiusmodi nescires, § 73. quoniam dum ea sequeris, ut tibi videtur, omnino securus, deliberato consilio naturam deseris fucos et pigmenta captans, § 688, 110. in quae forsan impetu mere naturali non incidisses, § 52.

§ 713

In deceptricibus artium aestheticarum, e. g. rhetoricarum, poeticarum, regulis non tanto cum periculo a veris coloribus ad fucos avocabunt omnino falsae, et adeo falsae, etiam aesthetice, ut ne pulcellam quidem aliquam veri speciem habeant, qua se tueantur: quam illae, quae tum magnis auctoritatibus defenduntur, tum in aliquibus locis exercentur commode, peccant autem in quantitate, quod logici dicunt, et catholicae cogitantur, quae tamen particulariter tantum verae sunt. § 73. Hinc aestheticis tantopere distinguendae paucae venustatum leges immutabili necessitate constrictae, a consiliis aliquando bonis, quae, velut si aliter fas non sit, quidam, tanquam iussi, sequuntur, non raro praepostere. Nam mutantur pleraque praeceptorum caussis, temporibus, necessitate, occasione. Nulla rogationibus plebisve scitis sancta sunt. Decet, ut in picturis atque statuis videmus, variari habitus, vultus, status. Raro reperitur genus praeceptorum catholicorum, ut non labefactari parte aliqua et subrui possit. Quint. II. 14.

§ 714

Quos regulae nimis laxae nondum satis a vero rerum colore deflectunt in fucos, horum multos eo contorquet caeca imitatio. Sentiunt amari probarique, licet horridulas, Catonis alicuius orationes. Cic. de Or. 152. et ecce! quoties placere volunt, ut subito horrescant! § 704.

Quid? si quis vultu torvo ferus, et pede nudo,
Exiguaeque togae simulet textore Catonem,
Virtutemne repraesentet moresque Catonis?
Decipit exemplar vitiis imitabile, Hor. I. ep. 19. 12.

Sentiunt alii delectari non paucos floribus poetarum et Curtii; Hinc tunc demum se disertos putant, quando quibuscunque datis occasionibus efflorescendo lasciviunt. § 254.

O! imitatores, servum pecus! ut mihi saepe
Bilem, saepe iocum vestri movere tumultus!

§ 715

Laudabantur olim Atticorum venusta ingenia. Quorum genera plura sunt, hi, caeci imitatores. § 714. unum modo, quale sit, suspicabantur. Putabant enim, qui horride inculteque dicat, modo id eleganter enucleateque faciat, eum solum attice dicere. Errabant, quod solum, § 713. quod attice, non fallebantur. § 694. Cic. or. 28. Interim, quantus eorum cunque fuerit error, non tamen potuit, quin iisdem aliquando fucos nimis horridos pro veris rerum floridarum coloribus commendaret. § 704, 248, 260. Nunc laudantur ex graecis et romanis auctores suo iure classici, iam austeris, iam floridis usi commodissime coloribus. In quorum imitatione quoniam inprimis considerandum est, ne quid perturbate, ne quid contorte cogitetur, Cic. de Inv. I. 29. caeci imitatores, qui simile quantulumcumque suis deprehendisse per scripta classica satagunt, qui possent aliter, quam colores confundere, sicuti iura coqui, contortisque bellissimis ex Ciceronis alicuius aut omnino Demosthenis cogitandi rationibus ad alienissima fucum facere? § 688.

§ 716

Colores floridi maxime sensus nostros impellunt voluptate, et specie prima acerrime commovent. Saepe tamen ab iisdem celerrime fastidio quodam et satietate abalienamur. § 693. Quanto colorum pulcritudine et varietate floridiora sunt in picturis novis pleraque, quam in veteribus? Quae tamen, etiamsi primo aspectu nos ceperunt, diutius non delectant, quum iidem nos in antiquis tabulis illo ipso horrido obsoletoque teneamur. Quanto molliores sunt et delicatiores in cantu flexiones et falsae voculae, quam certae et severae? quibus tamen non modo austeri, sed si saepius fiunt, multitudo ipsa reclamat. Cic. de or. III. 98. cf. 99-103. et habebis praeclarum in fucos nimis floridos antidoton. § 704.

§ 717

Interim pluribus fucus nimis floridus est suspectus, quam nimis austerus. Minium his, cinnabaris, indicum et purpurissum, facilius fuci iudicantur, quam fucati etiam

peruncti faecibus ora.

Austeram accusationem qui parat, si vel omnes humanitatis terminos transiliat, veritatem odium parientem se pingere, non fucum, sibi videbitur, austeram curationem propinare, non nigrae loliginis succum et meram aeruginem. Austeritatem ut nimis tristem effugiat, vel removendo floridorum mentionem iniicit Ovidius, Trist. I. 1.

Nec te purpureo velent vaccinia fuco,
Non est conveniens luctibus ille color.
Nec titulus minio, neque cedro charta notetur,
Candida nec nigra cornua fronte geras.
Felices ornent haec instrumenta libellos,
Fortunae memorem te decet esse meae.

§ 718

Pari artificio Apelles excelluit, quod unum imitari nemo potuit. Absoluta opera atramento illinebat ita tenui, ut id ipsum repercussu claritates colorum excitaret, custodiretque a pulvere et sordibus, ad manum intuenti demum appareret. Sed et tum ratione magna, ne colorum claritas oculorum aciem offenderet, veluti per lapidem specularem intuentibus e longinquo, et eadem res nimis floridis coloribus austeritatem occulte daret. Plin. hist. nat. XXXV. 10. Tantae molis est poetae fucum nimis austerum et tristem, pictori nimis floridum sollicite vitare. § 717. Vereor tamen, ne festivum illud, quod aiunt, apud Ovidium Trist. I. III. 10. habeat aliquid fucosi lenocinii:

Clauda quod alterno subsidunt carmina versu,
Vel pedis hoc ratio, vel via longa facit.
Adspicis exsangui chartam pallere colore?
Immo vero, quia non erubescunt epistolae.

§ 719

Vitiosum et corruptum cogitandi genus, quod huc usque fucum appellavimus, § 688. Quintilianus dicit casuris, si leviter excutiantur, flosculis nitens, evanescens ac moriens, ut reliqua vitiosa cogitandi genera, comparatione meliorum, quemadmodum lana tincta fuco citra purpuras placet, ac, si contuleris etiam lacernae, conspectu melioris obruitur. Si vero iudicium his corruptis acrius adhibeas, ut fucinis sulphura, iam illud, quod fefellerat, exuat mentitum colorem, et quadam vix enarrabili foeditate pallescat. Luceat igitur haec citra solem, et ut quaedam exigua animalia igniculi videntur in tenebris. XII. 10. Si protraxeris fucatam eiusmodi Venerem ex angulis et umbra in solem et maioris theatri celebritatem, nec illi,

iam manet humida creta, colorque
Stercore fucatus crocodili. Hor. ep. od. XII.

§ 720

Pulcre cogitandis insidere quidam venustatis, non fuco illitus, sed sanguine diffusus debet color, i. e. per ipsam materiae, cogitantis et obiectorum in personalibus praecipuorum naturam determinata lucis aestheticae modificatio. § 688, 622, 623. Cic. de or. III. 199. Ipsa formae dignitas coloris bonitate tuenda est. § 188. Cic. off. I. 30. Hic autem est quidam sine ullo fuco veritatis color. § 423. Cic. de cl. orator. 162. cuius liniamentis flos pigmentorum recentium: defit potius, quam adsit nimius. 298. § 691. Neque tamen desit naturam sequens variatio, § 689. quia naturalis color ultra terminos a natura constitutos protractus et uno tenore continuatus tandem non nisi fucus est. Hinc intelligo Quintilianum, qui Cassio Severo tribuit ingenii plurimum, acerbitatem miram, summam urbanitatem, tamen in eodem non gravitatem solum, sed etiam colorem orationis desiderat, quoniam stomacho et amaris salibus plus, quam consilio, dederit. X. 1.

§ 721

Veniamus ad aliquas colorum oppositique coloribus fuci species, exempli gratia. I. A Cicerone desideratur in caeternis oratoribus urbanitate quadam colorata oratio. Quaesitusque: Quis est ille tandem urbanitatis color? Nescio, inquit, tantum esse quendam scio. Id tu, Brute, intelliges, quum in Galliam veneris. - In vocibus nostrorum oratorum recinit quoddam et resonat urbanius. Nec hoc in oratoribus modo apparet, sed etiam in caeteris. de cl. orat. 170. An hic est color idem illud, nescio quid, quod nunc Galli suis solis quidam tribuunt, externis denegant? Fucum illius similem ostendit Catulli Suffenus,

Homo venustus, et dicax, et urbanus,
qui modo scurra,
Aut si quid hac re tritius, videbatur.

Idem miram fucorum et apertae foeditatis miscelam exhibet; in poematibus quando

bellus ille et urbanus
Suffenus, unus caprimulgus ac fossor
Rursus videtur. Tantum abhorret ac mutat.

§ 722

II. Coniungam, uti coniunctum in Rutilii dicendi genere fuisse apud Ciceronem est. de cl. or. 113. colorem tristem et severum, acrem atque vehementem. Primus est color luctibus conveniens, non ita reliqui, nisi quibusdam tragicis. Est tamen verus quidam severitatis color, non modo non invidiosus, sed etiam popularis. Severitatem enim lego apud Ciceronem Fam. VIIII. ep. 14. non veritatem animadversionis tum bonis omnibus, tum infimo cuique gratissimam. Est verus quidam color ex pudore relucentis acrimoniae, cuius totum genus excellet e. g. in caussis, in quibus potest inflammari animus iudicis acri et vehementi quadam incitatione. Cic. Or. II. 185. Quanquam dubium non est, quin exordium dicendi vehemens et pugnax non saepe esse debeat. 317. Cicero tamen, operum colores qui satis norat, vehementer se agere fatetur, iracunde, negat. Philipp. VIII. 16.

§ 723

Hos colores mentiuntur fuci e. g. eorum qui fronte gravi et tristi supercilio utilitatibus fisci contumaciter adsunt, quos nunquam principibus defuisse putat Plinius Pan. 41. et omnis non iocis tantum ac hilaritati; sed etiam humanitati contraria severitas in cogitando iudicandoque. Acerbam eiusmodi severitatem amet una

Eumenidum intento turba severa foro.
Prop. IIII. 11.

Veram et fucatam acrimoniam pingit una Cicero, mores pulcre cogitaturi formans de Or. I. 182. quando: Haec, ait, adiuvant in oratore: lenitas vocis, vultus, pudoris significatio, verborum comitas. Si quid persequare acrius, (hic habes verum colorem, § 722.) ut invitus et coactus facere videare. - Ea omnia, quae proborum, demissorum, non acrium, non pertinacium, non litigiosorum, non acerborum sunt, (habes fucum pertinacis et acerbi litigatoris) valde benevolentiam conciliant. Quemadmodum vehemens proprie et recte Macrobio VI. 8. nimio impetu ac vi mentis instructum significat, M. § 699: ita genus cogitandi vehemens et atrox fucum potius, quam verum ac laudabilem colorem, prae se feret, nisi admisceatur eidem genus lenitatis atque mansuetudinis. Cic. de or. II. 200.

§ 724

Hinc mollienda est in plerisque alio colore asperitas orationis. Quint. XI. 1. Unde colligas et asperum cogitandi genus colorem esse, et genus illud lenitatis atque mansuetudinis, § 723. quo gnarus aliquis animorum tractandorum artifex assequatur, ut aliquid eorum quoque caussa videatur facere, contra quos armatus est. Iungamus luctibus convenienti colori, § 722. necessarium periclitanti sollicitudinis colorem, eumque, quem sola habet poenitentia, si nulla contingit iis, qui peccaverant, excusatio. l. c.

Adspice, quot submittat humus formosa colores! Prop.

At cave, ne in fucum degenerent vel nimium trucis atque violenti, vel effaeminati, cogitandi generis, ne in foedam desperantium trepidationem, aut vilem ac humilem ante factorum exsecrationem ac palinodian.

§ 725

III. Est SUBMISSUM COGITANDI GENUS, animi viribus ac impetui parcentis propter reverentiam. Quod quamdiu tantum sibi temperat ab affectanda ubertate, dignitate, exacto veri studio, nitore, ac ornatu, argumentationibus et contentione vehementioribus, quantum vel debita cogitanti, si qua debetur ipsi, reverentia, vel ea, quam ipse debeat nunc rebus ac personis, de quibus aut contra quas meditatur, nunc futuris suae meditationis spectatoribus praecipuis, κατ' ἤθη, § 698. postulaverit: verum et naturalem colorem servat, § 622, 623. Neque negliget moratum hoc, § 226, 227. et aequabile, § 267. et strictius etiam temperatum cogitandi genus, § 270. regulam illam apud Ciceronem, Off. I. 90; Recte videntur praecipere, qui monent, ut, quanto superiores simus, tanto nos submissius geramus.

§ 726

Quam primum autem submissum cogitandi genus eo deprimitur, ut vel obliviscatur pulcre cogitaturus suae dignitatis, vel falsam et superstitiosam reverentiam, nescio quibus, nunc rebus, nunc personis exhibens rependove simulans, eadem retrahi se patiatur ab illa copia, dignitate, professione veritatis, ornatu, reprehensione, contentione tandem et impetu animi, quae prae se ferre decenter eleganterque potuisset: tunc idem humile, submissum, molle, effaeminatum, fractum atque abiectum cogitandi genus, uti βάθος, § 217. ita fucus est. § 688, 725.

§ 727

Hinc Quintilianus, XI. 1. in vitiis numerat submissum cogitandi genus concitatis in caussis, i. e. quas salva decori verioris reverentia tamen omni animi impetu diligentiaeque nervis, omni cum copia, dignitate, ornatu ac ardore agi non oporteat solum, sed etiam necesse sit. Ibidem in aliis huc admodum facientibus exemplum adfert Socratis cuius ad absolutionem profuisset, si conciliasset oratione submissa, § 726. iudicum animos sibi, qui tamen, quoniam id eum minime decuisset, sic egerit, ut, qui poenam suam honoribus summis esset aestimaturus. Hic addit: Quando ab hominibus sui temporis parum intelligebatur, posterorum se iudiciis reservavit, brevi detrimento iam ultimae senectutis aevum, omnium saeculorum consequutur.

§ 728

Pergit Quintilianus l. c. Scipionem Africanum commemorare, qui patria cedere, quam cum Tribuno plebis, humillimo homine, de innocentia sua contendere maluit. Tanti putavit heros genus cogitandi male submissum cavere, § 726. Fontes eius, auctore Quintiliano, sunt, humiliera illa vitia, submissa adulatio, vilis pudor, in omni negotio neglecta auctoritas, quae fere accidunt his, qui nimium blandi esse volunt. Adeo gravis submissi cogitandi generis adversarius, quando fucus est, quaerit tamen: Quis vero nesciat, quin nonnunquam, summittenda sit et contrahenda oratio, ne iudex eam vel intelligere, vel capere non possit? § 725. Idem in Cicerone laudat, qui ne in caussa Cluentii quidem, etsi mater huius palam caput filii petebat, oblitus est reverentiae, quae parentibus debetur, iubetque ipsa re minore ac minus infesta orationem adhuc leniorem et submissiorem.

§ 729

IIII. Et ERECTUM ET AUDAX COGITANDI GENUS animi vim ac impetum intendentis propter dignitatem, quo elate cogitatur et dicitur, licet non semper sublimiter, § 287. In hoc cavendus est fucus arrogantiae, V. Est ludicrum et iocosum, in quo vitetur affectata scurrilitas, praesertim in parum modestis ac pudicis, et generatim, ne nimium ridiculus videri velis. VI. Est grave, in quo ne qua senilis auctoritas immatura deprehendatur. VII. Est dulce, cuius decoctam aversatur dulcedinem Cicero. Sed satis de his. § 692.

§ 730

Argumenta quorum (vel unica, vel potior, vel nunc maxime consideranda;) vis est, lucem datae perceptioni affundere, sunt DECLARANTIA (explicantia). Dabunt itaque perspicuitatem vel intellectualem, RESOLVENTIA (analytice) quale est definitio propriam cuiusvis rei vim declarans, Cic. de Or. I. 190. vel sensitivam, § 614, 618. nunc absolutam certe, § 617, 625, nunc omnino nitorem aliquem exhibent, et a potiori dicuntur ILLUSTRANTIA (pingentia). Cicero, Fam. V. ep. 13. saepius dicendum, et non significandum modo, quod fieri potest obscurius, sed etiam declarandum iudicat, quod optat Lucceium clare perspicere.

§ 731

Iustissima vitandi fuci cautio, S. XXXXII. suadebit in argumentis et figuris pingentibus ac illustrantibus § 730; 26, praesertim ea tantum ornamenta sectari, quae praeter illustrationem simul ubertati, dignitati, verisimilitudini, reliquisque cogitandorum gratiis, vel singulis serviant, vel saltim aliquibus, § 142. quae vero tantum pinxerint, praetereaque nihil ad totius pulcritudinem conferre videantur, parca manu adspergere, vel ambitiosa recidere, § 164.

§ 732

Perceptiones praegnantes, M. § 517. et complexae, M. § 530. et ipsae, caetera si fuerint paria, magis splendent, quam minus complexae; et totius quam ingrediuntur, meditationis possunt argumenta fieri illustrantia, § 730. Hinc minus praegnantibus, minus complexis pulcre praeferuntur, praesertim quando ipsae adhaerentes perceptiones tamen aliquid simul probant, vel movent, § 731. Hinc magnum epithetorum bene lectorum artificium. Exemplis abundant pulcra omnia. Virgilii sumamus eclogam in primis eius poematibus primam. Ibi non dicit: Amaryllida canta, sed:

Formosam resonare doces Amaryllida silvas,

non dicit:

Haec urbs multum alias inter caput extulit urbes,

sed tantum,

Quantum lenta solent inter viburna cupressi.

Non dicit libertatem sibi venisse seni, sed:

Candidior postquam tondenti barba cadebat.

Non scribit: Nunquam illius obliviscemur, sed:

Ante leves pascentur in aethere cervi,
Et freta destituent nudos in littore pisces;
Ante pererratis amborum finibus exsul
Aut Ararim Parthus bibet, aut Germania Tygrim,
Quam nostro illius labatur pectore vultus.

Tandem non ait: iam vesper adest, sed:

Iam summa procul villarum culmina fumant
Maioresque cadunt altis de montibus umbrae.

§ 733

Quoniam HYPOTYPOSIS, vivida alicuius descriptio, non illustrat solum, § 618, sed etiam probat, § 550, 551. inter meliora pingentium argumenta merito refertur, § 731. DIATYPOSIS est hypotyposis ardentior. Hinc diatyposis est in argumentis illustrantium optimis, § 731, cuius species est CHARACTERISMUS, diatyposis moratior. § 226. Exempla dabit Lucianus, et Theophrastus, et huius imitator in Gallis princeps.

§ 734

Una perceptionum connexarum et coniunctarum, s. sociarum alteram potest declarare, imo etiam illustrare, § 730, si simul cum hac attendatur vivide, M. § 516, i. e. comparetur. M. § 626. Hinc substitutio illius pro hac pulcre cogitanda, vel coniunctio illius cum hac, non sine vividitate, dabit ARGUMENTUM illustrans A COMPARATIS; quod aliqui dicunt A MEDITATIONE, § 730, nos dicamus figuram, § 26, COMPARATIONEM et collationem LATIUS, quae complectitur assimilationem, sed in multa etiam alia argumentorum genera diffunditur, quam quae petantur a simili. e. g.

Tantaene animis caelestibus irae? Aen. I. 15.

et Carthaginis statim sequens illustratio 1) ab aetate 2) ab incolis 3) a situ 4) a divitiis 5) a studiis belli 6) a favore Iunonis, v. 16-22. Hinc odium in Aeneam, comparatis caussis aliis, v. 23-36. Tandem meditationis epiphonema:

Tantae molis erat Romanam condere gentem.

§ 735

Sicut in argumentis augentibus augmentum, § 330, in probantibus aetiologiam, § 545. figuram vidimus ita principem, ut reliquas ad augendum probandumve pertinentes sinu suo comprehendere videantur singulas: ita comparationem latius dictam in figuris illustrantibus generalem habeamus et principem, § 734, sine qua ne hypotyposis quidem esse potest, § 733. et ad quam, velut fontem, reliquae tandem altius consideratae concurrunt. Nam quoniam ex uno simili, aequali, congruente, generatim, notabilius eodem, cognosci, hinc et vividius cognosci, illustrarique potest, § 730. alterum simile, aequale, congruens, et notabilius idem: M. § 70, 572. comparatio latius dicta sub se comprehendet argumentum illustrans 1) a simili, aequali, congruente, notabilius eodem, quod figura dicitur a potiori ASSIMILATIO, § 734. si similia, aequalia, congruentia, notabilius eadem coniungantur. Potest et earundem unum cogitando substitui pro altero.

§ 736

Assimilatio quo similiora, quo minus inaequalia, quo magis congruentia, et proportionata, secundum analogi rationis trutinam, inter se comparabit, hoc erit illa pulcrior, § 735. Praedicata assimilatis l. comparatis communia TERTIUM COMPARATIONIS dicuntur. In diiudicando tertio comparationis quantitatis etiam est quaedam dimensio, § 314, 315. Argumentum illustrans a simili non potest a sanae mentis homine ideo proferri, ut unum in comparatis habeatur pro totaliter eodem cum altero, M. § 269. hinc inter haec detecta quadam differentia perperam omne simile claudicare dicitur. Si in cogitatione A velis illustrare C, hinc assumas B simile ipsi A, in quo idem C belle possis et nitide contemplari, A SUBIECTUM ASSIMILATIONIS per B, TERMINUM ASSIMILATIONIS; simile non claudicans, illustratur, qua tertium comparationis C, etiamsi B possit habere D praedicatum quoddam, quod non est in A. Si vero C illud ipsum tertium comparationis constitutum, cuius gratia omnis peragitur assimilatio, longe se tamen aliter habeat, vel qualitate, vel quantitate, vel utraque, secundum ipsam analogi rationis trutinam, in B, quam in A, tunc laborare pulcritudinem assimilationis non negaverim, § 315.

§ 737

Assimilatorum in tertiis comparationis detecta quantitatis differentia saltim excusationi locum dabit, § 736; qualis est:

Si magna licet componere parvis,

et Ovidii Trist. I. 5. pietatem uxoris suae comparantis cum pietate Liviae matronali:

Grandia si parvis assimilare licet.

Assimilationis exemplum dabit Ciceronis Hortensius: Ut ii, qui combibi purpuram volunt, sufficiunt prius lanam medicamentis quibusdam: sic litteris talibusque doctrinis ante excoli animus et ad sapientiam concipiendam imbui et praeparari debet. Idem pro Roscio: Ut ignis, inquit, in aquam coniectus continuo restinguitur et refrigeratur: sic recens falsum crimen, in purissimam et castissimam vitam collatum, statim concidit et exstinguitur. Item: Ut non frugem, neque arborem in omni agro reperire possit; sic non omne facinus in omni vita nascitur.

§ 738

Regulam, quae iubet argumentis tantum illustrantibus praeferre simul aliam utilitatem exhibentia, § 731. sic illustrat assimilando Quintilianus VIII. 3: An ego fundum cultiorem putem, in quo mihi quis ostenderit lilia et violas et amoenos fontes scaturientes, quam ubi plena messis aut graves fructu vites erunt? Sterilem platanum, et tonsas myrtos, quam maritatam vitem, et uberes oleas, praeoptaverim? Habeant illa divites, licet, quid essent, si aliud nihil haberent? - Et ego in ordinem et certa intervalla meas arbores redigam. Quid enim, quaeso, illo quincunce speciosius? quid, in quamcumque partem spectaveris, rectius? Sed protinus in id quoque prodest, ut terrae succum aequaliter trahant. Oleae cacumina in altum exsurgentia ferro coercebo, in orbem se formosius fundet, et protinus fructum ramis pluribus feret. Decentior equus, cui adstricta ilia, si idem velocior. Pulcer adspectu si athleta est, cuius lacertos exercitatio expressit, idem est certamini paratior. Nunquam vera species ab utilitate dividitur.

§ 739

Assimilationis hoc § 735. in genere id est praecipue custodiendum: ne id, quod similitudinis gratia adscivimus, aut obscurum sit, aut ignotum. Debet enim, quod illustrandae alterius rei gratia assumitur, ipsum esse clarius eo, quod illuminat. Quare poetis quidem permittamus sane huiusmodi exempla:

Qualis ubi hibernam Lyciam Xanthique fluenta
Deserit, aut Delon maternam invisit Apollo.

Non idem decebit oratorem, ut occultis aperta demonstret. Quint. l. c. Efferamus legem generalius: Terminus comparationis et illustrationis omnis, hinc et assimilationis, spectatoribus nostris, quos praecipue debemus accendere, sit notior ac vividior subiecto comparationis, illustrationis, et hinc etiam assimilationis, § 736. Hinc poeta, qualis Virgilius, lectores suos potissimum attendendos per mundum graecae mythologiae poeticum versatissimos qui potuit supponere, recte potest assimilationem instituere, quam habet Quintilianus, sicut et illam Didus in templum venientis, Aen. I. 502:

Qualis in Eurotae ripis, aut per iuga Cynthi
Exercet Diana choros, quam mille secutae
Hinc atque hinc glomerantur Oreades; illa pharetram
Fert humero, gradiensque deas supereminet omnes,
Latonae tacitum pertentant gaudia pectus;
Talis erat Dido, talem se laeta ferebat
Per medios instans operi regnisque futuris.

§ 740

Orator, populum praesertim auditorem qui tenetur animadvertere, neque mythologum, neque geographum affatim, his assimilationibus abstinet, cum poeta Christianis scribente, § 600. In bucolicis assimilatio pulcra est:

Alba ligustra cadunt, vaccinia nigra leguntur,

licet possit esse lectori, neque ruris neque botanices perito, subobscurus assimilationis terminus, quoniam eiusmodi lectorem non habent obiectum suum personale primarium bucolica.

§ 741

Illud, de quo dixi, similitudinis genus ornat orationem, facitque sublimem, § 336. floridam, § 693. nunc mirabilem. Nam quo quaeque longius petita est, hoc plus affert novitatis atque inexspectata magis est. Quint. l. c. Longius petitam opponit vulgaribus. Nihil profecto magis absonum, quam illustrationes tritas ac vulgares propinare pulcra exspectantibus. Quoniam enim, quam primum coeperis, nauseam movent, et audiendi spectandive, generatim attendendi fastidium; qui possint intendere claritatem illustraturae, quam tamen exstinguunt et opprimunt? His autem decantatis et tritis a Phoebo, ab Alexandro M. a sole comparationibus novas potius et inusitatas opponerem, quam longius petitas. LONGIUS PETITUM est ARGUMENTUM, in quo committitur saltus aesthetice illegitimus, cuius elegans scilicet combinatio cum re praesertim cogitanda difficulter est aut prorsus non est observabilis analogo rationis praecipuorum, quos attendere debes, spectatorum, ob perceptionum intermediarum, sed omissarum, multitudinem. Argumenta, hinc figurae, illustrationes, comparationes, et similitudines longius petitae, quia circa patulum orbem morantur, § 138. rotunditati inimicae, dum hiatum pandunt, § 166. contra unitatem aestheticam, § 439. quoniam terminus et subiectum comparationis adeo distant, ut nulla possit eleganter in iisdem deprehendi inseparabilitas, hinc attentionem distrahunt potius, quam aequabiliter diffundunt, haerere potius et desperare iubent, quam ad ἔξοχον usque continuare, quamcunque novitatis speciem mentiantur, cavendae potius et recidendae sunt, quam admirationis gratia captandae.

§ 742

Comparatio latius dicta, figura princeps illustrantium, § 735. comprehendit sub se 2) comparationem partis cum toto, totius cum partibus, superioris, generum, specierum cum inferioribus generibus, speciebus et individuis, inferioris, individui, speciei, generis cum superiore, specie, vel genere, sub quibus contineatur. Quis enim nescit ex toto partem, ex ungue leonem, ex generibus species et individua, ex Sinone Pelasgos, ex Graecis homines cognosci, vividius etiam, hinc illustrari posse? § 730. Quoniam autem totum maius suis partibus, et conceptus superior maior ac latior est, et plura sub se comprehendens, quam inferior, sub eodem cum aliis comprehensus, descriptam hanc comparationem eiusmodi conceptuum liceat dicere COMPARATIONEM MAIORIS AC MINORIS, si subiectum comparationis fuerit minus, pars, vel inferior quidam conceptus, ADSCENDENTEM; si subiectum comparationis fuerit maius, totum vel superior quidam conceptus, DESCENDENTEM.

§ 743

Comparatio adscendens est a) si partem et varium aliquod certi totius ex eiusdem toto reddamus illustrius. Virgilius Georg. I. in primis coloni regulis legit, praediscere:

patrios cultusque habitusque locorum,
Et quid quaeque ferat regio, quid quaeque recuset.

Quoniam de cultu et habitu unius loci loquitur, quem unus aliquis avarus agricola, v. 46. possideat, minutulam telluris partem habet subiectum comparationis, quid per huius patrios cultus et habitus praediscendos intelligat, illustraturus terminum comparationis sibi sumit, huius agri totum, omnem tellurem, per quam ubique

Hic segetes, illic veniunt felicius uvae,
Arborei foetus alibi, atque iniussa virescunt
Gramina.
Continuo has leges aeternaque foedera certis
Imposuit natura locis, quo tempore primum
Deucalion vacuum lapides iactavit in orbem.

§ 744

Comparatio adscendens est b) si perceptionem aliquam inferius et magis determinatum sistentem illustremus per perceptionem, quae distinctius inferioris superius, ac minus determinatum exhibeat. Erit hinc comparatio adscendens huius indolis illustratio α) individui per suam speciem vel genus aliquod, sub quo datum individuum contineatur. Mercurius ipse Didonem metuendam Aeneae persuasurus: comparat cum eadem eius sexum, veluti genus:

Varium, inquiens, et mutabile semper
Foemina.

Aen. IIII. 569. β) speciei per suum quoddam genus. Species oeconomiae rusticae, agricultura:

curis acuens mortalia corda,

Georg. I. 123. illustratur a suis generibus:

labor omnia vincit
Improbus et duris urgens in rebus egestas.

γ) genus per genus suum superius. Genus seminum degenerantium post aliquot annos ibidem illustratur a genere suo tantum non supremo:

Sic omnia fatis
In peius ruere ac retro sublapsa referri.

§ 745

Hanc comparationem adscendentem in speciem vel genus aliquando dicunt illustrationem a loco communi, nunc a sententia, § 526. nunc per praedicamentorum 10 loculos quaerere suadent, et spondent inventum iri. § 133, 134. Nobis naturali ratione si quid argumentorum eiusmodi se pulcre cogitaturis offerat, eo faciemus idem maioris, quia sic illustrat, ut 1) semper simul probet, § 547-549. quod elegans est, § 731. 2) medium heuristicum elegantioris comparationis esse possit, quoties cogitato A individuo, specie, vel genere quodam primo venerit in mentem B, sub quo A contineatur, velut ipsi A superior species, vel genus subalternans. Hoc ipsum autem B deinde secundum associationem idearum notionumve naturalem reproducat perceptiones alias, praeter A, sub se contentas, C, D, E. e. c. vel individuorum sub eadem specie, vel conspecierum cum A sub eodem genere, vel congenerum cum A sub eodem genere superiore contentorum, nunc unius, nunc plurium. Tunc enim illustratio ipsius A per B erit comparatio adscendens, unde nascatur illustratio ipsius A per C, vel D, vel E, unum vel plura, assimilatio. § 735.

§ 746

Comparatio descendens § 742. erit a) si totum aliquod illustretur α) vel aliqua eiusdem ex parte, β) vel enumeratione plurium in eodem toto contentarum partium et notarum, quam PARTITIONEM logici vocant. Aeneas illustraturus:

Instar montis, equum,

ut ex partis data magnitudine metiantur secum auditores partium reliquarum molem et totius amplitudinem, comparatione descendente in unam partem addit:

sectaque intexunt abiete costas.

Aen. II. 16.

§ 747

Partitio § 746. vel occultior latet in omni definitione, descriptione, et hypotyposi, cum suis speciebus, § 733. quoniam definiendum describendumve totum omne quarundam notarum et partium illustratur inter definiendum et describendum recensione, qua simul argumentum probans nanciscimur. § 550, 731. vel apertior et elegantius elaborata peculiaris figurae nomen strictius retinet, donec communi mox indicanda denominatione cum alia comparatione descendente, quae sequetur, comprehendatur. Poterit involvi praeteritionibus et synathroismi quadam congerie, copiae documentum. § 148. Poterit illi, quod partimur, quaesitam magnitudinem et dignitatem conciliare satis gravium partium ἐξαρίθμησις, § 298, 348. praeter illustrationem § 731. Quantum analogo rationis decedit intensivae lucis et distinctionis in singulis notis et partibus, tanto magis numero partium notarumve gaudet extensiva claritate, § 730. Unde primarium pulcrae meditationis obiectum totum aliquod, non temere, si belle cogitare volueris, sine quadam illius partium declaratione dimittatur. Hanc tamen completam explicite ponere ob oculos vix suaserim. Praestat inchoatam nonnihil continuare, neque tamen ante absolvere, quam quasdam eius partes ita in umbram conieceris, ut videatur spectator adhuc habere, quae sibi ipse tractet, quae latent, forte meliora putaturus et plura, quam si totum partiundo videaris exhausisse. § 654.

§ 748

Virgilium euntem per partes clipei, quem Aeneae mater donabat, iam vidimus. § 459. Catullum c. 63. ubi partitur:

Vestem, quae priscis hominum variata figuris
Heroum mira virtutes indicat arte,

sequatur, qui volet, a v. 52-265. ubi tamen Talibus pergens, non his, indicat se partitionem nondum absolvisse, § 747. Suppartitionem aliquam, ut cum schola barbare loquar, excerpamus:

At parte ex alia florens volitabat Iacchus,
Cum thiaso Satyrorum et Nysigenis Silenis,
Te quaerens, Ariadna, tuoque incensus amore.
Qui tum alacres passim lymphata mente furebant,
Euoe bacchantes, euoe capita inflectentes.
Horum pars tecta quatiebant cuspide thyrsos,
Pars e divulso iactabant membra iuvenco,
Pars sese tortis serpentibus incingebant,
Pars obscura cavis celebrabant orgia cistis,
Orgia, quae frustra cupiunt audire profani.
Plangebant alii proceris tympana palmis,
Aut tereti tenues tinnitus aere ciebant,
Multi raucisonis efflabant cornua bombis, e. c.

Confer Ovidii descriptionem regiae solis, Met. II. 5-18, et Corynnae cum suo:

Singula quid referam?

inchoatam potius, quam omnibus partibus absolutam explicite.

§ 749

Comparatio descendens § 742. erit b) si superius quoddam, vel genus, vel species, illustretur per inferiora, quae sub se continet, vel unum, vel plura. In priori casu erit exemplum, § 526. in posteriori divisio, quam ad completionem saltim ultra dimidium processisse si aesthetice verisimile est, INDUCTIO AESTHETICA. DIVISIO, enumeratio perceptionum sub aliqua data contentarum, aesthetica cum partitione, vel completae vel incompletae, si cogitentur elegantius, ut figurae, nomine DISTRIBUTIONIS insigniuntur. § 747. Huius igitur indolis comparatio descendens illustrabit α) genus quoddam superius per inferius, quod sub se contineat, genus, vel speciem, vel individuum, nunc unum, nunc plura; β) genus infimum per suam speciem et individuum, et perceptionem sub eo contentam vel unam, vel plures; γ) speciem per individuum, quod illa sub se continet, vel unum, vel plura.

§ 750

Exemplorum exempla maiora sint omnes primo fabulae, § 526. Aeneis splendide declarat:

tot volvere casus
Insignem pietate virum, tot adire labores.

Pluribus Ilias exemplis illustrat illud:

Si quid delirant reges, plectuntur Achivi.

Lucretius Veneris imperium declarat exemplis primo satis generalibus:

Per te quoniam genus omne animantum
Concipitur, visitque exortum lumina solis.
Aeriae primum volucres te, diva, tuumque
Significant initum perculsae corda tua vi.
Inde ferae pecudes persultant pabula laeta,
Et rapidos tranant amnes. Ita capta lepore
Illecebrisque tuis omnis natura animantum
Te sequitur cupide, quo quamque inducere pergis.

Neque tamen acquiescere prius potuisse videatur, quam donec exemplis imperium Veneris illustrando descendit usque ad singularem personam, et suppositum Mavortis:

in gremium qui saepe tuum se
Reiicit aeterno devinctus vulnere amoris,
Atque ita suspiciens tereti cervice reposta
Pascit amore avidos inhians in te, dea, visus, e. c.

v. 38.

§ 751

Idem generalibus suis assertis:

saepius olim
Relligio peperit scelerosa atque impia facta,
Tantum relligio potuit suadere malorum,

non species superstitionum innumeras includit exempli gratia, sed unum aliquod atrox factum:

Aulide quo pacto Triviai virginis aram
Iphianassai turparunt sanguine foede
Ductores Danaum delecti, e. c.

Nec Homerus subsistit in enarrandis navium Troiam petentium aliquibus speciebus singularum in enumerationem descendens. Virgilius sibi non satisfacit generali quadam distributione per Italiam bellum Aeneae parantium:

Ardet inexcita Ausonia atque immobilis ante.
Pars pedes ire parat campis, pars arduus altis
Pulverulentus equis furit; omnes arma requirunt.
Pars laeves clipeos et spicula lucida tergent
Arvina pingui, subiguntque in cote secures,
Signaque ferre iuvat sonitusque audire tubarum.

VII. 628. Sed progreditur descendendo ad singularia, v. 630-817.

§ 752

Cuius altius rimati sumus rationem, § 556-565. ex qua deduximus, § 569, 575. quam genus cogitandi tum simpliciter dilucidum in aestheticis, tum splendidum inprimis postulat § 625. regulam illam heic, suo maxime loco, liceat denuo commendare, generatim et terminis in schola receptis expressam: Si genus cogitandi logicum et scientificum obiecta sua primaria, ne exceptis ipsis quidem individuis, ubi caetera paria sint, lubentius in abstracto considerat: pulcre cogitaturus analogo rationis suas materias praecipuas non in concreto solum, sed etiam in determinatissimis, in quibus potest, hinc in singularibus, suppositis, personis, factis, quoties datur, lubentissime contempletur. M. § 149.

§ 753

Hinc comparatio adscendens non temere penetrabit sese in tota maxima, et summa rerum genera, quando subiectum comparationis aeque bene non illustrari solum, sed etiam probari potest comparato toto quodam propiori, specie, vel genere minus remotis, § 575, 752; quoniam haec sine ratione transiliendo produceres argumentum longius petitum, § 741. et primariis tuis spectatoribus forte minus cognitum eligeres terminum comparationis, ac huius subiectum est. § 736, 739. quoniam superiorum generum, totorumque maximorum notitia plerumque scientiis in abstractiores considerantibus solum acquiritur. § 567. Sic in comparatione adscendente, quam § 743. exhibet, Virgilius non provocat ad necessariam rerum omnium diversitatem, M. § 269-272. quae ne tunc quidem erat incognita, sed in tellure subsistit, eiusque diversitate fructuum.

§ 754

Hinc comparatio adscendens commemorato toto vel superiori lubentissime suam facit occasionem ex hoc toto vel universali descendendi denuo in quasdam compartes subiecti comparationis et alia congenera, vel conspecies, § 745. quoniam sic totum et genus magis in concreto sistitur, § 752. Abstractis suis quantuliscunque l. c. Virgilius statim subnectit determinatiora, quibuscum, ut ita dicam, possint intra mentem in vividius quoddam concrescere:

Nonne vides, croceos ut Tmolus odores,
India mittat ebur, molles sua thura Sabaei,
At Chalybes nudi ferrum, virosaque Pontus
Castorea, Eliadum palmas Epiros equarum?

§ 755

Hinc § 752. comparatio descendens partibus in abstracto tantum distinguendis, e. g. per limites mensoria ratione constitutos, notis et characteribus mente sola per intellectum concipiendis, differentiis genericis, vel etiam specificis, quae semper aliquid relinquunt indeterminati, caetera si fuerint paria, praeferet partes in concreto sensibus ipsis observabiles, quales in agris arcifiniis, notas et characteres sentiendo imaginandoque simul probe assequendos, differentias generis inferioris, prae differentiis superioris, speciei s. specificas prae differentiis genericis, et his omnibus numericas praeferet, si pulcre cogitari volet, ut barbare loquar, haecceitatis apprime studiosa. M. § 517.

§ 756

Exempla, inductiones, divisiones et distributiones, § 749. genus superius illustrantes per inferius, sunt bonae; per species, sunt meliores; per individua, sunt optimae, § 755. Apud Ovidium habes Metam. III. 206:

Dum dubitat, videre canes.

Horum sunt genera, sunt species, sed genera negliguntur, species determinatissimae, neque tamen nisi propriis innexae nominibus recensentur:

primusque Melampus
Ichnobatesque sagax latratu signa dedere,
Gnossius Ichnobates, Spartana gente Melampus.

Ad hos postquam 35 nominaverat, non sine differentiis quibusdam numericis, tamen addit:

Quosque referre mora est.

225. § 747.

§ 757

Utinam tot antiquorum exemplis, quae sane non inadvertentibus excidisse difficultas idem ausum satis docebit, excitari possint pulcra ingenia, ut in hac potissimum arte quaerant excellere, si rationibus minus moveantur § 752. Nobis ad alias exemplorum distributionumque regulas festinandum est. Exempla, divisiones, inductiones et distributiones si recte notiora postulantur, ac illustrandum per easdem superius, § 739. relative ad obiectum pulcre cogitaturo personalium primarium legem intellectam tantum admittimus, § 740. Ovidius bene suo voto, Trist. I. 1. 2, 3:

Neve, precor, magni subscribite Caesaris irae

primo comparationem adscendentem, quae simul color sit, § 745, 545. adiungit:

Saepe premente deo fert deus alter opem.

Nunc dictum suum illustrat exemplorum inductione, quae voti fiunt similia:

Mulciber in Troiam, pro Troia stabat Apollo,
Aequaque Venus Teucris, Pallas iniqua fuit.
Oderat Aenean propior Saturnia Turno,
Ille tamen Veneris numine tutus erat.
Saepe ferox cautum petiit Neptunus Ulyssem,
Eripuit patruo saepe Minerva suo.
Et nobis aliquod, quamvis distamus ab illis,
Quid vetat irato numen adesse deo?

Suis enim primariis spectatoribus quid rebus Troianis notius erat, et deorum per easdem ministeriis? § 740.

§ 758

Quoniam nova antiquis, loco propiora remotioribus notiora exemplis supponi generatim possunt, M. § 512. caetera si sint paria, praeferantur antiquis recentia, peregrinis patria, et spectatori, quem inprimis optas, domestica. § 757. Dialogus de oratoribus, quem alii Tacito, Quintiliano quidam tribuunt, 8. Lubentius, ait, novis et recentibus, quam remotis ac oblitteratis exemplis utor. Quae ita sunt antiqua, simul ut obsoleta, oblitterata, vel usu longo trita et antiquata videri possint, pulcre postponuntur ita novis, ut simul habeant, quo iustum novitatis studium excitare queant, ac alere. § 741. Virgilius laudes vitae rusticae illustraturus exemplis non graeca petit, nec Asiam, nec Aegyptum, sed romanis potissimum scribens patrias antiquitates consulit, Georg. II. 532:

Hanc olim veteres vitam coluere Sabini,
Hanc Remus et frater. Sic fortis Hetruria crevit,
Scilicet, et rerum facta est pulcerrima Roma,
Septemque una sibi muro circumdedit arces.
Aureus hanc vitam in terris Saturnus agebat.

§ 759

In hac lege probe notandum est, adiectum illi: caetera si sint paria. § 758. In recentibus enim exemplis multae possunt esse rationes non raro, cur postponenda sint auctori prudenti vetustioribus. e. g. 1) si recentia vel vere non habeant eximium illud, quod per eadem illustrandum est, in tanta luce, in quanta vetustas habuerat, vel saltim ob invidiam nondum intermortuam et solitas acti temporis laudationes aequare prisca statueretur contra verisimilitudinem, saltim eam, de qua § 486. Hinc est apud Virgilium loco citato satis altum silentium de agricultura italica sui temporis, simul autem consilium, ut in tali casu domestica tamen, licet olim facta, praeferantur, si potest fieri, vetustis et peregrinis simul. Tempore praesentia beatae vitae rusticae exempla prolaturus, in ecstasi philosophicopoetica, v. 475-485. quoniam aulae proxima non potest optare, tamen optat minus remota:

Rura mihi et rigui placeant in vallibus amnes,
Flumina amem silvasque inglorius. O! ubi campi,
Sperchiusque et virginibus bacchata Lacaenis
Taygeta! O! qui me gelidis in montibus Haemi
Sistat, et ingenti ramorum protegat umbra.

§ 760

Exempla recentia sunt aliquando 2) periculosa, quorum veritas odium parit, et calumnia potius et conspurcatio nominum illustrissimorum falsissima diceretur, quam illustratio.

Cervius iratus leges minitatur et urnam,
Canidia Albuci, quibus est inimica, venenum,
Grande malum Turius, si quid se iudice certes.

Hor. Sat. I. 1. 49. Nec hic semper licet ad artificium Virgilii recurrere, § 759. et in mortuos quidem, sed cives tamen et loco propiores scribere vel acriter, at venustius, irasci:

maiorum ne quis amicus
Frigore te feriat.

Hanc ob caussam in legendis exemplis suis aliquando satyricos ultra Sauromatas fugere libet, in mundum poeticum, § 513. in quo tamen fictiones prorsus ignotas denuo, § 518. analogicis postponunt. § 516.

§ 761

Exempla recentia et domestica sunt 3) satis nonnunquam incognita, etiam relative, § 757. quoties scilicet, vel eius sunt indolis, quam non nisi longa dies plurium ob oculos ponere soleat, e. g. praesentia principum consilia; vel ipsi spectatorum nostrorum primarii domestica negligere solent exterorum avidissimi, vel recentia et ante pedes posita fastidire, toti in eruendis quibusvis antiquissimis. Quanquam enim hic mos non est optimi saporis, tamen obiectum suum personale debet attendere pulcre cogitaturus, uti est, non uti debeat esse, hinc anticipationibus destitutum et cognoscendi studio, si domestica protuleris et

Antiquis non exaudita Cethegis.

§ 484.

§ 762

Exempla, divisiones, inductiones, distributionesque sic satis notae sint, neque tritae ac usitatae illustrationes § 741. nec e contrario adeo vividae, ut fortiori luce perceptionem suam superiorem obscurent potius, quam illustrent, contra pulcram lucis et umbrae dispensationem. § 682. In ultima lege praesertim cavendum est, ne differentia, et id in conceptu inferiori, quod non est determinatum in superiori, tantum lucis accipiat, ut tertia comparationis, et ea, quae superiori convenientia vividius in concreto inferioris pingere laborabas, obumbrentur, adeoque minus exemplum quadrare videatur, ac discrepare ab eo, cuius declarandi gratia proferebatur. § 670. Non dissuadeo differentiam tangere, sed umbra sit exempli, § 684. non lumen, § 686. Ne seducente sub eruditionis specie transcendant horizontem aestheticum exempla, multo minus inductiones et distributiones, § 121. ne illustrando vel βάθος, vel tumorem concilient, § 329, 331. sint potius, quantum eius fieri potest, ex quibus simul exemplum ratiocinans et inductio persuasoria formari possit, et practice s. pragmatica, foecunda deducendis inde porismatibus ad agendum impellentibus. § 721.

§ 763

Comparatio latius dicta, § 735. sub se continet 3) comparationem oppositorum, M. § 549. quae figura § 26. sit ANTITHESIS. In antithesibus numero primam dissimilitudinem, illustrandum cum dissimili comparantem, ut illius ab hoc differentia magis eluceat. Cat. 5.

Soles occidere et redire possunt,
Nobis quum semel occidit brevis lux,
Nox est perpetuo una dormienda.

Hac collatione totam suam odam I. 1. 1. Horatius illustravit, et eiusdem libri frontem ode 7.

Laudabunt alii claram Rhodon, aut Mitylenen,
Aut Ephesum bimarive Corinthi
Moenia, vel Baccho Thebas, vel Apolline Delphos
Insignes, aut Thessala Tempe.

§ 764

Deinde huc pertinet ANTAGOGE, quam compensationem dicunt, confessionis species, quae collustrandi quaedam praedicata, quae primario videantur contraria, sic in umbram locat, iuxta hoc primarium, ut eorum perceptiones heterogeneae, sed debiliores, praegressae subito sequens heterogeneum, sed maius ac illustrius, splendide pingant, et novitatis luce veluti circumfundant. § 659, 683. M. § 549. Jarbas apud Virgilium, Aen. IIII. furtivos Didonis et Aeneae amores primum satis honorifice videtur describere, tegens honestatis umbra, quicquid in iis indignum et turpe iudicabat: Dido

dominum Aenean in regna recepit,

214. ut non ita multo post hoc acerbius in eundem Aenean, collectis quasi viribus, invehatur:

Et nunc ille Paris, cum semiviro comitatu,
Maeonia mentum mitra, crinemque madentem
Subnexus, rapto potitur.

217.

§ 765

Antagogen si continuaveris, pulcrum inde nascetur CRAMA, quod mistam vituperio laudem dicunt; vere est congeries praedicatorum, apparenter saltim contrariorum, quorum una classis, mala, bona censeatur altera, sic tamen dispositorum, per artificium lucem et umbram bene dispensans, S. XXXX. ut secundum intentionem callide bona malis miscentium, vel haec ex oppositorum pulcritudine turpitudinis, vel illa ex oppositorum foeditate pulcritudinis incrementa nanciscantur, magnaque veracitatis, moralis veritatis, similitudo simul obtineatur. § 731, 455. Quantum materia permisit, laborat in effingenda hac figura Nasonis Trist. II. omnis paene prima elegia, culpam auctoris concedens ad illustriorem Caesaris veniam eo efficacius solicitandam, e. g.

Cur modo damnatas repeto, mea crimina, Musas?
An semel est poenam commeruisse parum?
Deme mihi studium, vitae quoque crimina demes,
Acceptum refero versibus esse nocens.
Ira quidem iusta est, nec me meruisse negabo,
Non adeo nostro fugit ab ore pudor.
Sed tamen, ut fuso taurorum sanguine centum,
Sic capitur minimo thuris honore deus.
Et pia thura dedi pro te, cumque omnibus unus
Ipse quoque adiuvi publica vota meis.

§ 766

Non est, cur antithesin et antitheton, vel antitheta distinguere velimus, quoties antitheta comparantur elegantius, quod tunc plerumque fit, si fiat sine industria, naturalique quadam necessitate, sic fieri debere videatur. Cic. or. 166. Alias si studiosius quaesita lucernam olent, fucus erunt, inanius argutantium, § 688. M. § 576. in quem vere Persius et graviter:

Nonne pudet capiti non posse pericula cano
Pellere, quin lepidum hoc optet audire: decenter?
Fur es, ait Pedius; Pedius quid? crimina rasis
Librat in antithetis. Doctas posuisse figuras
Laudatur: bellum hoc! Hoc bellum?

§ 767

Hoc genere antiqui iam ante Isocratem delectabantur, et maxime Gorgias. Cic. or. 167. Antithetis delectabantur, sed non male locatis, non anxie corractis, non recoctis sexcenties, quorum cautus imitator esto, non simia. Quod si quis parce et quum res poscet, utetur, velut adsperso quodam condimento, iucundior erit. At, qui nimium affectaverit, ipsam illam gratiam varietatis amittet. Quemadmodum illustrantes omnes figurae, sic antitheses secretae et extra vulgarem usum positae, ideoque magis nobiles, ut novitate aurem excitant, ita copia satiant, nec se obvias fuisse dicenti, sed conquisitas, et ex omnibus latebris extractas congestasque declarant. Quint. VIII. 3. Fabius hoc ipso capite mentionem etiam antitheti iniicit, quod contrapositum dicit, et ab aliis nominari contentionem. De quo praesertim verum est eius, quod iam legimus, iudicium, et tunc maxime, quando simul idem figura quaedam dictionis comitatur vocabulorum vel similitudine, vel repetitione, vel transpositione. § 26.

§ 768

Nam et hic locum habet, quod iam § 145. monuimus, schema vocabulorum et habitum vel situm extraordinarium, si figuris utaris mascule, nonnunquam accessorium tantum esse, ac veluti fortuitum in figuris, quae non ideo contemnendae sunt, quia sint figurae dictionis, sed ideo, quia cogitationibus ipsis et praecipuam quidem elegantiam conciliant, non fuissent in figuris dictionis habendae. Sic non pauci totam ad figuras dictionis referunt antithesin, quasi vero vocabulorum esset praecipua, non significatuum oppositio. Aliis quaedam saltim antitheseos species in meris dictionum figuris collocantur a non minus iniquis elegantiarum arbitris, § 15. Proferam exempla.

§ 769

Antitheton cum aliqua perceptionum occurrentium in utroque oppositorum conversione, s. ANTIMETABOLE, sane ideo non potest excludi ex figuris sententiae, § 765. quoniam inter eloquendum potest contingere, ut vocabula, quibus utrumque membrum oppositionis exprimitur, aliquam etiam conversionem subeant. In figuris autem dictionis ipse Quintilianus habet illam figuram, qua verba declinata repetuntur: Non, ut edam, vivo, sed, ut vivam, edo. Bella, profecto, non tam dictio, quam sententia Epicuri est, quam vere dicas philosopham: Esse sapienter infortunatum satius est, quam fortunatum insipienter esse. Huc, qua materiam, etiam dictum Simonidis, quod est apud Plutarchum: Poesis est pictura loquens, et pictura est tacita poesis. Huc illud Salviani de Bagoardis: Malunt sub specie captivitatis esse liberi, quam sub specie libertatis esse captivi. Huc tandem dictum Catonis et post eum Musonii: Si quid per laborem recte feceris, laborabit; recte factum tecum permanet; si quid turpiter feceris cum voluptate, turpe manet; voluptas perit. Gell. XVI. 1.

§ 770

Collatio pulcre cogitandi cum diversis ab eodem, quibuscum facile confundi posset, ad illustrandam eius differentiam, s. PARADIASTOLE, et contradistinctio, est antithesis non vocabulorum tantum perperam habitorum in synonymis, sed etiam, et maxime quidem, significatuum, vere differentium, quorum tamen attendi plerumque non solet, hinc eleganter indicatur aliquando, si momentum habet, diversitas. § 768. Contentioni, § 767. commodissime subiicitur et illa species, quam distinctionem diximus. Quint. l. c. Ovidius de edicto, quo Tomos adire iubebatur:

Quippe relegatus, non exsul, dicor in illo,
Parcaque fortunae sunt data verba meae.

Trist. II. 1. 137. Nec semper, quod adversum est, contrapponitur. Quint. l. c. Non opus est ad antithesin, ut vera adsit oppositio, quam logici contradictionem vere talem dicimus; sufficit ut apparens contradictio, ut contrarietas, subcontrarietas adsit, et quicquid vel aesthetice, primo saltim obtutu pugnare frontibus adversis sit verisimile. In dictis: Homo potuit non mori, potuit mori, nunc non potest non mori naturaliter, sed instat tempus, quo non poterit mori, contradictionis nihil est, elegantius tamen exornata dare possent antithesin. § 763.

§ 771

Quo vero iam nomine commendem oxymoron? Ennii: memet dementem; Terentii: cum ratione insanire, et: id aliquid nihil est; Ciceronis: dum tacent, clamant; Virgilii:

Num capti potuere capi?

Horatii, sed et heic iocati:

Insanientis dum sapientiae
Consultus erro.

Ovidii iniusta iusta et:

Ut quaeque pia est, hortatibus impia prima est,
Et, ne sit scelerata, facit scelus,

quod miserrimum est fatum errantis conscientiae,

Impietate pia est.

illud multorum: male olent, qui semper bene olent; haec, inquam, omnia, quantis auctoritatibus bellam figuram, si taceo, clamant? Interim ingenue fateor, in omnibus figuris sententiae quae mihi minime placeat, hanc esse. Caussam puto frigidissimum abusum eiusdem, et trita exempla, tritissimorumque parodias magis inficetas, quibus circumsonant, qui nesciunt acumen aliud, quam paradoxes huius furfuris foecundum.

§ 772

Simpliciorem ad antithesin liceat relabi, quam sub dissimilitudine, § 763. complecti solent, vere tamen inaequalitatem potius dicere deberemus, quando convenientia inter se in aliquo tertio, ideo comparantur, ut eorum illustretur inaequalitas, aut, hac concessa, declaretur illud minus esse, quod obiecto meo personali videbatur maius, vel vice versa. Talem antithesin Romuli et Augusti Ovidius habet, ad hunc illi praeferendum, Fast. II.

Romule, concedas. Facit hic tua magna tuendo
Moenia, tu dederas transilienda Remo.
Te Tatius, parvique Cures, Caeninaque sensit,
Hoc duce romanum est solis utrumque latus.
Tu breve, nescio quid, victae telluris habebas,
Quodcunque est alto sub Iove, Caesar habet.
Tu raptas, hic castas duce se iubet esse maritas;
Tu recipis luco, submovet ille nefas.
Vis tibi grata fuit, florent sub Caesare leges,
Tu domini nomen, principis ille tenet.
Te Remus accusat, veniam dedit hostibus ille,
Caelestem fecit te pater, ille patrem.

Sic Cicero iuris et armorum peritum inter se comparat, ut huius illustret excellentiam.

§ 773

Comparatio latius dicta, § 734. cum illustrando conferens ideam quamcunque sociam, coniunctam et connexam, quae neque simile, § 735. nec pars, nec totum, nec illius superius, nec inferius, S. XXXXIIII. nec oppositum sit, S. XXXXV. quoniam peculiare nomen non accepit, generale retineat: 4) COMPARATIO STRICTIUS DICTA. Iam hinc patet iniri numerum huc pertinentium illustrationum non posse, nec diversis insigniri quamlibet denominationibus. Satius est apertos servari quosdam carceres, quibus includi queant promotura rem venustae meditationis, in occlusos iam et limitibus suis circumscriptos locos non intromittenda. Huc ergo refer exempli gratia comparationem a) caussatorum cum caussis, quas schola dicit externas, efficientibus et finalibus. Internas enim materiam et formam comparatio maioris ac minoris sibi vindicaverit, § 742.

§ 774

Habes hinc illustrationem α) effectus a caussa efficiente:

Pocula, caelatum divini opus Alcimedontis.

Virg. ecl. 3. 37. β) caussae efficientis ab effectu:

Conon, et quis fuit alter,
Descripsit radio totum qui gentibus orbem,
Tempora quae messor, quae curvus arator haberet?

v. 42. γ) medii a fine:

Daphnidi, arcum
Fregisti et calamos, quae tu, perverse Menalca,
Et quum vidisti puero donata, dolebas,
Et, si non aliqua nocuisses, mortuus esses.

v. 15. δ) finis a medio:

Parta meae Veneri sunt munera. Namque notavi
Ipse locum, aeriae quo congessere palumbes.
M. Quod potui, puero silvestri ex arbore lecta
Aurea mala decem misi, cras altera mittam.

71. En! tibi pastores, qui

Felices poterant rerum cognoscere caussas!

§ 775

Comparatio strictius dicta est b) signi et signati, § 773. Unde illustratio α) signi ex signato. Signa mortem Caesaris portendentia descripserat Virgilius Georg. I. 464-488, et illustrat ex signato, secundum verisimilitudinem aestheticam:

Ergo inter sese paribus concurrere telis
Romanas acies iterum videre Philippi,
Nec fuit indignum superis, bis sanguine nostro
Emathiam et latos Haemi pinguescere campos.

Addit statim illustrationem poeta huius β) signati ex signo iam rememorativo s. mnemonico, tunc futuro:

Scilicet et tempus veniet, quum finibus illis
Agricola, incurvo terram molitus aratro,
Exesa inveniet scabra rubigine pila,
Aut gravibus rastris galeas pulsabit inanes
Grandiaque effossis mirabitur ossa sepulcris.

§ 776

Comparatio strictius dicta e. g. c) animarum affectiones vel mutationes illustraturis suggerit ideas socias membrorum corporis, quae quoniam affectionibus datis, inter mutationes eiusmodi praesertim affici propiusque tangi verisimile est, veluti sedes horum in anima variorum considerantur. Sic ingenium illustratur capite et cerebro, sensationes externae organis sensoriis, appetitiones corde, inferiores iecinore, pudor fronte ac ore e. c. illustrantur. § 773, 752.

Istis, qui linguam avium intelligunt,
Plusque ex alieno iecore sapiunt, quam suo,
Magis audiendum, quam auscultandum, censeo,

Pac. ap. Cic. de div. l. c.

Pudorem
Ferreo canit exprimamus ore.

Cat.

Vides, quae maxima credis
Esse mala, exiguum censum, turpemque repulsam,
Quanto devites animi capitisque labore?

Hor. ep. I. 44.

§ 777

Porro comparatio stricte dicta d) eventum factumque, singulare quodvis, illustrat a loco et tempore, per ideas socias eodem loco, eodem tempore perceptorum. § 773, 742.

O cives! cives! quaerenda pecunia primum est,
Virtus post nummos: haec Ianus summus ab imo
Prodocet, haec recinunt iuvenes dictata, senesque,
Laevo suspensi loculos tabulamque lacerto.

Solvitur acris hiems grata vice veris et Favoni,
Trahuntque siccas machinae carinas,
Ac neque iam stabulis gaudet pecus, aut arator igni,
Nec prata canis albicant pruinis.
Iam Cytherea choros ducit Venus, imminente luna,
Iunctaeque Nymphis Gratiae decentes
Alterno terram quatiunt pede, dum gravis Cyclopum
Vulcanus ardens urget officinas.
Nunc decet aut viridi nitidum caput impedire myrto,
Aut flore, terrae quem ferunt solutae.

od. I. 4.

§ 778

Comparatio stricte dicta e) rem et personam, quae in alicuius potestate est, eumque confert, qui illius dominus, dux, imperans est, vel possessor. Unde illustratio α) rei a possessore, domino, deo, qua ratione describit Virgilius Aeoliam:

Hic vasto rex Aeolus antro
Luctantes ventos tempestatesque sonoras
Imperio premit, ac vinclis et carcere frenat.

Aen. I. 58. β) personae a superiore, duce, principe, rege, cui subiicitur. Ventos in personas mutarat Virgilius, hinc illustrantur per suum regem:

celsa sedet Aeolus arce
Sceptra tenens, mollitque animos et temperat iras.
a Iove datus,
qui foedere certo
Et premere et laxas sciret dare iussus habenas.

67.

§ 779

Comparatio possessoris et possessi dat illustrationem γ) possessoris a re possessa:

Non illi imperium pelagi, saevumque tridentem
Sed mihi sorte datum. Tenet ille immania saxa,
Vestras, Eure, domos. Illa se iactet in aula
Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet.

145. δ) ducis, principis, imperantis, dei a subditis et personis, in illius potestate constitutis. § 778. Horatius ad Augustum:

Praesenti tibi maturos largimur honores,
Iurandasque tuum per numen ponimus aras,
Nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes.
Sed tuus hoc populus sapiens et iustus in uno,
Te nostris ducibus, te Graiis anteferendo,
Caetera nequaquam simili ratione modoque
Aestumat.

ep. II. 1. 20.

§ 780

TROPUM hic non attendo tantum, quatenus est verbi vel sermonis a propria significatione in aliam cum virtute mutatio, Quint. VIII. 6. multo minus, quem necessitas et linguae paupertas necessarium facit, quoties significandum est, cuius non est in data lingua proprium vocabulum, minime, quem ignorantia proprietatis in loquendo procudit: sed omnem elegantem perceptionis unius pro altera substitutionem, sive vocabulis translatis significetur, quod notissimum, sive sonis sibi invicem substitutis a musico, sive coloribus a pictore, sive per aliud quodcunque signorum genus eleganter te pro uno aliud cogitasse exprimas.

§ 781

Venustam intueamur troporum genesin, et pulveris exigui iactu componi potest inexplicabilis, quam Fabius praefatur l. c. nisi grammaticorum inter ipsos, philosophorum certe pugna circa tropum, quae sint genera, quae species, qui numerus, quis cuique subiiciatur? An sit figura e. c. In certo pulcrae tuae meditationis loco vividitas postulet comparationem aliquam, § 734. quam tamen ibidem diductam, amplam et copiosam, explicite cogitantis 1) subiectum 2) terminum comparationis, § 736. non admittat rotunda brevitas, § 166: habebis locum excipiendi, § 24. Exceptio, qua sic satisfiat vividitati, ne quid inde detrimenti capiat rotunda brevitas, erit possibilium minima, § 24. sane non inelegans, § 25. Quod si iam omittas, nec explicite cogites, nec peculiari termino significes, subiectum comparationis, sed eidem substituas, eiusdemque loco solum explicite cogites, solum significes terminum comparationis, auditori spectatorive relinquens, ut inde tacitus ille secum evolvat subiectum comparationis, ita satisfecisti vividitati comparationem poscenti, ne quid inde detrimenti ceperit rotunda brevitas, quoniam seriem explicite cogitatorum ne uno quidem auxisti signo vel verbulo. Unde nascitur substitutio termini comparationis pro subiecto eiusdem non inelegans, tropus. § 780.

§ 782

Quae sunt ergo troporum genera? quae species? Eaedem, quae comparationis latius dictae. § 734-779. Qui fit numerus? innumerabilis. Quis cuique subiicitur? Qui non est METAPHORA, contracta assimilatio, § 735-741. nec SYNECDOCHE, contracta comparatio maioris et minoris, S. XXXXIIII. nec IRONIA, contracta antithesis, S. XXXXV. erit ille sane METONYMIA, contracta comparatio strictius dicta, S. XXXXVI. quemadmodum eruditus, qui nec theologus, nec iureconsultus, nec medicus nominatur, eo ipso philosophicum in ordinem amandatur per academias.

§ 783

An figurae tropi sunt, an tropi figurae? Plerique hos tropos esse existimaverunt - ius est idem. Nam et vim rebus adiiciunt, M. § 515. et gratiam praestant, § 780, 26. Nec desunt, qui tropis figurae nomen imponant, quorum est C. Artorius Proculus. Quin adeo similitudo manifesta, ut eam discernere non sit in promtu - Haec scio, quam multiplicem habeant, quamque scrupulosam disputationem. - Haec de quibus loquimur, sive tropi, sive figurae dicentur, idem efficient - Illud tamen notandum, coire frequenter in easdem sententias, et tropon, et figuram. Tam enim translatis, quam propriis figuratur oratio. Est autem non mediocris inter auctores dissensio, et quae vis nominis eius, et quot genera, et quam multae sint species. Quint. VIII. 1.

Grammatici certant, et adhuc sub iudice lis est.

Hor.

§ 784

Philosopho nodus in scirpo quaeri videatur. § 781. Non omnes figurae tropi sunt, § 26, 780. Rectius autem bonus ille Proculus, si tropon ex notione Quintiliani paullisper extensa sumas, § 780. nec eo necessarias quascunque, multo minus inficetas ignorantium linguam, quam loquuntur, translationes referas. Omnis tropus, quem definivi, est FIGURA, sed CRYPTICA, cuius genuina forma non statim apparet, quoniam est figura contracta per substitutionem. § 782.

§ 785

Logici scholasticorum docent PROPOSITIONEM EXPONIBILEM, ex affirmanti et negante cryptice compositam, quales exclusivae, exceptivae, restrictivae, e. c. Nisi vererer latinis incommodus esse auribus, tropos figuras dicerem exponibiles. Quemadmodum enim barbaram propositionibus denominationem dedit schola, quoniam expositione indigent, ut appareat genuina utriusque partis forma, ex quibus coaluerunt; sic tropus, ut grammaticis etiam, qui non sunt philosophi, figura appareat, expositione indiget. Si ex termino comparationis, qui solus in tropo cogitatur explicite, significatus proprius, eruas omissum subiectum comparationis, significatum improprium, et hoc, neglecto brevitatis amore, explicite manifestoque penes terminum comparationis cogites, et utrumque te cogitare peculiaribus cuiusvis terminis et signis declares, TROPUS EXPONITUR.

§ 786

Metaphoram exponens habebis manifestam assimilationem, § 735. Synecdochen exponens videbis comparationem maioris et minoris. Est ergo vel ADSCENDENS SYNECDOCHE, vel DESCENDENS, § 742. Expone ironiam: habebis antithesin, § 763. Metonymia denique resolvetur in aliquam comparationem strictius dictam. § 773, 782. Quicquid itaque de figuris commemoratis huc usque dictum est, § 730-779. illud ut de tropis, earum crypsesi, repetamus, non est necesse.

§ 787

In totum metaphora brevior est similitudine (assimilatione manifesta et explicita, § 735.) § 781, 782. quod illa comparatur (explicite) rei, quam volumus exprimere (subiecto comparationis) haec pro ipsa re dicitur. Comparatio est, quum dico facere quid hominem, ut leonem. Translatio est, quum dico de homine leo est. (et quidem metaphora) Quint. VIII. 6. Sed est etiam audacior metaphora, quam comparatio; hinc ausi hominem cum leone comparare, saporis eruditi homines non audent temere leonem eundem dicere, § 313. Non tango species metaphorae, quoniam iam non pueris praecipimus, ut, accepto genere, species intelligere non possint. ib. Caveantur 1) quarum frequens usus obscurat, et taedio complet, § 731. 2) humiles, sordidae, deformes, § 736, 762. 3) nimio maiores aut, quod saepius accidit, minores, § 737. unde tumor vel βάθος. 4) dissimiles, quarum ipsum comparationis tertium notabiliter differt in termino et subiecto assimilationis, § 736. 5) durae, i. e. a longinqua similitudine ductae, § 741. Metaphora, sicut omnis tropus, § 781. si in alienum locum venit, debet plus valere, § 26. eo, quod expellit. Quint. ib.

§ 788

Expositionis § 786. et diiudicationis § 787. ad exercitium haec exempla sunto:

Homo homini deus est, si suum officium sciat.

Caecil.

Egomet credidi
Homini docto mandare, id indocto mando maximo.

Plaut.

Te quia rugae
Turpant, et capitis nives.

Hor.

Aut porcus Umber, aut obesus Etruscus.
Nec ullius natantis impetum trabis
Nequisse praeterire, sive palmulis
Opus foret volare, sive linteo.
Ille, post phaselus, antea fuit
Comata silva. Nam Cytherio in iugo
Loquente saepe sibilum edidit coma.

Cat.

§ 789

Synecdoche adscendens § 786. erit elegans substitutio 1) totius pro parte, § 780, 743. Plautus ulmorum Acheronta per iocum dicit servum vimeis saepe virgis vapulantem.

Serviet aeternum, qui parvo nesciet uti.

Hor. Vel ipsa scilicet aeviternitas pars tantum aeternitatis est. Virgilius aliquando elephantum pro ebore, dente elephanti, ponit. § 753. 2) superioris pro inferiori, § 744. Huc εὐφημισμοί, quibus ad mortem pertinentia circumscribebant huius non lubenter memores: si quid illi gravius acciderit, e. c. pro consolatione lugentium:

Paullum quidlibet alloquutionis
Moestius lacrumis Simonideis,

Cat. quibus Venerea solebant obumbrare.

Tibi ultro supplicatum advenio ob stultitiam meam.

Plaut. (stuprum illatum filiae).

§ 790

Synecdoche descendens, § 786. est venusta substitutio 1) partis pro toto, § 746.

Plotius et Varius Sinuessae, Virgiliusque
Occurrunt, animae, quales neque candidiores
Terra tulit, neque queis me sit devinctior alter.

Hor. I. sat. V.

Sic forsan tener ausus est Catullus
Magno mittere passerem Maroni.

Mart. IIII. ep. 14. (poema de passere pro toto libro, quo continetur.) 2) inferioris pro superiori perceptione, § 749.

Nullo fata loco possis excludere, quum mors
Venerit, in medio Tibure Sardinia est.

Mart. 60. Illud pro saluberrimo, haec pro loco, qui pestilens habebatur, est posita.

§ 791

Ironicam Ciceronis illusionem habet C. Verres, praetor urbanus, homo sanctus et diligens, et illud in Clodium: Integritas tua te purgavit, mihi crede, pudor eripuit, vita ante acta servavit. Nec irrisione caret, uti Fabius recte notat, initium orationis pro Ligario: Novum crimen, C. Caesar, et ante hunc diem inauditum.

Insere nunc, Meliboee, pyros, pone ordine vites!
Scilicet is superis labor est, ea cura quietos
Exagitat!

Virg.

§ 792

Metonymia erit venusta substitutio, § 782. 1) efficientis caussae pro effectu:

Rarae sine Mentore mensae.

Iuv. VIII. 2) effectus pro caussa:

Pallentes habitant morbi, tristisque senectus.

Virg.

Donec virenti canities abest.

Hor. I. 9. Senectutis effectus est canities. 3) medii pro fine:

Phyllida mitte mihi, meus est natalis, Iola!

Virg. 4) finis pro medio. § 774.

Meritos aris mactavit honores.

Virg.

§ 793

5) Signi pro signato:

Dum pueris omnis pater et matercula pallet.

Hor. Pallor signum timoris est. 6) Signati pro signo, § 775.

Nunc te marmoreum pro tempore fecimus, at tu,
Quum fuerit gregem suppleverit, aureus esto.

Virg. 7) Phaenomenorum in corpore pro simultaneis eorum in anima contingere solitis, § 776.

O! te, Bollane, cerebri
Felicem!
O! ego laevus,
Qui purgor bilem sub verni temporis horam!

Hor. 8) affectionum animae pro correspondente cum iisdem corporis statu:

Si mihi non animo fixum immotumque sederet,
Ne cui me vinclo vellem sociare iugali,
Postquam primus amor deceptam morte fefellit,
Huic uni forsan potui succumbere culpae.

Aen. IV. 15.

§ 794

9) Loci vel aetatis, temporis, horae, continentis pro re vel persona isto loco, vel tempore contenta. § 777.

Quinque adeo magnae, positis incudibus, urbes
Tela novant, Atina potens, Tiburque superbum,
Ardea, Crustumerique et turrigerae Antemnae.

Aen. VII. 630.

Aspice, venturo laetentur ut omnia saeclo!

Ecl. IIII. 52. 10) Contenti in tempore locove pro tempore et loco:

Nunc etiam pecudes umbras et frigora captant,
Nunc virides etiam occultant spineta lacertos,
Thestylis et rapido fessis messoribus aestu
Allia serpillumque herbas contundit olentes.

Ecl. II. 10.

Te campo quaesivimus in minore,
Te in circo, te in omnibus libellis.

Cat. (pro tabernis librariis.)

§ 795

11) Dei, domini, ducis, imperantis pro re possessa vel persona, quae in eius est potestate: Sine Cerere et Baccho friget Venus.

Iam proximus ardet
Ucalegon.

Virg.

Ubi is homo est?
Iam devorandum censes, si conspexeris?
Dum datur, dum calet, devorari decet.

Plaut. Confer, § 141. sis, Catulli locum citatum. 12) rei, vel personae, quae alicui, tanquam possessori, vel imperanti, competunt, pro hoc homine, possessore vel imperante. § 778.

Cedant arma togae.

Cic.

Flerunt Rhodopeiae arces,
Altaque Pangaea, et Rhesi Mavortia tellus.

Georg. IV. 461.

Ille seu Parthos Latio imminentes
Egerit iusto domitos triumpho,

Hor. I. od. 12.

§ 796

Quam metalepsin antecedentis pro consequente dicunt, et consequentis pro antecedente, quamque suo iure ac merito comitatur metalepsis concomitantium, quando simultaneorum unum ponitur pro altero: est ea metonymia, § 782, 773; quoniam substituit perceptiones sibi mutuo socias, quarum vel utraque dato tempore fuerant sensationes, vel altera imaginatio, altera sensatio, vel altera sensatio, altera praevisio, M. § 576. Sic antecedens ponitur pro consequente in euphemismo Catulli de pomo Atalantae:

Quod zonam solvit diu ligatam,

et apud Virgilium, quando Silenum antiquissima cantantem narrat, Ecl. VI.

Tum Phaetontiadas musco circumdat amarae
Corticis, atque solo proceras erigit alnos.

Consequens pro antecedente:

Caeduntur tumidae, medico ridente, mariscae.

Iuv. II. 13. unum concomitantium pro altero:

Vos lanam trahitis, calathisque peracta refertis
Vellera, vos tenui praegnantem stamine fusum
Penelope melius, levius torquetis Arachne.

§ 797

ANTONOMASIA, qua pro idea, conceptu singularium et individuorum, et famosiori vel usitatiori, eiusdem signo, quod in oratione solet esse nomen, nunc proprium dici solitum, substituitur conceptus alius, vel plures conceptus in periphrasin et circumscriptionem combinati, nunc cum priore reciproci, nunc latiores eodem, aut vice versa, est synecdoche, nunc adscendens speciei, vel generis pro individuo, § 789. nunc descendens, individui pro specie vel genere, § 790, 786. nunc tandem descriptio propria, quae scilicet describendo non sit latior, manifesta potius est figura, § 550, 733. quam tropus. § 780. Magnanimus Anchisiades apud Virgilium V. est antonomasia adscendens. Patronymicum enim, etiamsi unicus sit tantum filius, aut unica filia, tamen horum individuis latius patet in regno possibilium heterocosmice, quia plures esse potuissent filii filiaeve, immo in hoc etiam mundo, quoniam non solis filiis filiabusve convenit, sed posteris etiam:

Natorum natis, et qui nascentur ab illis.

Antonomasia descendens est apud Plautum:

I hac mecum, ut videas simul
Tuam Alcumenam pellicem, Iuno mea;

Debetur magnus patinae subitusque Prometheus

Iuv. 4. (pro figulo.)

Nec surdum, nec Tiresiam quemquam esse deorum.

14.

§ 798

Haec antonomasia descendens praecipue placuit multis venustatum amatoribus, § 797, 755. Clodium in sorores etiam ardentem Cicero Romanum Iovem dicit, § 756, 754.

Quae autem hic insidiae sunt? aut quis nobis Hannibal navigat?

Petr.

Consulit ictericae lento de funere matris,
Ante tamen de te, Tanaquil tua.

Iuv. 2. Hac ratione totam periodi platonicae fabulam explicari debere reor, et locum Virgilii:

Alter erit tum Tiphys, et altera, quae vehat, Argo,
Delectos heroas, erunt etiam altera bella,
Atque iterum ad Troiam magnus mittetur Achilles.

ecl. 4.

§ 799

Antonomasian, quae figura potius, quam tropus sit, habes in circumscriptione Socratis ipsi tamen propria: § 797.

Aethereusque Platon, et qui fabricaverat illum,
Damnatusque suae melius damnavit Athenas,

Man.

barbatum hoc crede magistrum
Dicere, sorbitio tollit quem dira cicutae.

Pers. Ad antonomasian adscendentem refero sermonis illam communicationem, qua pulcre cogitaturus favorabilia, sibi soli forsan convenientia, suis simul spectatoribus auditoribusve simul tribuit, et odiosa, his forte solis propria, sibi tamen simul adscribit, in persona, quam vocant pluralis numeri primam; ponit enim speciem praesentium pro certis individuis.

§ 800

Euphemismi, quaeque κατὰ λιτότητα belle cogitantur cum aliqua extenuatione, § 329. non tam tropi sunt peculiares, quam casus aliqui, quorum obventu moratum cogitandi genus, § 227. ad aliquam potius figurarum e. g. periphrasin, vel tropum ex allatis quemcunque suaserit confugere, quam rem nude et explicite, qualis cogitanti primum in mentem forte venerit, minus eleganter vel concipere, vel efferre, § 789, 796. Sic extenuat synecdoche partis pro toto, nisi loqui velis de rebus ad te pertinentibus, instar gloriosi militis; extenuat laudabilis illius, quod tibi tuisve velles adscribere, negare potius oppositum, quam illud ipsum affirmare.

Nec sum adeo informis, nuper me in litore vidi.

Si quid mihi humanius acciderit, est synecdoche adscendens § 789. vixisse est metalepsis antecedentis pro consequente, § 796. uti et illa loquendi formula, qua vivere iubentur et valere, quae missa facimus, quibus nuncium mittimus, in posterum aspernaturi:

Omnia vel medium fiant mare. Vivite, silvae!

§ 801

Tropus, uti humana omnia, gradus etiam admittit, et maius ac minus, dum potest crescere. 1) extensive, continuando tropum dati generis per plures cogitationes explicite pingendas aut significandas, et haec cuiuscunque tropi continuatio dabit ALLEGORIAN; 2) intensive, quando non unicum solum et immediatum subiectum comparationis omittitur et occultatur, substituto per tropum termino comparationis, sed ille ponitur comparationis terminus, ex quo debeas, exponendo tropum, eruere primo certum aliquod subiectum comparationis, quod dein, quam primum erutum ac inventum est, subito transit in novum et tacitum etiam terminum relationis, nunc demum expositione repetita pandentem subiectum illud comparationis, quod primario nunc cogitandum, et extra tropum explicite ponendum proprieque significandum fuisset. Haec troporum intensio, tropus, ut ita dicam, interne duplicatus, vel omnino multiplicatus, METALEPSIS est, si metalepsin, de qua § 796. metonymian potius, uti est, denominemus.

§ 802

Allegorian latius non omni solum troporum generi tribuimus, ironiae etiam, § 801. uniformiter decurrenti, qualis esset congeries metaphorarum, quarum et inter terminos comparationis est nexus quidam arctior analogo rationis observandus, congeries metonymiarum eiusmodi, e. c. sed etiam crama quoddam et miscelam troporum diversi generis serie continua sese excipientium, ita, ut allegorumena sint, quibuscunque subest sensus mysticus. Iam clarum est, quanta hic pateat ianua in caliginem aestheticam, quanta sit opus cura, ne longius petitum videatur, obscuritatis potius, quam illustrationis, argumentum, § 634, 741. Hinc umbram qui malunt, quam noctem, ALLEGORIIS PURIS, quarum subiecta comparationis omittuntur omnia, saepe praeferunt MIXTAS, quibus saltim aliquando, clavium instar, subiecta comparationis, explicite etiam cogitata, interseruntur. § 736.

§ 803

Allegoria pura Ciceronis est pro Quinctio: Ita fit, ut ego, qui tela depellere, et vulneribus mederi debeam, tum id facere cogar, quum etiam telum adversarius nullum iecerit; illis autem id tempus impugnandi detur, quum et vitandi istorum impetus potestas ademta nobis erit, et, si qua in re, quod parati sunt facere, venenatum aliquod telum iecerint, medicinae faciendae locus non erit. Mistam habet pro Milone: Equidem caeteras tempestates et procellas in illis duntaxat fluctibus concionum semper putavi Miloni esse subeundas. Huc fabulae, § 526. apologii, § 537. et AENIGMATA, complexus praedicatorum non bene convenientium, et vix in una sede, uno subiecto, morantium; quorum subiectum, clavis, vel reticetur, vel occulitur. Iustus lucis et umbrae dispensator Virgilius, imitatus oracula, § 671. non abhorruit ab allegoria descendentis antonomasiae, § 798, 801:

Non Simois tibi, nec Xanthus, nec Dorica castra
Defuerint. Alius Latio iam partus Achilles
Natus et ipse dea.

§ 804

Quem protendit tropum allegoria, nisi serio caveas, in turpem obscuritatem, intendit metalepsis, § 801. Sed videamus bonas. In primo § 789. exemplo habes synecdochen duplicatam 1) adscendentem totius pro parte, ulmorum pro virgis, et 2) descendentem inferioris pro superiori ulmearum virgarum pro quibusvis ligneis. In passere Catulli est, § 790. 1) metonymia signati pro signo, vel contenti pro continente, et deinde 2) synecdoche partis pro toto. In illo: Integritas tua te purgavit, § 791. est metaphora et ironia complicatae. In primo § 794. exemplo est metalepsis primo metonymiam continentis pro contento, et dein synecdochen totius pro parte sistens, nisi omnes earum urbium cives fabros ferrarios, instar Cyclopum, iudicaveris. Quando pro: nunc meridies est, dicitur: Nunc pecudes frigora captant, habes metalepsin metonymiae, qua 1) contentum, phaenomenon rusticum, pro continente tempore et 2) contentum frigus pro continente aura ventove dicitur, nisi malis ultimum tropum synecdochen partis pro toto dicere, quo pertinet tropus abstracti pro concreto. § 794. ove frigido.

§ 805

Durat adhuc allegoria, § 801. metonymiae contentorum phaenomenorum rusticorum pro continente tempore, § 794. et tamen accedit per metalepsin antonomasia descendens, quando Thestylis pro quavis muliere rustica ponitur, § 798. Quum homo, dum calet, devorandus censetur, § 795. metonymiae possessoris pro re, quam habet, per metalepsin additur altera, qua phaenomena corporis in anima simultaneis solent substitui. Iupiter § 141. pro vento est metalepsis ex metonymia dei pro re, cui praeest, et ex synecdoche generis superioris pro inferiori, concrescens. Praesit enim aeri iam Iupiter, non Iuno, non tamen aerem generatim, sed aerem vehementius commotum indicare poeta voluit. Pari ratione fax in hoc Catulli loco dictus est per metalepsin metaphoram et synecdochen partis pro toto comprehendentem.

§ 806

Ad metalepsin referri poterunt pleraeque syllepses, uti vocant casus, in quibus unum signum duos significatus, utrumque primarium, sustinere videatur. § 801.

Nerine Galatea, thymo mihi dulcior Hyblae.

ecl. 7. Hic in dulcior syllepsin deprehendunt, quae concrescens ex metaphora et synecdoche speciei pro genere metalepsis est. Si tropum durum et longius petitum CATACHRESIN et abusionem dicamus, fallor, an eius, quid tropus sit, non satis meminimus? § 780. Est dura, est longius petita perceptionis pro perceptione, signi improprii pro proprio, vocabuli translati in locum proprii substitutio, sed eo ipso, quia dura, quia longius est petita, quamquam excusari nonnunquam ipsa necessitate potest, tamen tropus nunquam est, saepe tropis opposita cogitationum deformatio. De tropis etiam valent observata de figuris, § 339. quoniam sunt figurae crypticae, § 783.

§ 807

Potest etiam hyperbole, si lateat in substitutione perceptionis minoris pro maiore, vel maioris pro minore, tropus esse, § 339, 780. Neque tamen omnis hyperbole tropus est, neque peculiare troporum genus constituit, ad synecdochen, comparationem maioris et minoris, totius et partis, crypticam, § 742, 782. referenda. Multo minus omnem emphasisin possum tropum dicere, M. § 517. minime peculiarem troporum classem fingere. Sane tropus omnis, sed etiam omnis figura, bene locata, pulcre significata, suam habet comitem emphasisin. § 26, 783.

§ 808

Lux novitatis perceptiones illustrat egregie, M. § 549, 550. Novitatis intuitus, ADMIRATIO curiositatem excitat, M. § 688. curiositas attentionem, M. § 625, 529. attentio ad rem vivide sibi pingendam novam lucem affert. M. § 629, 531. Pulcre hinc cogitanda, quando illustranda sunt, § 730. bene sistuntur admirationem novitate, clarius cognoscendi studium admiratione, tandem attentionem studio clarius rem cognoscendi conciliantia. Conciliatio novitatis, per hanc admirationis, per hanc curiositatis, per hanc attentionis AESTHETICA, brevitatis caussa, dicatur a nobis THAUMATURGIA.

§ 809

Crassus apud Ciceronem de or. I. 137. quando statim a limine suae dissertationis excusatione dignum iudicat, se nova non dicturum, hoc ipso tacite concedit, quam scripsimus, regulam, § 808. Quum audieris, inquiens, non tam arbitror te haec admiraturum, quam existimaturum tum, cum ea audire cupiebas, caussam, cur cupere, non fuisse. Nihil enim dicam reconditum, nihil exspectatione vestra dignum, nihil aut inauditum vobis, aut cuiquam novum. Pastores ipsi laudavere, quando

Pollio et ipse facit nova carmina.

Ecl. 3. 86. Novitates si spem afferunt, ut tanquam in herbis non fallacibus fructus appareat, § 731. non sunt illae repudiandae, Cic. de am. 70. Quid aliud Quintilianus, quando dissuadet non multum ab initio orationis omnem in reliquum novitatis gratiam praecerpere? IV. 5. Assentitur Horatius l. c. § 294. Novas res boni cives, novos homines contemnant, qui nil nisi Cecropidae: nos recte novam pulcre cogitandi materiem, et gratam in ipsis cogitationum elegantiis novitatem amabimus, § 808.

§ 810

Qui libenter audiunt, et magis attendunt, et facilius credunt, plerumque ipsa delectatione capiuntur, nonnunquam admiratione auferuntur. - Recte Cicero his ipsis ad Brutum verbis quadam in epistola scribit: Nam eloquentiam, quae admirationem non habet, nullam iudico. Aristoteles quoque eandem petendam maxime putat. Quint. VIII. 3. Sed quae potest esse, nisi novitatis, admiratio? § 808. Obiecerit forsan aliquis: esse praestantem illam et divinam sapientiam: nil admirari. Cic. Tusc. III. 30.

Nil admirari, prope res est una, Numici,
Solaque quae possit facere ac servare beatum.

Hor. I. ep. 6. Unde colligas admirationis studium ad fucos potius, § 688. et mendacia vere non splendida, § 625. relegandum esse, quam naturali accensendum ornatui. § 622, 623.

§ 811

Verum salva res est. Qui fuit veterum sive mos, sive morbus, etiam tunc, quum distinctissime rationem instruere docendo debuissent philosophi, captare tropis paradoxa, et apophthegmatibus in ipsa saepius aenigmata, praecipitare liberum spiritum, § 803. aut hic etiam iubentes nil admirari per hyperbolen volunt a vehementiori tantum quotidianarum curarum, ignoranti ac stupida, admiratione revocare; aut metonymia consequentis pro antecedente, § 796. rerum humanarum obliti, caecitatisque mortalibus inevitabilis divinam sapientiam ab omni ignorantia, matre admirationis, cecinerunt immunem; aut tandem fallacem potius, et fucatam, quam veram et homini naturalem professi sunt sapientiam, cui summi numinis in admiratione sapientissima transigetur, si sapit, aeternitas.

§ 812

Licet itaque non fucatae, sed Gratiis litanti, sapientiae, neque rudes tantum et agrestes, sed hominum, animos admiratione mulcere, § 808. Ne tamen novitatis studio nimium abripiamur, hae cautelae sunto. 1) Novitatem obiecti et materiae cum novitate rerum et cogitationum ne temere confundas, § 18. Haec in primis quaeritur, non illa, § 808. De novis nova meditari non nego facilius, neque gratiam novitati materiae denego, nec lucem. Interim de antiquissimis non solum, sed etiam de dudum cognitis, animo tamen volvere potest

carmina non prius
Audita Musarum sacerdos

non usitata nec tenui laturus penna per aetherem; potest de recentissimis negotiis, dum calent,

indoctus in triviis
Stridenti miserum stipula disperdere carmen.

§ 813

2) Neque materias, neque cogitationes captare velis absolute novas, nondum unquam cogitata, quibus non abripiaris solum a strictissime veris, § 441. sed etiam fictionibus poeticis prorsus ignotis, § 518. certissime tandem deferaris in turpem utopiam, § 514, 469. verisimilitudine destitutam omni, meram caliginem, § 638. M. § 889. Memento Phaetontis, quem absolutae novitatis et admirationis studiosum, licet relativa iam

rerum novitate paventem,

pater admonet, venustorum ingeniorum communis pater, § 82:

Sors tua mortalis, non est mortale, quod optas,
Plus etiam, quam quod superis contingere possit,
Nescius affectas.
Nate, cave, dum resque sinit, tua corrige vota.
Denique quicquid habet dives circumspice mundus,
Eque tot ac tantis caeli, terraeque marisque,
Posce boni aliquid. Nullam patiere repulsam.
Deprecor hoc unum, quod vero nomine poena,
Non honor est. Poenam, Phaeton, pro munere poscis.

§ 810.

§ 814

3) In relative novis primario tuo obiecto personali, quae tibi novitas sufficiat, § 813. ne satis tibi denuo sit, partim materiam eligendam, partim significanda de eadem fuisse huc usque, partialiter saltim, incognita, maxima sit in hoc cura, num ea sint hactenus incognita, quae a te nota reddita nunc demum lucem et gratiam novitatis per te sint acceptura, et admirationem motura, quando vix antea subobscure percepta nunc intueamur. § 808. Inventor non est incognitorum venditor, sed olim incognita nota reddens. Neque venustum cognoscendi studium movebit, multo minus explebit, aut admirationem merebitur ultra plebem sapientium, multus in incognitis, quorum ipse suam tantum prodit ignorantiam, novam ipsis potius inducens caliginem, quam ut ea novam in lucem noverit protrahere, § 627. Vix quisquam incognita crepando, quae nesciat tandem illustrare, spectatorem, ut

corvum, deludet, hiantem,

impune, quin occinatur miserabili thaumaturgo:

Num furis, an prudens ludis me obscura canendo?

Hor. II. 5. 5, 58.

§ 815

4) Ne relative novorum ea tibi legas cogitanda, quae cognitu vel indigna vere sunt, vel saltim primariis tuis spectatoribus videantur attentionem suam adeo non mereri, prudens ut praevidere possis dotium tuarum aestimator opis tuae non fore, curiositatem tuorum in haec dirigere. § 808. Sint spectatores tibi, qui videantur etiam primarii, male seriati minutiarum amatores, quorum aures vili venustae cogitationis lenocinio lubentissime titillarentur, quales § 184. tanguntur, primaria tamen lex dignitatis aesthetica, quam absoluta iam poscit et involvit magnitudo, § 185, 178. turpiter cederet inferiori curiositatem observandi regulae, § 808. quae subordinatur demum legi lucis aestheticae. § 614. nec id quidem necessario, § 617, 625. Maius erit, et quo rarius, eo ipso recentius, curiosius, admirabilius et attentione dignum, si possis spectatorem alia omnia, et levissima quaevis exspectantem initiare maioribus, deviamque mentem sensim in graviorum nobiliorumque contemplationem allicere, ducere, defigere. Tentat artificium Horatius I. od. 27.

Natis in usum laetitiae scyphis
Pugnare Thracum est. Tollite barbarum
Morem
ah! miser,
Quanta laboras in Charybdi,
Digne puer meliore flamma!

§ 816

In absolute dignis, etiamsi spectatores habeas in primariis etiam, qui satis amarent, vel in graviorum tractatione relativae te dignitatis minus anxium observatorem, vel iisdem omnino praeferri levicula, comparative saltim, § 197-201: ne nimium des placentiae, quoniam relativa demum, non absoluta catholica, dignitas est admirabilis illa, § 187. quam sectari iubent, § 808-810. An in solis piorum sedibus contingeret, quod narrat Horatius II. od. 13?

Aeoliis fidibus querentem
Sappho puellis de popularibus,
Et te sonantem plenius aureo,
Alcaee, plectro dura navis,
Dura fugae mala, dura belli,
Utrumque sacro digna silentio
Mirantur umbrae dicere. Sed magis
Pugnas et exactos tyrannos
Densum humeris bibit aure vulgus.

§ 817

Verum 2) possunt quaedam, attentione mortalium dignissima, tamen aliquibus, qui forte tui sint spectatores primarii, certis in locis, temporibus, et occasionibus, minus opportuna, minus tempestiva vere esse, quibus nunc advertant animum, pro gravitate rei; b) possunt aliis, quorum caussa potissimum cogitas, talia videri, per errorem, largior, sed per errorem tamen, datis tuis viribus, dato tempore, non vincibilem. In utroque casu proferes tuis inaudita forsitan, immerito forsan incognita, neque tamen admirationem moveres, sed taedium. Nova dare cogitares, sed gratia novitatis excideres, § 815. Quo graviora sunt, quae cogitare parabas, hoc maiori opus erit sollicitudine, ne iis ea, qui fruge inventa, quicquid egeris, glandibus vesci malunt, contemtim proculcanda temere proiicias.

§ 818

5) Ne eo in gradu inaudita quaeras, ut non sapientum solum fidem transcendant, § 424. non solum logica, et aesthetica, quam requirunt, nunc hypothetica, § 439. nunc generali, § 440. nunc strictissima, nunc heterocosmica, § 441. verisimilitudine destituta tuis obiectis personalibus praecipuis videri debeant, § 483. sed etiam dynamometria praevidere possis aesthetica, § 60. non fore tuarum virium, dato tempore, datis capitibus, seu spectatoribus, ea reddere vel aesthetice, quantum necesse sit, verisimilia, § 555. Alias, nova quidem, proferre videberis, sed nuces cassas, vitra fracta, somniorum interpretamenta, portenta Thessala, fabulas aniles, absurda, recens aliquis nugivendulus, neque curiositatem tuis concilians, nec admirationem, nisi quam irrisio comitem habet, et quae nunc sane non quaerebatur, § 808-810. Pone spectatores tuos praecipuos, qualis erat Iuvenalis, pene sibi neque vires, neque tempus esse legis hebraeae maximam illis ob oculos ponendi verisimilitudinem, ne quid nunc certius dicam; pone te tamen iisdem exponere,

Tradidit arcano quodcunque volumine Moses.

loqueris illis nova, inaudita multa romanis legibus, sed metuentem sabbata, nil praeter nubes, et caeli numen adorantem, cui suilla ac humana caro nil distet, cui septima quaeque lux ignava sit, pro egregia ponente, ea, quae optaras, nec curiositate prosequentur, nec admiratione.

§ 819

6) Ne facile cogitanda venustius speres spectatorum gratia, quibus tractandorum et totum et partes, immo vero partium etiam partes forsitan, ita nova sint, ut non nisi longe petitis aliquantulum illustranda possis praevidere, § 741. Saltim enim dura videbitur spectatoribus tractatio, § 787. nisi omnino non satis protensionis et simul intensionis in attendendo secum ferentes de te capiendo desperent, et sic omnis simul et curiositas concidat, et admiratio lucem et gratiam pulcris meditationibus circumfundens, § 808. Belle cogitans nec omnem παραινέσιν a Paradiso, nec:

gemino bellum Troianum orditur ab ovo,

sed ut possit

in medias res
Non secus, ac notas, auditorem rapere,

res eligit, quarum, totum ubi novum fuerit, sint tamen partium apud auditores anticipationes quaedam, quarum partes si novae creantur, totius tamen iam adsit praeconcepta quaedam animis imago. § 484.

§ 820

MATERIAS ABSOLUTE EXHAUSTAS, de quibus nemo mortalium cuiquam aliquid venuste novi propinare possit amplius, alias ad horizontem aestheticum pertinentes, § 119. vix reor ullas esse. RESPECTIVE autem exhaustae videri possint, de quibus datum ingenium datis obiectis personalium primariis vix aliquid venuste novi possit exponere. Hinc dissuaserim, si tecum est materiarum optio 7) ne temere thema tibi constituas, quod respectu tui tuorumque spectatorum ipsi tibi iusto te pede metienti possit exhaustum videri. Quoniam illud nihilominus aggressus aut pulcrum novitatis studium desperabundus, abiicies contra § 808. trita quaevis et dicta sexcenties repetere satagens; aut illius tenax in magno periculo versaberis novi quidem, sed non naturalis, § 622, 623. non coloris, sed fuci § 688. rebus tuis inducendi. § 706, 324.

§ 821

8) Ne tantum novitatis et inopinati tuam in meditationem congeras, ut nova rerum et cogitationum frequentia ac constipatione tollatur omnis ille iucundus eleganter cogitatorum color, quo subito potius fusa, naturalique facilitate fluentia videantur nunc demum, quo ponuntur, tempore, quam multo cum sudore iam ante excussa per artem et longos labores ingenio, velut Minerva Iovis capiti. Tunc enim nimia novitate suspecta redditur novitas, et acute dictum unum vel alterum si placuit, ut novum, decem uno halitu effata vetera credimus et praeparata. § 788. Pleraque gratiora sunt, si inventa subito, nec domo allata, sed inter dicendum ex ipsa re nata videantur. Unde illa non iniucunda schemata: paene excidit mihi, et: fugerat me, et: bene admones, Quint. IIII. 5. Hinc diiudica to rem verba honoris coram loquentium et gratiarum actiones pro praesenti beneficio tamen domi praeparatas afferentium non solum, sed etiam palam legentium, ne quis nesciat, se iam gratias egisse voti nondum compotes.

§ 822

In primis autem amabilem suis novitatem conciliaturus omni ope caveat, 9) ne facile nova omnia et inaudita se prolaturum spondeat, qualia promissa plerumque relinquenda sunt circumforaneae circulatorum eloquentiae. Quum enim propter ἔξοχον necessarium sit nota miscere incognitis, § 819. periculosum est, non sine specie saltim arrogantiae totalem utilium rerum ignorantiam, in qua huc usque versati sint, non ita tecte suis obiectis primariis spectatoribus exprobrare, et simul offensos erigere in tot sui iudices criticosque severiores, qui primo secum:

Quid dignum tanto feret hic promissor hiatu?

et dein, si vere ἔξοχον neglexeris, magna cum verisimilitudine queant reprehendere non stetisse promissis, qui novis suis multa ante cognita intexuerit. Quid autem, si quis inter eos minus tibi forte cognitus adsit, qui, vel ex veritate rei, vel saltim in poenam visae arrogantiae, non sine verisimilitudine, queat omnino, plausus loco, tibi regerere, se iam ista dudum novisse melius omnia, quam a te prolata sint?

§ 823

Quanto rectius hic, qui nil molitur inepte, Crassus § 809. qui nihil inauditi promittit, et eo ipso, quum dudum cognita tantum revocaturus in animum videri vult, tecte studio novitatis arrepit, impetraturus, ut quae forte iam noveris, ea audias lubenter, quoniam promissa sint; quae minus noveris, eaque ratione, qua proferuntur, nunquam antea conceperas, eo percipias nunc lubentius, quoniam nova deprehendis oblata inopinato; simulque vere tibi nova tibi recludens modeste dissimulat auditoris ignorantiam. Thaumaturgia aesthetica, sed sobria, consentit cum illo:

Non satis est dixisse: Ego mira poemata pango.

Hinc nec ubique laborat in eum admirationis gradum coniicere, quo vel

Obstupui, steteruntque comae, vox faucibus haesit,

vel blandior animum extra se rapit ecstasis, qualem ex Catullo vidimus, § 87. Ad quantamcunque suis novitatem, et huius proportionatum intuitum, aliquantulum saltim, admirationis, quodque sollicitationem ad mirandum malis forte dicere, quam ipsum mirari, procurandum iuvabit.

§ 824

1) Antiquissima nonnunquam animo recolere, quae tamen immerito paene deperdita doceas. Ferunt ipsi archaismi bene recteque locati suam secum novitatem, et dudum cognita, quae quotidie menti recurrere debebant, si clarius aliquando, veluti iure postliminii revocantur ad animum, iterata sua eundem novitate percellunt, idipsum mirantem, qui potuerit eorum tantum non oblivisci. 2) Non novis, uti non diffitearis, novam lucem si dare cogites, derelicta materiarum et obiectorum novitate, § 812. immo expresse negata, id unice intendas, ut ista, quae videantur obsoleta, tamen ea ratione nunc deducas, tuisque spectatoribus ob oculos sistas, ut hoc ipsum illis aliquantulum mirum videatur, rem et materiem toties a se cogitatam hac tamen ratione modo ac via, hac serie et iunctura, sibi nunquam observatam esse huc usque. Quo tunc nova tua de satis cognitis cogitandi ratio magis ad naturam accedet, quo pronior, facilior, et cuiusvis parabilior videatur, hoc spondere tibi maiorem admirationem poteris.

§ 825

3) Circa materias dudum cognitas occupatus prudenter ab initio statim venustae meditationis subindicabit, novam easdem lucem utique mereri, forsan et ipse mirabitur: unde fiat, ut in adeo notis tam infrequens tamen, tam inusitata sit ea res eiusmodi declarandi ratio, quae nisi sit optima, negligi tamen et omnino contemni, profecto, non mereatur, ea scilicet, quam dein ipse meditatur ingredi, § 823. 4) Quae minus videantur verisimilia, largiri saepe decet, ea non videri, addere etiam rationes dubitandi, si vacat, et sic sensim auditorem in istam spem inducere, videnda sibi forte post hanc ipsam tractationem, quae nunc non videantur, non veri solum similia, sed etiam omnino vera; liberandum eius noviter animum esse iam inveteratis contra datam materiem dubiis, e. c. 5) Sint etiam perceptiones tuae partiales notae, tu modo novum inde totum apte compone, nec laude novitatis excides. Quid coloribus, quid floribus plerisque notius? quot inde tamen novi Venerum nostrarum habitus, quot nova serta puellarum

saevis in iuvenes unguibus acrium?

6) Sit totum iam cognitum, tu vero tecum illud circumspice, si qua sit eius pars, si qua facies aut latus aliquod minus aliis observatum, spectandum tamen, § 815. lustranti oculis omnia se tandem offerat. Hanc notissimae rei partem, faciem, vel latus ex comparativis tenebris protrahe, hoc potissimum in punctum visus spectatoribus tuis loca, et reliqua sic superadde, uti cum hoc arctius connectuntur, vel remotius. Quam urbem sexcenties vidi e longinquo nonnihil a plaga septentrionali, si mihi eam primus ex plaga meridionali prospiciendam exhibueris, specula non inepte locata, novum exhibuisse mihi spectaculum grato videberis. § 823. Agnoscere tunc veteres, quas dudum novi, turres, palatia, vicos, sed aliud oculis latus obvertentes, aliam iuncturam, augebit voluptatem potius, quam minuet.

§ 826

7) Utile est, si fieri potest, in tractandis ostendere, sed sine iactantia, multa superesse nondum culta novalia; prae se ferentem plus sollicitudinis, quid ex tot novis potissimum eligat, quam unde nonnihil novi possit corradere. Hinc denuo colligas, quam necessaria venustis ingeniis pulcra sit eruditio, § 65. qua noverint terras in republica litteraria cognitas et incognitas, ac harum et terminos inter se, et incognitarum sensim colenda latifundia. 8) Aut vere tractata a paucis sibi obiecta legere, saltim non temere post Homerum Iliada, Aeneida post Virgilium scribere, aut consilii erit mox audituris declarare, cur ea, quae videantur exhausta, pro nunc et sic, et his circumstantibus, in quibus nunc versemur, vere non sint, § 820. sed largum et novum nonnihil post messem promittant spicilegium, e. c.

§ 827

Optimum tandem novitatis impetrandae consilium erit iis, qui uti eodem poterunt: 9) Quae dives vena de cogitando, sibi iam probe perspecto, § 639. didicit olim et ipsa secum est meditata, veluti provisionaliter, nunc potius ipsa secundum naturales pulcritudinis regulas cogitet, disponat, exprimat, quam ut caecus imitator sequatur archetypon, § 714, 715. Tunc enim, non inepta, quae fiat aliquibus minorum gentium ingeniis exemplar et originale, naturalem suum, sibi proprium, genium sequens, solis aeternis venustatum legibus restrictum, caetera liberum,

non imitabitur arum,
Unde referre pedem vetet aut pudor, aut operis lex,

naturae potius in omnibus et subiectis et obiectis nonnihil diversae non coacto, non affectato, ingenio novitatem, velut aliud agendo, sine anxia sollicitudine, quantum satis est, impetrabit, § 823. Non vitae humanae picturas iam arte factas, non exempla saeculi cuiusdam pristini iam expressa nescio cuius penicillo potissimum, sed ipsam rerum naturam, suique, quod vivit, saeculi

Respícere exemplar vitae morumque iubebo
Doctum imitatorem, ac veras hinc ducere voces,

§ 613. quae non esse simul non poterunt novae, quoniam scena saeculi mutatur assidue, dum

Nil sub sole novi est.

§ 813.

§ 828

Novitatis post procurationem altera thaumaturgiae cura sit spectatorum vel auditorum curiositas, § 808. quam obtinebunt argumenta ad eandem moventia, de quibus supra, § 22, 26. Quibus duobus positis orietur admiratio, quam primum antiqua forsan in tuis meditationibus occurrant, neque tamen obsoleta videantur, et nova non tantum symbolice cognoscantur audianturve talia, sed etiam obiecta tua personalia intueantur illa, ut talia, M. § 620. Hinc denuo colligas, quam utilis ad naturalem pulcritudinem sit penitior cognitio sui obiecti personalis primarii, quoniam, quae sunt uni hominum admirabilia maxime, non possunt eadem alterius etiam semper et certo ferre secum admirationem. § 679-681.

§ 829

Praesentium cogitationum in primariis § 113, 177, 423, 614. quintam numeramus, § 22. certudinem sensitivam, analogo rationis etiam obtinendam veritatis et verisimilitudinis conscientiam et lucem, PERSUASIONEM, sed AESTHETICAM, § 22. M. § 531. Haec enim etiamsi nonnunquam simul impulsionem ad agendum et incitationem involvat: habet tamen et in theoreticis locum, et singula probe perpensuris cum fructu distinguetur a vita cognitionis in sequentibus animadvertenda, cuius est conditio antecedens persuasio, quae nonnunquam pro consequente ponitur, § 796.

§ 830

Plato tantum apud Dionysium auctoritate potuit, valuitque eloquentia, ut persuaserit tyrannidis finem facere, libertatemque reddere Syracusanis. Persuasio aderat, § 829. quanquam Dionysius, ab hac voluntate deterritus Philisti consilio, aliquanto crudelior esse coepit. Corn. in Dione. Persuasionem aliqui nunc logici dicunt erroneam certitudinis opinionem, eum animi statum, quo nos certos per errorem putamus. Ex qua vocabulorum ambiguitate, sunt, qui sibi fenestram aperiunt, orationem ad persuadendum idoneam omnem lenociniis potius et fuco, § 688. quam veris accensendi venustatibus. Neque negandum est errore descripto laborantes persuasos non raro dici. Sic apud Ciceronem de nat. deorum I. 61. Cotta, ipse pontifex, qui ceremonias religionesque publicas sanctissime tuendas arbitratur, is hoc, quod primum est, esse deos, persuaderi sibi, non opinione solum, sed etiam ad veritatem plane velit. Pari ratione Virg.

Nec tibi iam prudens quisquam persuadeat auctor
Tellurem Borea rigidam spirante movere,

Georg. II. 316. Si in anteacta vita aliquae turpitudines erunt: aut falso venisse in eam existimationem dicentur, aut ex aliquorum invidia, aut obtrectatione, aut falsa opinione, aut imprudentiae, necessitudini, persuasioni, adolescentiae; aut alicui non malitiosae animi affectioni tribuentur, Cic. de Inv. II. 37. Heic etiam persuasioni sinistrum esse significatum quis negaverit?

§ 831

Idem tamen Cicero l. 6. officium oratoriae facultatis dicit, dicere apposite ad persuasionem, finem, dictione persuadere, illius nempe facultatis oratoriae, cui moderatrix omnium rerum praesto sit sapientia, 4. sane non ferens scopum alterius errorem. Quis autem non videt hic Ciceronem in ultimo loco persuasionem veram intendere, qualis illa de qua Horatius Serm. I. 6. 8.

persuade hoc tibi vere,
Ante potestatem Tulli, atque ignobile regnum,
Multos saepe viros nullis maioribus ortos
Et vixisse probos, amplis et honoribus auctos.

§ 832

Quam autem in primo § 831. citato loco persuasionem adolescentiae vocaverat Cicero, huius exemplum Quintilianus habet II. 4. ex extemporali garrulitate derivans parentum imperitorum inane gaudium, adolescentibus autem contemtum operis, inverecundam frontem, consuetudinem pessime dicendi, malarum exercitationem, et, quod magnos quoque profectus frequenter perdiderit, arrogantem de se persuasionem. Neque melior est persuasio, de qua l. 1. Nihil, inquit, peius est iis, qui paullulum aliquid ultra primas litteras progressi falsam sibi scientiae persuasionem induerunt. Habemus itaque facilem viam ambiguitatis tollendae. Conscientia veritatis distincta, convictio est; indistincta et sensitiva, persuasio. Haec indistincta veritatis conscientia est, quemadmodum omnis cognitio, vel vera, vera persuasio, § 831. vel falsa, falsa persuasio.

§ 833

Persuasio generatim est phaenomenon animae, quo se veritatem appercipere putat, sicuti viator novam

videt, aut vidisse putat per nubila lunam.

De hac Quintilianus I. 2. quando negat esse dissimulandum, nonnullos esse, qui ab hoc prope publico more, praeceptores publicos adeundi, privata persuasione dissentiant. Nunc enim ponit hanc persuasionem tantum, ut constantem usu et experientia. Dein demum examinaturus, an vera sit, an falsa, § 832. Quando vero per hoc examen scholas publicas vitantium haerere aut languescere mentem, aut quendam velut in opaco situm ducere, aut contra tumescere inani persuasione asserit, non persuasionis simpliciter, sed definite et accuratius inanis i. e. falsae persuasionis meminit, § 832.

§ 834

Perlegenti Quintiliani II. 15. apparebit, quot controversias evitemus et ictus per latus rhetorices aestheticam etiam vel vim, vel scientiam, vel usum, vel artem petentes, exigua corporis declinatione, quando non generatim persuasionem, § 833. sed aestheticam a pulcre cogitaturis postulamus, § 829. nec hanc solam solius rhetorices finem, sed in finibus primariis omnium venustius cogitandorum constituimus, § 5. Nec rhetorica, nec eius mater aesthetica, pravitas quaedam artis est, i. e. κακοτεχνία, dum utraque sit opifex persuadendi, πειθοῦς δημιουργός, ac, si liceat cum Ennio canere,

Suadae medulla.

Aesthetica, quam minus inadaequate, ac Plato rhetoricen, describas, nec, ut Plato, non artem, sed peritiam verum et peritiam, et artem quandam gratiae ac voluptatis, § 1. non qualemcunque persuasionem fabricatur, sed, quae se deceat, bonam, et vere elegantem, nec est, quam Athenaeus rhetoricen dicit, ars fallendi, § 830. Nec enim est, nec esse rhetoricam iubet, 1) vim dicendi cogitandive, qua in quaque re possit esse persuadibile, si per hunc titulum omnia oratori subiecisse videtur Aristoteles. S. VIII. Aversatur potius inanem quorundam sophistarum iactantiam, qui non solum de rebus omnibus, sed etiam de unaquaque re partem in utramque contrariarum aequali cum auditorum persuasione se mentem suam exposituros circulatorie promittunt. § 818.

§ 835

Nec ipsa persuadet, nec persuadere patitur rhetoricen, matris consiliorum tenacem, § 835. 2) uti persuadent, vel ducunt in id, quod volunt, meretrices, adulatores, corruptores, S. XV, XVI, XXIII. Nec est tantum, nec esse suam tantum patitur rhetoricen, 3) quam Ariston, Critolai peripatetici discipulus, affirmat, scientiam videndi et agendi in quaestionibus civilibus per orationem popularis persuasionis, si popularem persuasionem contumeliosius interpreteris in auditores, quam nihil putes doctis profuturam. Surgit altius, suamque post se trahit rhetoricen, ultra quaestiones civiles in magis sublimia, S. XXI. et transcendentem aurae popularis arbitrium, § 397. caecusque vulgares, § 396. in persuadendo magnanimitatem, S. XXVI.

§ 836

Aesthetica nec ipsa sectatur, neque suam concedit rhetoricen ita sectari persuasibilia, ut 4) veris credibilia praeferat, S. XXVII, XXXIII. licet nonnunquam veris aliquibus, § 429-430. praeferat alia, etiam vera, et simul ex ἔξοχον illud, § 484. prae se ferentia, quo facilius inveniant fidem. Nec enim persuasurus aestheticus, nec ex huius academia profectus, orator, ut sunt Corn. Celsi verba: simile tantum veri petit, sed veritatem ipsam, saepius etiam strictissimam, § 566. S. XXXV. licet modestus inventa sua malit a potiori verisimilia nuncupare, § 483. quam vera mortalibus, quorum norunt paucissimi, quae sit et quotuplex veritas, semper una, S. XXXVIII.

§ 837

5) Uti mangones, qui colorem fuco, et verum robur inani sagina mentiantur. S. XXXXI, XXXXII.

§ 838

Recte itaque reiiciant logici persuasionem falsam et falsi, seu de falso, § 830. Recte tamen amabit bellum ingenium veram persuasionem, § 831. et veri vel verisimilis, § 837. aestheticam, § 834-837. eiusque habitum, suadam et SUADELAM; non illam volgivagam § 831-837. sed aestheticam, § 829. Nec enim eam,

Quae bene nummatum decorat Suadela Venusque,

Hor. ep. 16, 36. sed, quam in Periclis labris scripsit Eupolis sedisse, Cic. de cl. or. 59.

Te facimus, Suadela, deam, caeloque locamus.

§ 839

Aesthetice persuasurus dare noverit suis 1) verisimilitudinem secundum § 423-613, et huic lucem necessariam, § 624-824. His enim datis dabitur quaesita persuasio, § 829. Verisimilitudo, quantam studium veritatis absolutum ubique postulat, § 555. absoluta saltim luce § 617. simpliciter dilucida, § 625. PERSUASIONEM in aestheticis ABSOLUTAM, quantam autem verisimilitudinem studium veritatis comparativum in data meditatione requisiverit, S. XXXV. proportionate nitens, § 625, persuasionem COMPARATIVAM exhibebit. Utramque, quantam pulcritudo totius desiderat, accurate praestans est AESTHAETICE SOLIDUS, vel hanc negligens, vel illius omnino contemtae reus est AESTHETICE SUPERFICIARIUS.

§ 840

Est pygmaeorum § 559. quaedam natio, quae se nunc philosopham putat, nunc mathematicam, cuique sua sunt omnia, sed sua sola, sicut inferorum porta Virgilio, VI.

Solido: ex adamante columnae,
Vis ut nulla virum, non ipsi exscindere ferro
Caelicolae valeant. Stat ferrea turris ad auras.

Illi suo vivant abundantes ingenio, nobis autem, logicam soliditatem suo loco plurimi facientibus, nunc

Florescant solido Paphiae de robore myrtus.

ACCURATUM est leges suas exactius sequens, et accurate probans SOLIDUS est. Veritatem itaque, quam debebat secundum regulas verisimilitudinis exactius exponens luci secundum huius regulas accurate, prout aestheticum decet, cur ille non sit solidus in suo genere, in sua sphaera, ac horizonte?

§ 841

Nolim vere venustos tela retorquere in philosophos illos vel quasi, aut mathematicos, quibus sola sua solida videntur, uti Epicureus ille apud Ciceronem de fin. I, 61. qui se melius et verius ait perspicere, neque stultorum quemquam beatum, neque sapientium non esse beatum, ac Stoici, qui negent quicquam esse bonum, nisi nescio quam illam umbram, quod appellant honestum, non tam solido, quam splendido, nomine. Idem Torquatus, quam soliditatem negarat Stoicis, eandem poetis denegat; et mathematicis 71. In ille tempus in evoluendis poetis, uti ego et Triarius, te hortatore, fecimus, consumeret, in quibus nulla solida utilitas, omnisque puerilis delectatio? aut, sicut Plato, se in musicis, geometria, numeris, astris contereret? quae a falsis profecta initiis, vera esse nequeunt, et, si vera essent, nihil afferrent, quo iucundius, id est, quo melius viveremus?

§ 842

Quid enim? dum eruditi cavillatores sibi vicissim obiiciunt, rebus illius, quem adversarium aliquis sibi legit, nihil subesse solidi, patitur interim veritas, et distrahuntur spectatores neutrarum partium in vere molestam circa vera tantum non omnia fluctuationem, sicut aegrotus inter medicorum rixas exspirans. Est sua philosophis, est mathematicis soliditas, sed est etiam, alius quidem generis, § 829. sicuti veritas proponenda, historicis, oratoribus, poetis, § 423, 424. sicut lux huic veritati circumfundenda, § 614, 617. sic etiam ex his resultans certitudo, quae convictionem pariens logicam et intellectualem soliditatem, persuasionem producens aestheticam soliditatem auctoris demonstrabit. § 839.

§ 843

Aesthetica persuasio 1) occupatur circa ea, de quibus completa datur et scientifica certitudo, de quibus auctor forsan habeat, et utiliter, intellectualem etiam convictionem, immo et circa argumenta materiarum eiusmodi rigide ac severe demonstrantia, quae et quatenus sunt simul persuasibilia, § 425, 617, 829. horizonti logico et aesthetico communia, § 125. quatenus supra hunc non adscendunt, § 121, 485. Hinc optime diiudicatur toties agitata quaestio, num philosophica, et probationes, ex natura rerum petitae, deceant oratorem, e. g. sacrum, nec rotunde neganda, nec affirmanda, quoniam quaedam satis facilem admittentia persuasionem in philosophicis occurrunt et quaestionibus et argumentationibus: quaedam autem vix idoneis ad persuadendum includi rationibus poterunt, et omnia pari ratione modoque, ac ad convictionem scientificam propinantur, nequicquam turbis auditorum promiscuuis occinerentur.

§ 844

Persuasio aesthetica 2) dum directo sensitivam tractandorum certitudinem intendit, nonnunquam persuadendo de partibus per indirectum intellectui pulcro rationisque sagacitati totum obiiciet, non sine convictione simul, certum, § 428, 617. Erit eiusmodi tunc convictio extensive nonnunquam maior, et poterit numero notarum fortior esse, ac alia intensive distinctior, et scientiis aptior, M. § 532. Neque tamen ab aesthetico primario intenditur, quatenus est convictio, sed quatenus ad eam persuasionibus partium aptime necessariis deducebamur. Horatio Troiani belli scriptor

Quid sit pulcrum; quid turpe, quid utile, quid non;
Planius ac melius Chrysippo et Crantore dicit,

Non haerebimus in comparationibus, § 842. Sufficit exemplum obiecta demonstrationum moralium esse etiam obiecta poetae; qui persuadeat de iisdem, de quibus illae convincant, imo convincat intellectum tandem pulcrum et rationis sagacitatem de iisdem, de quibus illae convicerant intellectum purum et rationis soliditatem, M. § 637, 645.

§ 845

Persuasio aesthetica 3) occupatur circa aesthetice probabilia, sive logice simul sint probabilia, sive minus, § 485. modo tanta non sit improbabilitas logica, nunc etiam animis tuorum praesens, ut omnem destruens probabilitatem aestheticam persuasionem simul omnem auferat. § 486. Huc argumenta Horatii persuasibilia ad navem I. od. 3.

Sic te diva potens Cypri,
Sic fratres Helenae, lucida sidera,
Ventorumque regat pater
Obstrictis aliis, praeter Iapyga.

Logice improbabile est, et navim bonis votis verbisque moveri, et tutelam navis navim regere, et gemellos illos ignes, qui boni sunt instar ominis apud nautas, fratres esse Helenae, et esse lucida sidera, et esse ventorum patrem. Neque tamen erant aesthetice improbabilia Virgilio, poetae adeo mythologiae gnaro, ut ex navibus etiam nymphas fabricaverit, in quas utique cadit persuasio passiva et activa, § 836.

§ 846

Persuasio aesthetica lubentissime propter thaumaturgiam, § 824, occupatur 4) in iis, quae fuerant tuis etiam aesthetice dubia et improbabilia; si vires tibi noveris ad tuos de iisdem nihilo minus aesthetice certos reddendos. § 818. Hanc hypothesin quia negligunt plerique declamatores suasoriarum, morem eorum paradoxa sectandi ridet in se ipso Iuvenalis. Sat. I.

et nos
Consilium Sullae dedimus, privatus ut altum
Dormiret.

Nunc autem eadem Satyra felicius persuadet de morum corruptione, ne iudiciis quidem et poenis coercenda, aesthetice improbabili:

Quum populum gregibus comitum premat hic spoliator
Pupilli prostantis, et hic damnatus inani
Iudicio. Quid enim salvis infamia nummis?
Exsul ab octava Marius bibit, et fruitur Dis
Iratis. At tu, victrix provincia, ploras.

§ 847

Verisimilibus eiusmodi, § 843-846. dum aesthetica suada, § 838. circumfundit perspicuitatem sensitivam, § 618. nascitur inde evidentia, M. § 531. sensitiva, quam alii demonstrationem ad oculum, ad sensus, et palpabilem dixerint, demonstrationis intellectualiter convincentis analogon. Hanc evidentiam, quoniam immediatam, intuitivam et per se patentem plurimi iudicant, non raro praeferunt argumentando demum eliciendae, si vel illa maxime tandem intellectum convincat. Plurimorum sententiam Cotta profert apud Ciceronem de nat. deor. III. 9. Ego neque in caussis, si quid est evidens (sensitive) de quo inter omnes convenit (nec enim de evidentibus intellectui omnibus inter omnes convenit, neque sunt omnia de quibus inter omnes convenire dicitur, intellectualiter evidentia) argumentari soleo. Perspicuitas enim (sensitiva) argumentatione elevatur (quum intellectualis potius intendatur) nec si id facerem in caussis forensibus, idem facerem in hac subtilitate sermonis - Sed quia non confidebas, tam esse id perspicuum, quam tu velis, propterea multis argumentis deos esse docere voluisti. Mihi enim unum satis erat, ita nobis maiores nostros tradidisse; Sed tu auctoritates omnes contemnis, ratione pugnas. Patere igitur, rationem meam cum tua ratione contendere. Affers haec omnia argumenta, cur dii sint, remque mea sententia minime dubiam, argumentando dubiam facis.

§ 848

Eandem in sententiam exorsus erat orationem suam Lucilius. II. 4. Quid potest, inquiens, esse tam apertum, tamque perspicuum, quum caelum suspeximus, caelestiaque contemplati sumus, quam esse aliquod numen praestantissimae mentis? - Quod qui dubitat, haud sane intelligo, cur non idem, sol sit, an nullus sit, dubitare possit. Quid enim est hoc illo evidentius? Consentiunt in hoc, numinis exsistentiam esse hominibus, sensitive etiam, evidentem, in hoc dissentiunt, quod hanc evidentiam cum intellectuali coniungere non male laborat Lucilius, argumentorum autem evidentiam minus bene Cotta reiicit. § 847.

§ 849

Quemadmodum autem vel mathematice convicti sibi videntur aliqui per evidentiam intellectualem, falsa tamen aliquando persuasione: sic et sensitivam evidentiam veram a falsa distinguere necesse est. § 832. Illam sequitur aesthetica, § 835, 838. licet nonnunquam per humanum errorem in evidentiam possit deducere; cui non parum admixtum sit falsae persuasionis, § 830. Ἀυτομάρτυρον Livius, VIII. 9. bellum huius rei exemplum exhibet narrans Decium se pro legionibus devoventem, incinctumque cinctu Gabino se in medios hostes immittentem. Postquam enim quaedam ex persuasione spectatorum falsa retulit: Evidentissimum, pergit, id fuit, quod, quacunque equo invectus est, ibi haud secus, quam pestifero sidere icti, pavebant: ubi vero corruit obrutus telis, inde iam haud dubie consternatae cohortes Latinorum fugam ac vastitatem late fecerunt.

§ 850

Hanc ob caussam Cicero top. 97. postulat, narratione: ut ad suos fines spectent, i. e. ut planae sint, ut breves, § 170. ut evidentes, ut credibiles, ut moderatae, ut cum dignitate. Quae quanquam in tota oratione (omni venusta meditatione) esse debent, tamen magis sunt propria narrandi. Plana heic credibilitas multos evidentiae numeros absolvet. § 847. Idem de am. 27. quando ait amicitiam oriri magis applicatione quadam animi cum quodam sensu amandi, quam cogitatione, quantum illa utilitatis sit habitura, quod quidem, quale sit, in bestiis etiam quibusdam deprehendi posse, multo tamen evidentius in homine: multo verius et clarius, hinc etiam ipso sensu certius evidentioris nomine complectitur.

§ 851

Conciliabimus itaque venustis meditationibus pulcram illam evidentiam, de qua huiusque, 1) vero nostro § 423-613. suam lucem dando § 614-828. 2) oppositis huic vero falsis et erroribus fucum veritatis detrahendo. § 763. Quum duae caussae perspicuis et evidentibus rebus adversentur, auxilia totidem sunt contra comparanda. Adversatur enim primum, quod parum defigunt animum atque intendunt in ea, quae perspicua sunt, ut, quanta ea luce circumfusa sint, possint agnoscere. Alterum est, quod fallacibus et captiosis interrogationibus circumscripti, atque decepti quidam, quum ea dissolvere non possunt, desciscunt a veritate. Oportet igitur et ea, quae pro perspicuitate responderi possunt, in promtu habere, et esse armatos, ut occurrere possimus interrogationibus, et captiones discutere. Cic. quaest. ac. IIII. 46.

§ 852

Perspicuum et evidens saepe Ciceroni sunt in synonymis. Ita enim sub aliena persona latens. 17. ἐνάργειαν, inquit, graecarum perspicuitatem aut evidentiam nos, si placet, nominemus, fabricemurque, si opus erit, verba. Quoniam autem philosophis non opus est synonymis, veri demum perspicuitatem evidentiam dicimus: ita, ut omnia quidem evidentia simul concedamus esse perspicua; propterea quod nihil est clarius ἐναργείᾳ, neque tamen omnia perspicua iam hoc ipso largiamur esse simul evidentia. § 614. ἐνάργεια a Cicerone illustratio et evidentia nominatur, quae non tam dicere videtur, quam ostendere. Quint. VI. 2. Nos quidem evidentiam omnem illustrare non negabimus, § 730. quoniam et nos putamus orationem nullam illustriorem ipsa evidentia reperiri posse, neque tamen omni illustrationi suam evidentiam inesse concedimus. § 731. Plus est evidentia, vel, ut alii dicunt ἐνάργεια, repraesentatio, quam perspicuitas et illustratio. Magna virtus est res, de quibus loquimur, clare, atque ut cerni videantur, cum experientiae consueta certitudine, enunciare. Quint. VIII. 3.

§ 853

Quo clarius, sensitive tamen, § 614. hinc quo vividius, § 619. quo plures, quo maiores veritates persuadendo sistuntur obiectis tuis personalibus ob oculos mentis: hoc maior erit persuasio, hoc maior eam comitabitur evidentia, M. § 880. Hinc ob persuasionem, quam praestare possis, maximam nova nascitur ingeniis venustis obligatio legendi sibi, quae possint, verissima themata, quoniam, caetera si fuerint paria, quo quid est verius, hoc idem erit persuasibilius et ostendi poterit evidentius. § 555.

§ 854

Persuasio aesthetica etiam, sicut logica, vel erit directa et ostensiva, qua verum esse, quod ponimus, vel admodum verisimile declaremus evidenter, ad oppositum illi falsum minus attendentes; vel apogogica et per indirectum procedens, deducens ad aesthetice falsum et falso simile, vel incongruum, qua circumdamus nostris, quae ponimus, veritatis verisimilitudinisque lucem, detecta falsitate his repugnantium, § 851.

§ 855

Persuasio directa et ostensiva CONFIRMATIO est, sicut apogogica, persuadens falsitatem oppositi, logicae refutationis analogon, REPREHENSIO, quam et infirmationem contrarii dixeris. Ita coniungit hanc duplicem persuadendi viam Cicero de Div. II. 38. Tu quidem, inquiens, non hostiarum casum confirmas sortium similitudine, sed infirmas sortes collatione hostiarum. Immo iam citra artem ipsa natura facultatem utramque coniunctam iudicat, quoniam ita nati sumus, ut ea, quae intenderemus, confirmare, et id, quod contra diceretur, refellere possemus. de or. I. 90. Rhetores idem narrat iubere ut, inter alia, nostra confirmare argumentis ac rationibus, deinde contraria refutare. I. 90.

§ 856

Poetarum non minus est, ac oratorum, persuadere, § 829. Hinc persuasurus, licet infeliciter, Lucretius, et reprehendit, II. 174.

generis humani
omnia caussa
Constituisse deos dum fingunt, omnibus rebus
Magnopere a vera lapsi ratione videntur

et confirmat. 177.

Nam quamvis rerum ignorem primordia quae sint,
Hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim
Confirmare, aliisque ex rebus reddere multis,
Nequaquam nobis divinitus esse creatam
Naturam mundi, quae tanta est praedita culpa.
Quae tibi posterius, Memmi, faciemus aperta.
Nunc locus est, ut opinor, in his illud quoque rebus
Confirmare tibi, nullam rem posse sua vi
Corpoream sursum ferri, sursumque meare.
Nec tibi dent in eo flammarum corpora fraudem,

et ita pergit refellendo.

§ 857

Primum heic postulatum est, si quid intendis, ut illud sine dubitatione confirmes, etiamsi non semper omnis tolli possit incertitudo. Licet aliquando deesse non nihil plenae persuasioni, vel analogo rationis patere possit, ille tamen status, quo rationes in utramque contrariorum partem compares videantur et aequales, animo prius tuo, dein tuorum animis evellendus omnino est, nisi irritum persuadendi conatum in te rideri velis. Certitudo quaedam cum quadam incertitudine potest consistere, sed nulla certitudo, hinc nulla persuasio, nulla evidentia, confirmatio nulla cum incertitudine totali dubitantium. Hinc ipsi dubitationis catholicae patroni quam primum belle volunt aliquem in hanc aleam inducere, consiliorum suorum eo usque solent oblivisci, ut de nulla re minus dubitare videantur, ac de eo, dubitandum esse de omnibus.

§ 858

Deinde ne rationibus et argumentis unquam aggrediaris confirmare, de quibus se iam satis immediate certos esse tui sibi persuaserunt. § 847. Persuasorie negat Epicurus opus esse ratione, neque disputatione, quamobrem voluptas appetenda, fugiendus dolor sit. Sentiri hoc putat, ut calere ignem, nivem esse albam, dulce mel, quorum nil oporteret exquisitis rationibus confirmare, tantum satis esse admonere. Interesse enim inter argumentum conclusionemque rationis et inter mediocrem animadversionem atque admonitionem. Altera occulta quaedam et quasi involuta aperiri, altera promta et aperta indicari. § 851. Cic. de fin. I. 30. Quemadmodum demonstrator identicas indemonstrabiles ex nullis amplius argumentis efficit, ita persuasionem confirmaturus in iudiciis, quae suorum sensibus aut analogo rationis per se satis evidentia videantur, ulterioris probationis incurius, acquiescit.

§ 859

Porro, si rationibus evincenda sunt, quae confirmare lubet, argumentis a priori petitis, vel praeferas eleganter persuasurus, vel saltim adiungas, quoties illud fieri potest, rationes a posteriori. Potest a priori confirmari divinatio, tamen, modo ad persuadendum magis idoneo, ex ipsis exemplis verarum vaticinationum et somniorum Cratippus solet rationem concludere hoc modo: Si sine oculis non potest exstare officium et munus oculorum, possunt autem aliquando oculi non fungi suo munere: qui vel semel ita est usus oculis, ut vera cerneret, is habet sensum oculorum vera cernentium. Item igitur, si sine divinatione non potest et officium et munus divinationis exstare, potest autem quis, quum divinationem habeat, aliquando errare, nec vera cernere, satis est ad confirmandam divinationem semel ita esse aliquid divinatum, ut nihil fortuito cecidisse videatur. Sunt autem eius generis innumerabilia. Esse igitur divinationem confitendum est. Cic. de div. I. 71.

§ 860

Si tuis in meditationibus admittant aliquam argumentorum etiam confirmationem 1) generaliora quaedam et abstractiora 2) magis determinata, individua, et singularia, utraque tamen confirmare tempus et locus non permittant: illa lemmatum instar ex disciplinis intellectualibus quasi nota sumas potius, et in horum probationem operam impendas, quam vice versa. § 677, 752. Plinius l. XXXVII. in prooemio sumens gemmas in arctum coactam rerum naturae maiestatem, Ismeniae aetate scalpi smaragdos solitos confirmat edicto Alexandri M. quo vetuit in gemma se ab alio scalpi, quam a Pyrgotele, non dubie, § 857. clarissimo artis eius. c. I.

§ 861

ARGUMENTATIO completam certitudinem exhibens est NECESSARIA, incompletam, in aliquantulum incertis, quae praestet, sola est probabilis. Dubias enim et multo magis improbabiles nullam certitudinem, nullam persuasionem secum ferre, confirmationem nullam iam vidimus. § 857, 485. Hinc recte Cicero de inv. I. 44. Omnis argumentatio aut probabilis aut necessaria debebit esse. Nisi fallitur in describenda necessaria: necessario, pergens, demonstrantur ea, quae aliter, ac dicuntur, nec fieri, nec probari possunt, labitur saltim in adiuncto exemplo: Si peperit, cum viro concubuit.

§ 862

Si confirmaturus eleganter tibi permiseris aliquando necessariam aliquam etiam argumentationem tangere, quae scilicet ad logices formulam exacta formae simul completam certitudinem intellectui approbaret: ab huius tamen, formae scilicet legitimae, venustis occultationibus nunc minus abstinere tuum est, quoniam tibi sufficere potest argumenti scientifici satis evidentem analogo rationis propinare verisimilitudinem § 483, 829. Ad hanc autem completa formae convictio non requiritur. Hinc Cicero genus etiam argumentandi, quod in necessaria § 861. demonstratione § 847. versatur, suadet tractare maxime aut per complexionem, dilemma enthymematico-crypticum, aut per enumerationem, syllogismum disiunctivum tollendo ponentem, sed denuo satis crypticum, aut per simplicem conclusionem, cuius exemplum ponit syllogismum hypotheticum modi ponentis enthymematicum. 45.

§ 863

Addit quidem Cicero: sive hoc diligenter videre oportebit, ne quo pacto genus hoc refelli possit, ut ne confirmatio modum in se argumentationis habeat et quandam similitudinem necessariae conclusionis, verum ipsa argumentatio ex necessaria ratione consistat. Verum, aequus interpres animadvertet 1) diligentiam in foro aesthetico debitam postulari, non accurationem logicorum mathematicam, 2) sicuti confirmatio tantum intenditur persuasoria, ita nec cavendum esse, ut ne logicis quidem subtilitatibus et purioris rationis intensissima vi tua possit argumentatio refelli, sed ut ne possit reprehendi, § 855. ut ne vel ad sensum et coram analogi rationis tribunali falsitatem in eadem aliquam aestheticam S. XXVIII, detegere sit in promtu, 3) paralogismos utique et mera sophismata reiici, quibus nihil insit virium ad persuadendum, sed inanis tantum certitudinis species, § 837. sufficere tamen Ciceroni, ut argumentatio ex necessaria ratione consistat, nec eum requirere, ut omnis haec et sufficiens inter argumentandum ratio, qua pote, manifestissime rationis ipsius perspicientiae subiiciatur, § 862, 843.

§ 864

Incidas eleganter meditaturus in iudicium, quale logici demonstrativum dicimus, quodque hinc utique per scientias indiget demonstratione, sit tamen idem, quantum noveris, apud tuos in confesso, de quo constet inter omnes, sit etiam in promtu necessaria quaedam argumentatio, cuius tamen praevideas vel omnem ambitum, vel aliquam partem, quam resecare nequeas, tuis minus perspicuam ac evidentem futuram, ac ipsa iam est conclusio. Hoc in casu totam illam tuam argumentationem necessariam lubens omitte iudiciique tui demonstrativi, sed simul per se satis nunc evidentis animadversione mediocri contentus acquiesce, § 858, 847. Eadem regula modum et fines praescribet, quousque in analysi argumentorum per prosyllogismos adscendere e re sit eleganter confirmaturi.

§ 865

Incidas in meditationibus aestheticis in propositionem demonstrativam, quam indigere confirmationibus argumentorum probe praevideas, habeas autem argumentationem necessariam in promtu, sed simul aliam aliquam probabilem tantum. Interim in illa praesagiat animus haesuros tuos, obiectum tuum personale primarium, in ipso probationis cardine, velut oblato quodam nodo Gordio, defuturam illi necessario tuo argumento relativam vel omni, vel magna ex parte, sensitivam evidentiam, intellectualem autem horizontem tuorum, nunc certe, transcendere. Hanc autem, probabilem scilicet, alteram probationem planam sperare possis et perspicuam fore tuis et oppido evidentem vel ipsi rationis analogo. Hic praefer argumentationem probabilem necessariae. Incertum certo? certo veris credibilia? § 837. Utique. Verum non ideo, quia praeferendum incertum est, sed quia tuis est sensitive certius intellectualiter certis, quae nunc certe, non intelligunt. Non ideo, quia credibile non est certo verum, sed quia tuis tamen hoc probabile est credibilius, ac illa certo vera, quorum ipsos, nunc certe, transcendit evidentia. § 839.

§ 866

Probabile, quando Cicero dicit, 46. quod fieri solet, § 484. exhibet occasionem observandi quartam ἤθους speciem; § 195, 495, 698. qua moratum cogitandi genus § 226. 1) velut aliud agendo, tacite suos de probatis auctoris moribus intimius semper intimiusque persuadeat, § 227. ita, ut illi suo sibi marte tandem personam cogitantis et characterem moralem, ut amabilem absolute, sic nunc simpliciter honestum, nunc nobilem, nunc omnino grandem, prouti materiis, obiectis et dynamometriae suae naturali proportionate se pingere voluerit, § 462. evidenter deprehendisse videantur. § 213.

§ 867

Ἦθος persuasorium § 866. 2) memor illorum, qui nihil rectum, nisi quod ipsorum moribus conveniat, putabunt, Corn. pr. quos noveris non esse paucissimos, si qua cum iisdem congruant, quae velit persuadere, ea more maiorum et institutis sacrosanctis ritibus, ipsis gentium consuetudinibus, diuturnoque moratiorum usu commendando triumphabit; si qua persuadenda dissentire videantur ab iisdem, ea sibi non sumit tractanda, nisi sub hypothesi § 846. 3) de morum optimorum verissima pulcritudine, de vera vitiorum turpitudine per naturales maxime colores utrorumque laborat intime suos persuadere, § 574. 4) in moribus strictissime veris scapham scapham non dicit solum, sed etiam confirmat, quando pulcre potest et vitiis pulcella, et foeda virtutibus larva detrahi, § 580.

§ 868

Ἦθος persuasorium 5) mores et facta, de quibus dubitari potest, nunc in bonam, nunc in malam partem interpretatur, non sine probabilitate, saltim aesthetica, secundum regulas veritatis moralis, de qua § 435, 467. secundum easdem 6) historice fingendis moribus et factis eam probabilitatem circumdabit, ut, licet, quomodo acta res sit, ignoremus, ius tamen iurandae credulitatis vix perhorresceremus persuasi non aliter agi potuisse, § 509. 7) in ipsis fictionibus moralium poeticis observabit certitudinem ex analogia cum mundo poetico § 511, 513. et earundem interna verisimilitudine resultantem, § 589. ut spectator tuus persuadeatur, non quidem, quae facta sunt, tamen verissime narrari, qualia fieri debent, heterocosmica; § 586. 8) ubique lucem et umbram in nuda veritate moralium pingenda sic temperabit, § 666. ut haec aliquando plena in luce refulgeat, § 625. nunc subindicetur tantum pluribus ad cogitandum spectatori relictis, § 654-662. nunc strictissime vera pateant analogo rationis et fidei historicae, § 441. nunc in ipsis fabulis dominari veritatem, § 556. vivide sentiens in admirationem simul, splendidorum mendaciorum, § 477. rapiatur spectator bene locata thaumaturgia, § 808.

§ 869

Probabile porro Ciceroni est, quod est in opinione positum, de inv. I. 46. Nos illud concessimus verisimile, § 484. neque tamen eidem generatim probabilitatem tribuere possumus, ne aestheticam quidem semper. § 485. Exempla Ciceronis sunt: Impiis apud inferos poenas esse praeparatas, eos, qui philosophiae dent operam, non arbitrari deos esse. Primum est adhuc plurimorum opinio, neque tamen probabilitatem vel aestheticam apud aliquos auditorum nanciscerer argumentis ex inferno petitis, apud eos scilicet, qui futura post hanc vitam omnia negare magnum aliquid perperam opinantur. Nec apud alios nunc in confirmando plus proficerem, Sisyphi lapidem et aquas Tantali fugientes minatus, quoniam has inferorum poenas non amplius in suis habent opinionibus. Secundum est opinio verissima, si de diis et exactius philosophantibus loquaris, sin atheismum imputes philosophis, multos nunc invenies auditores, quibus eiusmodi criminationes non amplius imponant.

§ 870

Assensus noster nobis incerto datus est OPINIO NOSTRA. Opiniones suas frustra persuadendis obtruderet aliquis confirmandi gratia, nisi sint eaedem simul opiniones eorum, quibus potissimum cogitat. Hinc ante omnia videndum in opinionum usu, an sint opiniones obiecti tui personalis primarii, an forsan aliorum tantum. Opinamur vel non ponderatis ad assensum rationibus OPINIONE PRAEIUDICATA, vel opinione nunc logice, nunc saltim aesthetice probabili, vel nobis etiam dubiae, vel omnino improbabili opinioni assentimur, quoniam id vel licere, vel omnino moraliter necessarium putamus, vel ponimus verosimilem nobis donec an probabilis sit, nec ne magis liqueat, ut ita dicam, interimistice et provisionaliter. Ad quam classem quaedam opinio intra mentem tuorum pertineat quum vix et raro certus esse poteris, post id, an in opinione eorum positum sit, quod ad confirmandum afferri possit, potior cura tuum erit, an opinio tuorum ex animi tui sententia sit error, an minus, ut agere possis ex § 574.

§ 871

Si tandem Ciceroni probabilia dicuntur omnia, quae habent ad mores et opiniones aliquam similitudinem, contraria, paria, quaeque cadant sub eandem rationem, de inv. I. 46. vereor, ne verisimile et probabile, perspicuum et evidens, si sequaris, saepenumero confuderis. § 852. In ipsis exquisitis ab eloquentissimo viro exemplis fallor, an parva satis vis ad persuadendum analogo rationis deprehendetur, splendidum et oculos primo obtutu praestringens, ab evidenti si doctum est distinguere? Interim qui semper non dabunt, aliquando saltim probabilem confirmationem suggerent loculi; § 132.

§ 872

Pari sunt in pretio, qui sequuntur, 48. probabilium loci, signum, credibile, iudicatum, comparabile. Signum esse dicit, quod quiddam significat. e. c. Hactenus quis neget? Quando vero de signis generatim addit, indigere ea testimonii et gravioris confirmationis, de signis illud omnibus eo minus concesserim, quo minus, 1) omnia signa tantum probabilia sunt, quoniam ex aliquibus persuasio completa, e. g. ex putrefactione totius corporis certitudo mortis, 2) probabilia etiam, si vere sint, quae dicuntur, semper gravioris confirmationis indigent, § 861, 865. Miseros medicorum filios, qui in sua prognosi probabili collatis signis morborum omnibus, tamen indigent ubique testimonii aut gravioris confirmationis!

§ 873

Credibile non tam sine ullo teste auditoris opinione firmatur, § 869, 870. quam ob internam suam probabilitatem etiam tunc persuadet, quando testium etiam auctoritatem minus perspectam habeamus. Iudicatum est Ciceroni res assensione, aut auctoritate, aut iudicio, alicuius aut aliquorum comprobata, idque vel religiosum, vel commune, vel approbatum. Comparabile dividit idem in imaginem, collationem et exemplum. § 871.

§ 874

Haec § 861-873. atque his similia postquam enarravit Cicero, 49. ita concludit: At fons quidem confirmationis, ut facultas tulit, apertus est nec minus dilucide, quam rei natura ferebat, demonstratus est. § 659. Neque tamen ipse sibi satisfecisse videtur, quando statim addit: In praesentia tantum modo numeros, et modos et partes argumentandi confuse et permisse dispersimus. Dicamus enim, quod res est, fontem confirmationis cuiuslibet non generalia quaedam aperient topica, sed natura thematis penitius cognita, confirmandorumque veritas, quam fieri potest, clarissime perspecta. Ipsa scientifica pulcre meditaturi convictio, rigoroseque demonstrandi habitus multum ipsi proderit, si vim rationis temperare, vim argumenta splendide collustrandi noverit excitare. Neque demonstrabit hos tam varios fontes rhetor ullus, ullus aestheticus, sed pulcra potius eruditio, § 63. et experientia, quae in rebus facti signis exsistentiam maxime probabilibus exponendi suppeditabit usum. Hausturis ex fontibus iam descriptis quaedam forte topica nonnumquam ansam aliquam dabunt, alias confirmationum aesthetice solidarum erunt arena pro fundamento. § 839.

§ 875

Post inventionem argumenti absolutionem argumentandi praecipit Cicero, 50. eamque ex inductione, vel ratiocinatione fieri putat. Nunc semestres etiam logici norunt inductionem esse ratiocinationis speciem. Idem evinci potest, si sumamus ipsam Ciceronis de ratiocinatione descriptionem, 57. Est oratio ex ipsa re probabile aliquod eliciens, quod expositum et per se cognitum sua se vi et ratione confirmat. Sed longaeuus error est inductionem a ratiocinatione, tanquam opposito aliquo ac plane diverso seiungendi, quoniam ratiocinatio et eius genus ad ordinarios syllogismos propius accedens paene ad haec usque tempora confusum est. Nos nunc de forma pulcrarum argumentationum multi non erimus, quoniam est aptior in aestheticis locus de eadem exponendi.

§ 876

Ad locum aesthetices de pulcris ratiocinationibus rite formandis ablegemus excutienda, quae Cicero habet de inductionibus n. 51-56. et tractationem de ratiocinationibus venustis tam simplicibus, quam concatenatis, qua patebit illas esse posse ac solere tripertitas, neque tamen semper vel tot constare partibus necessario: has vel trium tantum partium esse posse, solere tamen quatuor, vel quinque partibus absolvi, quanquam plures etiam articulos non omnino reformident. Unde diiudicari poterit controversia, de qua Cicero l. c. 57-76. Nunc solum notemus eiusdem iudicium, quo abhorrere censet ab usu oratorio (hinc multo magis a poetico, generatim aesthetico) multa et obscura (κατ' αἴσθησιν, § 631.) de quibus certum est artificium constitutum, (logicum) quibus scilicet rationibus tractentur argumentationes in philosophia.

§ 877

Praebet enim occasionem concessae § 862, 863. libertati nunc adiungendi consilium expresse dissuasorium, in venustis confirmationibus ne adhibeas ratiocinationes, quarum forma secundum logices artificium legitima logicorum gnaris sine ulla crypsi, sine ullo saltu, sine ullis additamentis variationibusve retenta statim appareat, quosque formales logici dicunt. Logices imperitis formales eiusmodi syllogismos qualemcunque, maiorem tamen, certitudinem, ac alios, dare, nunquam expertus sum, nec a priori convictus, si cum vere persuasoriis, uti fas est, comparentur. Periti logices aut operae pretium iudicabunt aliquam tuarum ratiocinationum etiam in formali rationis certitudine maiori contemplari, et tunc ipsi formam tuis logicam induere poterunt: aut certitudinem eiusmodi, nunc certe, non desiderant, hinc nec his proderis, vel placebis singulariter. Interim horizontem nunc tuum transcendens, § 121. manca, § 159. μέλος aestheticum negligens, § 193, 194. male tenuia, § 232. sicca, exilia, arida, exsanguia, ieiuna, § 246. studium veri male locatum, nunc tuo, verisimilitudinis aestheticae studio praeferens, § 555, 561. probans non persuadens, § 541. aesthetice obscura, § 633, 636. cogitare, neque tamen aesthetice solidus iudicaberis. § 840, 842.

§ 878

Confirmaturus potius materiam suarum probationum curans, secundum S. XII. poterit hylen quandam et quasi silvam rationum aliquando detegere 1) coordinatarum plurium, quaeque singulae connectantur quidem satis belle cum confirmando, videantur tamen a se invicem satis independentes, 2) subordinatarum inter se, sic, ut totae quidem et integrae series ad confirmandum usque diductae non ita multae sint, ad harum autem singulas multae tanquam ulteriores probationes concurrant, et in bene longam plurium membrorum probantium concatenationem possint concrescere. Si brevitas quasdam relinquere iusserit, posteriores venustius; ac primo loco descriptae, recidentur. Numerus enim et quasi synathroismus quidam novorum semper novorumque argumentorum plus gratiae, plus vividitatis habebit, ac unius argumenti transcendens forte patientiam analogi rationis protensio. Haec intensivam veri conscientiam, certitudinem rationis amabilem sagacitati, maiorem exhiberet, fateor, sed illa copiosius probare visa rationis analogo nunc quaerendam maiorem extensivam veri conscientiam pollicetur, sensitivam evidentiam, § 847.

§ 879

Neque tamen argumenta confirmaturus numeret solum, § 878, sed etiam ponderet, § 177. quantum ex quovis veritas et verisimilitudo confirmandi patere possit, iudicans, M. § 697. ut digna relatu possit adhibere secundum iustam lucis et umbrae dispensationem singula collocando, § 666. reiectis omnino FRIVOLIS; quorum vis dilucide probandi vel nulla, vel infinite parva. § 839, 191. Nec ea temere speres, saltim ut umbras, graviora comitari posse. § 661. Quid enim? si vel unius eiusmodi probationis ex umbra protrahatur admirabilis imbecillitas, et evidenter ponatur ob oculos, quam ineptum sit ad persuadendum? Tunc sane vel optimis aliis meras contemtus et oblivionis tenebras poterit adspergere. § 665. Satius est, omni ante actae vitae se abstinere convicio, quam levibus, aut frivolis, aut manifesto falsis reum incessere, quia fides caeteris detrahitur, et qui nihil obiicit, omisisse credi potest maledicta, tanquam supervacua, qui vana congerit, confitetur vanum in anteactis argumentum, in quibus vinci, quam tacere, maluerit. Quintilianus Inst. or. L. VII, c. 2. de coniectura.

§ 880

Confirmaturus si solam verisimilitudinem § 483. illustrantibus § 730. in argumentis eligendis acquieverit; me quidem arbitro, satisfecit officio nunc suo, § 839, 855. eam tamen verisimilitudinis speciem vel gradum, quem promiserat, vel res, vel obiectum ipsius personale praesertim attendendum rite postulaverit, illustrare quum per naturam ipsam iubeatur, § 104. argumenta tantum heterogeneam a quaesita verisimilitudinem, vel eodem gradu minorem illustratura, vel omittet omnino, vel in umbras saltim coniiciet, luci his unice reservatis, quae talem et tantam verisimilitudinem exhibent, qualis et quanta poscebatur, S. XXXV. Exempla legem generalem declarabunt, § 730. determinatiores regulae.

§ 881

Si de possibilitate naturali cuiusdam obiecti quaeritur, § 432. aut de morali latius dicta, § 435. argumentis absolutam tantum confirmaturis, vel nullus, vel in umbra tantum locus est, § 431, 880. Si de veritate morali cuiusdam obiecti quaeritur, § 435. argumentis possibilitatem eiusdem moralem latius dictam § 433. tantum confirmaturis vel nullus, vel in umbris unice locus est. § 880. Si quaeritur unitas actionis, loci, temporis hypothetica, § 439. argumentis unitatem generalium absolutam confirmaturis nullus, nisi forsan in umbris, locus est. § 880. Si de veritate obiecti singulari, s. existentia quaeritur, argumentis veritatem generalium, sub quibus obiectum contineatur, unice confirmaturis, aut nullus, aut unicus in umbris, locus est. § 440, 880. Si quaeritur, an aliquid sit strictissime verum, argumentis quamcunque possibilitatem eiusdem tantum, vel veritatem heterocosmicam declaraturis, aut nullus, aut umbra sola, locus est. § 441, 880.

§ 882

Confirmaturus fictiones strictissime veras, § 506. si meras strictius historicas § 509. vel omnino poeticas, § 511. ad persuadendum afferret, etiamsi vel nostro illae, vel poetarum mundo hae non viderentur contradicere, § 513. nec Utopiam saperent, § 514. analogicae § 476. nec prorsus ignotae, § 518. nec anomala figmenta, § 520. immo si fictis huiusmodi lucem potissimam affuderit, iure censebitur mendacium mendacio tegere, ne perpluat, § 881.

§ 883

Si de verisimilitudine strictissime dicta dati obiecti quaeritur, § 530. confirmaturus omittat fabulas, § 526. historicas etiam, multo magis poeticas, § 527. saltim ne multum in iis haereat, § 881. nisi forsan aliquando in strictius probabilibus, § 532. aut narrationibus eiusmodi, quae strictissime vera continere, fabulosis immixta, § 526, 527. potest aesthetice saltim probabile reddere, § 583. In ultimo casu confirmaturus provocans ad ea, quae in narrationibus, quae fabulae dicuntur, strictissime vera esse satis ostendit, § 485, 847. non habet, generatim caussam, cur haec argumenta vel taceat, vel obumbret, § 880.

§ 884

Aestheticodogmatica confirmaturus quum satisfaciat officio, nunc suo, licet non adscendat ultra verisimilitudinem dogmaticam, § 577. dilucide propinandam, § 839. non est generatim, cur abstineat a commemorandis, vel etiam in aliquo nitore sistendis argumentis persuasoriis logice forsan dubiis aut improbabilibus, probabilibus tamen aesthetice, vel ab ipso commode ad hanc probabilitatem evehendis, § 486. Genus cogitandi strictius aesthetico-historicum studiosum veri ac solidi nec patietur sua confirmaturum vel intra possibilitatum quarumcunque rationes, § 881. vel intra nitide pingendam aliquam poeticam verisimilitudinem subsistere, § 880, nec ad rationales credibilitatis, auctoritatis testium, interpretationis locorum ambiguorum, diiudicationis contradictionum apparentium, geographiae, chronologiae, genealogiae, e. c. calculos et discussiones assurgere, § 580, 583. Hinc historicorum, venustae simul soliditati, § 839. ac logicae criticorum accurationi litare volentium, tot prodromi, notae, marginalia, appendices, e. c. § 584, 847.

§ 885

Confirmaturus habeat argumenta persuasionis satis multa: non sufficit inde frivola, nec quaesitam verisimilitudinem promittentia reiicere: cogitandorum explicite cuiusvis satis etiam pro dignitate lucis, vividitatis, et claritatis affundendum est extensivae, § 618. quo collustrentur ipsae res, quae ad persuadendum adhibentur, ea potissimum parte sui, latere, vel facie, quae NERVUM PROBANDI contineat, necessitatem positis his admittendi simul veritatem confirmandi, § 855, 839. Hinc coordinatarum etiam rationum, § 878. nec ineptarum ob § 879-884. si plures in hyle persuasurorum argumentorum adhuc supersint, quam ut quaevis per brevitatem rotundam satis luci suae possit exponi: praestat aliquas earundem aesthetice firmiores in omni suo naturali nitore proferre, § 625, 622. ne neglectis quidem veris coloribus, § 688. vel floridissimis, § 693. ad non mediocrem usque, si fieri potest, thaumaturgiam, § 808. quam omnibus nimium cumulatis, singulis punctim et concisim, aut tamen iusto brevius, expositis obruere forsan et obtundere lectores e. c. primarios, non vere persuadere. § 839, 634.

§ 886

Quanquam reprehensio nonnunquam tantum animo confirmandi thesin per indirectam probationem tentari potest; § 854. nos tamen eam heic considerabimus in gravioribus illis casibus, ubi contrarium a nobis confirmando, huic oppositum, et theseos nostrae antithesis obiecto nostro primario posset aliquid veritatis in se continens videri, vel multum. § 855. Dissentientes enim aesthetice refutare, vel reprehendere pulcre cogitaturis magis est necessarium, ac demonstratori logico refutare conclusionibus suis rigide demonstratis contradicentes, quia 1) est in opinione multorum, licet praeiudicata, positum, contra quae multa possint obiici (quomodocunque, quantulacunque,) certa non videri, § 870.

§ 887

2) Vere etiam probabilitas omnis, tam logica, quam aesthetica, non tantum auctis rationibus pro tua sententia pugnantibus, sed etiam imminutis et dilutis rationibus, contra eandem quae fecissent, crescit et intenditur. § 485. Hinc et probabilitatibus logicis magis necessarium est rationes dubitandi infirmare, vel intellectui falsitatem contradicendorum exponere, quam demonstrationibus, quas completas et mathematicas dixeris. 3) Non adeo levi momento tuas in partes probabilitatis aestheticae pertrahetur trutina, ac logicae, nec adeo acutum cernimus sensitive, ac intellectualiter, quae pars rationum superponderet. Hinc persuasioni aestheticae consulitur, non addendo solum pondera parti, quae subsidere, sed et demendo parti, quae debeat notabilius alleviari, quo haec videbitur falsis, hoc illa videbitur sensitive veris similior. § 483, 489.

§ 888

Vere Columella dixerit: Reprehendisse peccantem non satis est, si non et recti viam doceas, et recte iungat utrumque belle cogitaturus, § 854, 855. tamen § 886, 887. rationes nobis dedisse videmur, ex quibus ex parte possit intelligi, qui fiat, ut in sensitivae cognitionis sphaera paedagogos facilius invenias, quam patres; qui tentent,

ab exitio possint reprehendere cunctos,

quam qui nondum in devia lapsos directe ducant in amorem optimi, satyricos tandem facilius, quam paraeneticos. Optimum est, quod Cicero virtuti tribuit, si sensibus nostris Aristippi voluptas blandiatur, Qu. ac. I. 139. si similibus in casibus, ut practicis, ita etiam theoreticis, viri boni suada, revocat, vel potius reprehendit manu. Pecudum illos esse maturos dicit. Hominem iungit deo. § 829, 838.

§ 889

Reprehensioni fontes aperire hoc minus necessarium est, si vere Salustius ad Caesarem: Ad reprehendenda aliena facta, aut dicta, ardet omnibus animus. Vix satis apertum os, aut lingua promta videtur, quae meditata pectore evoluat. Vix tamen eandem definiverat Cicero de inv. I. 61. per quam argumentando adversariorum confirmatio, § 886, 855. diluitur aut infirmatur, aut allevatur, § 887, 854. quum eundem huic fontem tribuit, quo utitur confirmatio, 62. de quo § 861-873. et praesertim § 874. ubi dicta verissime simul omni reprehensionum fonti conveniunt. § 65.

§ 890

Sint interim haec reprehensuris consilia: 1) non argumentorum solum, et praemissarum, sed conclusionis etiam primario impugnandae pingatur falsitas. § 839. Quod in ipsis logicis refutationibus est utile: heic magis iudico necessarium, § 887. quoniam multi sic comparati sumus, ut tacite nobiscum statuamus, etiamsi vel perperam, vel ex minus idoneis praemissis, hucusque probata sit quaedam conclusio; nondum tamen eandem iam ideo falsam esse, posse satis veram, et nobis adhuc ignota ratione vel iam probatam esse rite, vel a nobis doctiore probandam propediem. Huic non ita falsae multorum opinioni succus in dato reprehensionis exemplo subducitur, si non subsistamus in subruendis antitheseos argumentis, sed et ipsam hanc conclusionem ita declaremus esse falsam aesthetice S. XXVIII. ut obiectum nostrum primarium, non datis solum, sed et forsan inveniendis quibuscunque fulcris, tamen eandem sustineri posse desperet. § 455.

§ 891

Huic consilio § 890. satisfacit partim iam ipsa confirmatio, partim artificium nostrae directae probationi, et antitheseos praemissarum, vel formae probandi, vel utrarumque subversioni iungendi ex ipsa sumta eadem conclusione et antithesi deducta, dilucide, vel etiam splendide deducta, magnam tamen analogo rationis falsitatem et incongruentiam eiusdem tandem et velut ex improviso ob oculos ponentia, § 853, 884. Cicero de Inv. I. 63. omnis argumentatio reprehenditur, si aut ex iis, quae sumta sunt, non conceditur unum, plurave, (negando praemissas) aut his concessis complexio confici ex his negatur: aut si genus ipsum argumentationis vitiosum esse ostenditur (negando formam vel certam, vel legitimam omnino) aut si contra firmam argumentationem alia aeque firma, aut firmior, ponitur.

§ 892

In eadem reprehensione possunt plura membra disiunctionis a Cicerone positae post se invicem tentari, § 891. modo 2) armis adversarii semper parentur contraria arma, quae plus verae lucis fundere videantur, ut nostrorum lumen maius obscuret illa. S. XXXX. Non aeque firma placent tantum, quantum firmiora, § 891. Huc praeiudicia in reprehendendis latentia detegere, § 870. eadem cum praemissis aliis falsis per instantias evidentiores infringere. S. L. comparationibus paralogismos reprehendendorum eludere, quorum evidentes praemissae tamen aperte falsam dent conclusionem; S. XXVIII. saltus illegitimos et supplendi impossibilitatem ob oculos ponere, e. c. quae logici docent, eleganter et ad analogi rationis modulos exsequi. § 844.

§ 893

In primis 3) utiliter, ad hominem quae dicuntur argumenta, quem reprehendis, armis propriis aggrediendo adhibebuntur, quoniam hominem ipsi sibi contradicentem tanquam auctorem veritatis sequi, vix est, qui sibi persuadere possit, hinc labefactatur hoc modo certe praeiudicium auctoritatis, quod pro patronis antitheseos pugnare potuisset, tanquam aesthetice saltim solidis, § 839. Artificis est invenire in actione adversarii, quae in semet ipsa pugnent, aut pugnare videantur. Quint. inst. V. 13. quod totum caput heic legi meretur. 4) In reprehendendo hoc magis sollicitus esto de genere cogitandi satis digno, § 223. quo minus aestheticus cum logico suadere potest abstinentiam ab omnibus affectiones animi moventibus, § 22. quo difficilius est aliquando vehementer, neque tamen iracunde agere, § 722-725.

§ 894

Ultimum dignitatis consilium § 182. heic etiam, tanquam ex ipsis eleganter cogitandi fontibus § 866. fluens considerari velim, non tantum, quatenus idem virtus et pietas postulant, § 183. Quod in obscoenis sibi permiserunt antiquorum non pauci, § 184. in reprehendendo paene plures similem eidem licentiam sumserunt, ut adeo rationibus impugnare veterem, sed malum, morem eo magis necessarium videatur, quo pluribus eum, alioquin satis insignibus, exemplis hodierni imitatores eiusdem facile tueantur. Quomodo reprehendat apud Homerum heros heroa, quis nescit? Sed quanto iam in hoc Aeneis Virgilii moratior est? In hoc ipso (Demosthene) diligenter examinans verborum omnium pondera reprehendit Aeschines quaedam et exagitat, illudensque dura, odiosa, intolerabilia esse dicit. Quinetiam quaerit ab ipso, quum quidem eum belluam appellet, utrum illa verba, an portenta sint: ut Aeschini ne Demosthenes quidem videatur Attice dicere. Cic. Or. 26. Ad reprehensionem hanc belluae cuius est erubescere? Demosthenis, an potius Aeschinis?

§ 895

Quanto rectius hic, qui nil molitur inique, Cassius contra Plancium et huius patronum, Ciceronem, cui tamen iam graviora atque magna videntur, quod Ciceronis discessum, quem saepe deflerat Cassius, nunc quasi reprehendere et subaccusare voluit, dicens non Ciceroni auxilium, sed Ciceronem auxilio defuisse? Cic. pro Plancio 86. Quis nescit eundem discessum non reprehendi, sed etiam exagitari potuisse duris, odiosis, quaeque Ciceroni visa essent intolerabilia, verbis illudendo tam facta, quam non facta, nisi belle, § 893. praetulisset accusator Plancii submissum dicendi genus in illius patronum? § 725. Utinam ipse Cicero in Pisonem, virum censorium, in ipsum Antonium, eleganti modestia vehementiam ubique temperasset. § 722-724.

§ 896

Non iambos Archilochi, non hendecasyllabos Catulli, non Nasonis Ibin, aut alia, caeteroquin venusta, sed ob neglectum bene moratum cogitandi genus turpiter reprehendentium

Tincta Lycambaeo sanguine tela moror.

§ 893, 186. Si non itur, qua eundum est, nec eundum est gravitati aestheticae, qua itur § 189. Nondum audeo praecipere generatim pulcre reprehensuris, ut abstineant omnino ab omnibus, quae personalia vel magis barbare personalitates dicunt, ab omnibus, quae singularem illum hominem, cui contradixeris, proxime tangunt, eiusque patriam, genus, ingenium, mores, vitam, adolescentiam, et si qua sunt alia, § 752-757. fidenter tamen procul esse iubeo, si quis gratiis litare voluerit, vel in adversariis ipsis rimari obiecta humillima et abiecta, § 195. quoniam omnino non possunt exponi § 224, 225. strictius morato cogitandi genere § 227, vel absolute tantum tali. § 228.

§ 897

Ne peccem ipse praestans, quod dissuadeo, non abiecta vel obtutu primo iuvat, exempla proferre. Sufficiat una Senecae apocolocyntosis in Claudium, qua Stoicus ille minus decantatam, forte tamen minus eluendam laudi virtutis suae maculam inussit, quam avaritia. Quis crederet? Philosophus, quantus Seneca videtur, exsul in Sardinia descenderat ad lacrumas et supplicationes in Polybium Claudii libertum profusas; in quibus sapientiae Claudii plus, quam satis est, adulatur, revocatus ab eodem Claudio, non tam malo, quam simplici, multisque beneficiis cumulatus, quantum ab eodem aliquid proficisci poterat, quod eius nomine fiebat, eundem imperatorem suum post eius mortem ore Neronis laudat propter sapientiam adeo, ut risum moverit audientibus, et idem sub tempus, urgente nulla ratione politica, tamen tam acerbe ridet, veneno exstinctum, ut nec ab hoc sibi temperare ioco posset, quem nunquam sine indignatione legi: Ultima vox eius haec inter homines audita est, quum maiorem sonitum emisisset illa parte, qua facilius loquebatur: Vae me! puto, concacavi me. Paene pudet haec scripsisse post Senecam.

§ 898

Iniuriae verbales, quae vel simplicem honorem laedunt, turpissimae quidem in reprehensionibus sunt, quae maiestatem sublimium tueri debeant § 317. turpiores in medio cogitandi genere, quod civilitatem et mores intensi iam honoris postulat, § 278. neque tamen in ipso tenui cogitandi genere carent turpitudine, § 262. Prius impetitus eiusmodi luto si fueris, nec a retorsionibus abstinere debeas aggressori, debes tibi, debes spectatoribus, et ipsi magnanimitati aestheticae. § 189, 275. SS. XXIIII-XXVI. Ad hunc lapidem Lydium argumentum ab invidia, consequentiarum synathroismos, immeritas vel immodicas irrisiones examinemus, memores nationis et saeculi, § 867. quorum huic ferenda quae videantur, illi tamen ἦθος omnino iam laedere iudicabuntur. § 213, 212.

§ 899

Et bonis moribus facilius obedies, et inanem operam insumere saepius supersedebis, si tibi dictum putes 5) neutiquam reprehendenda tibi esse omnia, quae contra tuas sententias, vel dicta sint, vel dici possint, sed ea tantum, quae suspicaris obiecto tuo personali primario verisimilia, nisi reprehendas, quaeque speraveris post reprehensionem tuam ab eodem in aesthetice falsis habenda; § 887. Par ratio responsionum ad reprehensiones aliorum in nos nostraque directarum; § 886, 898. Quemadmodum illud stultissime praecipitur, quod defendi non possit, silentio dissimulandum, siquidem est id, de quo iudex pronunciaturus est: ita alii, diligentia lapsi, verbis etiam, vel sententiolis omnibus respondendum putant, quae contra dici posse autumant, quod est et infinitum et supervacuum § 171. Sit, cui respondeas. Cave vitium nimium solliciti, et circa omnia momenta luctantis. Quint. inst. V. XIII. Quot scriptis galeatus ille prologus aptari potuisset minus eleganter, quem belle praemisit Cicero l. I. de finibus bonorum et malorum?

§ 900

ARGUMENTA, quorum (vel unica, vel potior, vel nunc maxime consideranda) vis est sensitivam datae perceptioni certitudinem conciliare, sunt PERSUASORIA § 829. Ergo omnia argumenta, omnes figurae vivide probantes, S. XXXIII. verisimilitudinemque pulcram illustrantes, Sect. XXXIII. erunt persuasoriae, § 26. Habes ansam intendendi tuorum argumentorum efficaciam eleganter, § 142. si probantia potissimum illustres, et pingentia veritati consecres aestheticae, quoniam tunc illa non probabunt solum, haec non splendorem solum afferent, sed utraque simul persuadebunt. § 143. Sic pleonasmus apparens, cuius otiose positum ad dandam alterius hypothesin et determinationem, vel omnino medium terminum, negotiosum est, confirmabit, § 145, 855. e. g. Hisce meis oculis vidi, contra id:

Vidimus? an qui amant ipsi sibi somnia fingunt?

§ 901

Pari artificio, quae videantur synonymiae, vel exergasiae, coniungi possunt, tanquam aequipollentes, quarum tamen acutior lector vel auditor, unam videat rationem, in elegantibus, sufficientem alterius, § 900, 146. Confirmaturus, § 878-885. satisfacturus et reprehendens § 899. memor, probantia quaedam vel refellentia in umbras coniecturus, venuste nonnunquam recurret ad praeteritionem, § 148. Nec poenitet huc INTERROGATIONEM retulisse, § 332. seu crypticam declarationem nos optare, ut aliquis conscientiam suam de veritate alicuius rei dicat, vel cogitet. Prudens enim si caveris modo, ne interroges, ubi personale tuum obiectum primarium vel haesurum, vel omnino dissensurum, praevideri poterat, sine ulteriori addita persuasione: una apta interrogatione multum obtinebis, ut auditor e. c. ipse sibi tradat, et in mentem denuo revocet, quicquid rationum de re, quam afferis, iam noverat, et simul tibi concilietur non raro, quem suae iam scientiae non parum confidere non invitus animadvertit, § 840. aliquando sensibilius moveatur, quem invites intra se descendere sensus animi scrutaturum intimos, et ea certa sibi iam dudum deprehendere, quae nunc bona vel mala dicuntur. § 142.

§ 902

Repetitio; cum multis suis speciebus heic etiam repetatur, vel ob id ipsum, quod non solum persuadet, § 333. sed tamen magnam persuadendi vim habet, non inepta quaevis, et tautologica, sed aetiologiarum praecipuarum in rotundam aliquam brevitatem contractarum. § 545. Omnis enim aetiologia vivide cogitata quum sit argumentum persuasorium, § 839. illarum eam, sine qua non posse videatur absolvi persuasio posse, dicamus cum veteribus RATIONEM per eminentiam, et aetiologiarum rationumve potissimam, FIRMAMENTUM, cf. Cicero de Inv. I. 18, 19. Rationem et firmamentum vel iisdem, vel paullulum inflexis cogitandi modis breviter, sed iterato cogitandam sistere, vel hoc habet efficaciae ad persuadendum, ut firmius haereat animis obiecti tui personalis, cui potissimum argumento confidis. § 342-345. Non sine persuadendi lenocinio pervigilium Veneris toties repetit:

Nunc amet, qui nunquam amavit. Quique amavit, nunc amet.

§ 903

In his argumentis commendetur probationum climax et ea gradatio, § 334. qua totum certissima sua parte certius esse redditum, non aurificis statera, sed quadam populari trutina examinatum videatur, § 250, 879. Cauturus vel umbram anticlimacis in probando, ne facile persuadearis eorum consiliis, qui debilius argumentum fortioribus interferere suadent, quod praemittere non audeas. § 879. An unquam venustus a certioribus in incertiora decursus, nisi forsan in iocis pyrrhonicis? In hyperbolis confirmantium e. g. sole meridiano clarius est, et reprehendentium e. g. contra solem loquutos praeferantur crypticae, quae sic limites certitudinis improbabilitatisque assignandae transgrediantur, ut id ipsum factum esse vix ac ne vix quidem appareat. § 339.

§ 904

Non nego Quintiliani regulam § 903. Fiduciam orator (pulcre persuasurus omnis) prae se ferat, semperque ita dicat (significanda cogitet) tanquam de casu optime cogitet (de persuadendis suis obiectis personalibus probe persuasus). Inst. V. 13. Moneo tantum, ne nimiae certitudinis ostentator de fide periclitetur. Hinc agnosco casus, in quibus belle ad confirmandum reprehendendumve possit adhiberi DUBITATIO, narratio vel simulatio status animi, cui rationes pro quadam sententia pugnantes et contra eandem connumeranti censentur aequales, praesertim si venuste transeas ab hac ad bellam evidentiae parrhesiam. § 349. S. L.